Tiglat-Pileser III

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy Tiglat-Pilesera III. Zobacz też: innych władców Asyrii o tym imieniu.
Tiglat-Pileser III
Tukultī-apil-Ešarra
Tiglat-Pileser III - fragment reliefu z Kalchu
król Asyrii
Okres panowania od 744 p.n.e.
do 727 p.n.e.
Poprzednik Aszur-nirari V
Następca Salmanasar V
król Babilonu
Okres panowania od 729 p.n.e.
do 727 p.n.e.
Dane biograficzne
Urodziny  ?
Śmierć 727 p.n.e.
Ojciec nieznany
Matka nieznana
Żona Jaba
Dzieci Salmanasar V
fragment kamiennej płaskorzeźby z przedstawieniem Tiglat-Pilesera III; odnaleziona w trakcie wykopalisk w Kalchu; zbiory Luwru w Paryżu.

Tiglat-Pileser III, właśc. Tukulti-apil-Eszara III (akad. Tukultī-apil-Ešarra, biblijny Tiglat-Pileser) – król Asyrii; według Asyryjskiej listy królów panować miał przez 18 lat[1]. Jego rządy datowane są na lata 744-727 p.n.e.[2] Władzę w państwie objął w wyniku przewrotu pałacowego, który obalił poprzedniego władcę Aszur-nirari V. Wprowadził wiele reform w dziedzinie administracji i wojskowości, które przywróciły Asyrii silną pozycję militarną i ekonomiczną na Bliskim Wschodzie.

Imię[edytuj | edytuj kod]

Imię biblijne Tiglat-Pileser, pod którym władca ten jest najlepiej znany, nie jest jego pierwotnym, rodzimym imieniem. To bowiem było akadyjskie i brzmiało Tukultī-apil-Ešarra[2] (w transliteracji z pisma klinowego zapisywane zazwyczaj Tukul-ti-ibila.é.šár.ra[3] lub Tukul-ti-a.é.šár.ra[4]). Znaczy ono „W synu świątyni E-szara jest moja ufność”[5]. W Biblii, w której władca ten wzmiankowany jest kilkukrotnie (w 2 Księdze Królewskiej, 1 Księdze Kronik i 2 Księdze Kronik), imię to uległo zniekształceniu i zapisywane było w następujący sposób:

Kodeks Leningradzki miejsce w Biblii
2 Krl 15:29[6]; 2 Krl 16:10[7] 1 Krn 5:6[8]; 2 Krn 28:20[9]
zapis w języku hebrajskim תִּגְלַ֨ת פִּלְאֶ֤סֶר תִּלְּגַ֥ת פִּלְנְאֶ֖סֶר
transliteracja tig·lat pil·'e·ser til·le·gat pil·ne·'e·ser
Septuaginta miejsce w Biblii
2 Krl 15:29[10]; 2 Krl 16:10[11]; 2 Krn 28:20[12] 1 Krn 5:6[13]
zapis w języku greckim θαγλαθφελλασαρ θαγλαθφαλνασαρ
transliteracja thaglathphengasar thaglathphalnasar
Wulgata miejsce w Biblii
2 Krl 15:29[14]; 2 Krl 16:10[15] 1 Krn 5:6[16] 2 Krn 28:20[17]
zapis w języku łacińskim Theglathfalassar Theglathphalnasar Thaglathphalnasar

W polskich przekładach Biblii imię tego władcy zapisywane jest najczęściej Tiglat-Pileser, w oparciu o hebrajską formę tego imienia:

polskie przekłady Biblii miejsce w Biblii
2 Krl 15:29[18] 2 Krl 16:7; 16:10[19] 1 Krn 5:6; 5:26[20] 2 Krn 28:20[21]
Biblia gdańska Teglet Falaser Teglat Falaser Teglat Falasar Tyglat Filneser
Biblia poznańska Tiglat Pileser Tiglat Pileser Tiglat Pileser Tiglat Pileser
Biblia warszawsko-praska Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tiglat-Pilser
Biblia Tysiąclecia Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser
Biblia warszawska Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser
Przekład Nowego Świata Tiglat-Pileser Tiglat-Pileser Tilgat-Pilneser Tilgat-Pilneser

Należy też wspomnieć, iż w Biblii władca ten pojawia się również pod imieniem Pul (np. 2 Krl 15:19)[22]. Imię to wywodzi się najprawdopodobniej od babilońskiego Pulu (Pūlu) - imienia, pod którym występuje on w Babilońskiej liście królów A[23]. Zdaniem niektórych uczonych Pulu było tytułem koronacyjnym tego władcy[22]. W zniekształconej formie Poros imię to pojawia się też w Kanonie Ptolemeusza[24]

Wstąpienie na tron[edytuj | edytuj kod]

Nieznanego pochodzenia, w jednej ze swoich inskrypcji, chcąc potwierdzić swoje prawa do tronu objętego w wyniku uzurpacji przedstawia siebie jako potomka Adad-nirari III[25]. Brak innych źródeł uniemożliwia zweryfikowanie jego powiązań z wcześniejszą dynastią. 13 Ajaru 745 p.n.e. zorganizował przewrót pałacowy w Kalchu. Legalnie panujący Aszur-nirari V został zamordowany wraz z całą rodziną.

Reorganizacja państwa[edytuj | edytuj kod]

W momencie objęcia władzy Asyria znajdowała się w trudnym położeniu. Utraciła władzę nad zachodnimi prowincjami, a pogranicze górskie na północy dostało się pod panowanie Urartu. W celu usprawnienia działania aparatu państwa zreformował administrację podbitych prowincji, gdzie mianował namiestników różnego stopnia. Rola poszczególnych prowincji i ranga ich asyryjskich rezydentów bardzo się różniły. Jednym z nich był bêl pihâti(„pan prowincji”[26]) lub šaknu. Urzędnicy z tym tytułem byli osobistymi przedstawicielami króla, którzy zajmowali się zadaniami z zakresu poboru podatków czy wojskowości na danym obszarze.

Podzielił prowincje na mniejsze obwody qannu(przypuszczalnie „pierścień”) rządzone przez rab alani[27]. Każdy taki obwód zawierał większe miasto i jego okolicę. Podobnie jak bêl pihâti prowincji qannu też miał do dyspozycji kontyngent wojska.

Powołał też armię zawodową - pułk królewski, obok armii podstawowej. W jego skład wchodzili głównie najemnicy z prowincji peryferyjnych. Za czasów jego rządów konnica w znacznym stopniu wyparła wozy bojowe.

Tiglat-Pileser III zainicjował, kontynuowany przez jego następców, zwyczaj masowych deportacji i przemieszania ludów: m.in. ludność Hamy w góry Zagros czy Babilończyków do Asyrii. Przyczyniło się to do „arameizacji” Imperium.

Kampanie w Syrii[edytuj | edytuj kod]

W roku 744 p.n.e. liczni wasale syryjscy podnieśli bunt i zawiązali koalicję przeciw Asyrii. Należeli do niej m.in. Resin, król Damaszku, Enilu, król Hamat, Pisiris, król Karkemisz, Urikki, król Kue Panammu, król Sam'al oraz władca państwa Arpad. Tiglat-Pileser III odniósł zwycięstwo nad koalicją w bitwie pod Kisztan nad Eufratem. W 736 p.n.e., po trzyletnim oblężeniu, Asyryjczycy zdobyli Arpad. W 732 p.n.e. zbuntował się król Damaszku Resin. Tiglat-Pileser III zdobył miasto i zabił buntownika. Sojuszniczka Resina, arabska królowa Samsi, zmuszona została do złożenia trybutu. Państwo damasceńskie zostało inkorporowane do Asyrii - rządził nim odtąd gubernator. Pozwoliło to ograniczyć wpływy Urartu w Syrii.

Wojna z Urartu[edytuj | edytuj kod]

W latach 739 p.n.e. i 736 p.n.e. Tiglat-Pileser III wykorzystał osłabienie Urartu i zajął pograniczne prowincje w kraju Nairi.

W 735 p.n.e. Tiglat-Pileser III wyprawił się przeciw Urartu i spustoszył jego terytorium. Król Sarduri II wraz z syryjskimi sojusznikami został pokonany w bitwie nad Eufratem. Asyryjczycy nie zdołali jednak zdobyć Tuszpy, ani innych ważnych miast.

Narzucenie zwierzchności Judzie w źródłach biblijnych[edytuj | edytuj kod]

Według 2 Księgi Królewskiej 16,5-9 koalicja Izraela i Królestwa Damaszku zaatakowała Królestwo Judy, w wyniku czego król Achaz zwrócił się do Tiglat-Pilesera III z prośbą o pomoc wojskową. W asyryjskiej terminologii było to tzw. kitru – należność za pomoc wojskową udzieloną będącemu w opresji lennikowi[28]. Konflikt ten zwany jest w literaturze tematu wojną syro-efraimską i uważa się, że jego przyczyną była wola zmuszenia Judy do udziału w koalicji antyasyryjskiej. Relacja biblijna jest tutaj zasadniczo zgodna ze źródłami asyryjskimi[29][30].

Według 2 Księgi Kronik 28,16-21 powodem prośby o interwencję wojskową była nie inwazja aramejsko-izraelska, a atak koalicji Edomu i miast filistyńskich. Tiglat-Pieleser raczej powiększa jednak udrękę Judy, niż okazuje jej pomoc. Z uwagi na brak potwierdzenie w źródłach pozabiblijnych, niejasną naturę źródeł, z jakich korzystał autor Ksiąg Kronik, a także negatywny stosunek autora do Achaza z uwagi na jego apostazję względem Jahwe, bibliści tacy jak F. J. Gonçalves sceptycznie podchodzą do tej relacji. Wprawdzie źródła asyryjskie wspominają o wojnie z Filistynami, nie łączą jej jednak z inwazją na Judę. Opis wojny z Edomitami odnosić się może do wydarzeń opisanych w 2 Krl 16,6. Zdaniem Antoona Schoorsa kronikarski opis upokorzenia Judy ma intencje teologiczne – pokazuje, że grzech spotyka się z bezpośrednią karą ze strony Jahwe[31].

Relacje z Babilonią[edytuj | edytuj kod]

Na początku swojego panowania zorganizował kilka kampanii na południe do Babilonii, w której koczownicze plemiona chaldejskie były źródłem ciągłej anarchii. Sprzyjał proasyryjskiemu królowi Babilonii Nabu-nasirowi, utrzymując z nim pokojowe kontakty zwalczając jednocześnie Chaldejczyków. Podobną politykę kontynuował w stosunku do jego następcy Nabu-nadin-zeriego. Sytuacja uległa zmianie po objęciu władzy w Babilonie przez chaldejskiego uzurpatora Nabu-mukin-zeri.

W 731 p.n.e. zaangażował się w interwencję w Babilonii, gdzie chaldejski szejk Nabu-mukin-zeri z plemienia Bit-Amukkani obalił poprzedniego uzurpatora, Nabu-szuma-ukina II. Tiglat-Pileser III wkroczył do Babilonii, zmusił do posłuchu władców plemion i państewek aramejskich i chaldejskich, jednak sam uzurpator schronił się w mieście Sipa, a pora roku uniemożliwiła Asyryjczykom obleganie go.

W 729 p.n.e. Tiglat-Pileser III zdobył miasto Sipa kładąc kres uzurpacji Nabu-mukin-zeri. Powróciwszy do Babilonu koronował się na króla jako Pulu, co uczeni interpretują jako formę skrótu imienia Tiglat-Pilesar. W ten sposób ustanowił unię personalną między Asyrią a Babilonią. Aby przyciągnąć do siebie elity babilońskie i uzyskać akceptację ludności, składał ofiary w babilońskich świątyniach, prowadził liberalną politykę ekonomiczną i trzymał w ryzach Chaldejczyków.

Przypisy

  1. A.K. Grayson, Königslisten..., s. 115.
  2. 2,0 2,1 A.K. Grayson, Königslisten..., s. 134.
  3. J-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 194.
  4. J-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 202.
  5. hasło tukultu, The Assyrian Dictionary, tom 18 (T), The Oriental Institute, Chicago 2006, s. 461.
  6. Kodeks Leningradzki, 2 Księga Królów, rozdział 15 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  7. Kodeks Leningradzki, 2 księga Królów, rozdział 16 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  8. Kodeks Leningradzki, 1 Księga Kronik, rozdział 5 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  9. Kodeks Leningradzki, 2 Księga Kronik, rozdział 28 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  10. Septuaginta, 2 Księga Królów, rozdział 15 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  11. Septuaginta, 2 Księga Królów, rozdział 16 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  12. Septuaginta, 2 Księga Kronik, rozdział 28 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  13. Septuaginta, 1 Księga Kronik, rozdział 5 - tekst źródłowy i jego transliteracja
  14. Wulgata, 2 Księga Królów, rozdział 15 - tekst źródłowy
  15. Wulgata, 2 Księga Królów, rozdział 16 - tekst źródłowy
  16. Wulgata, 1 Księga Kronik, rozdział 5 - tekst źródłowy
  17. Wulgata, 2 Księga Kronik, rozdział 28 - tekst źródłowy
  18. Biblia Internetowa - porównanie 2 Krl 15:29 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2012-06-28].
  19. Biblia Internetowa - porównanie 2 Krl 16:7-10 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2012-06-28].
  20. Biblia Internetowa - porównanie 1 Krn 5:6-26 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2012-06-28].
  21. Biblia Internetowa - porównanie 2 Krn 28:20 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2012-06-28].
  22. 22,0 22,1 Biblia Tysiąclecia, 2 Księga królewska, rozdział 15 (patrz przypis przy 2 Krl 15:19)
  23. Babilońska lista królów A, IV 8; A.K. Grayson, Königslisten..., s. 93, 134
  24. Ptolemy's Canon (ang.). www.livius.org. [dostęp 2014-02-06].
  25. Saggs H. W. F., Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973, str. 99.
  26. op.cit., str. 222.
  27. op.cit., str. 223.
  28. Saggs H. W. F., op.cit., str. 103
  29. Thomas Wagner: Syrisch-ephraimitischer Krieg (niem.). W: Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet [on-line]. bibelwissenschaft.de. [dostęp 2015-08-28].
  30. Antoon Schoors: The Kingdoms of Israel and Judah in the Eighth and Seventh Centuries B.C.E.. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2013, s. 102–104, seria: Biblical Encyclopedia. ISBN 978-1-58983-264-1.
  31. Antoon Schoors: The Kingdoms of Israel and Judah in the Eighth and Seventh Centuries B.C.E.. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2013, s. 34–35, seria: Biblical Encyclopedia. ISBN 978-1-58983-264-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J-J. Glassner, Mesopotamian Chronicles, Society of Biblical Literature, Atlanta 2004.
  • A.K. Grayson, Königslisten und Chroniken. B. Akkadisch, w: Reallexikon der Assyriologie, tom VI (Klagesang-Libanon), Walter de Gruyter, Berlin - New York 1980-83, s.86-135.


Poprzednik
Aszur-nirari V
Der Stier.jpg Król Asyrii
744-727 p.n.e.
Der Stier.jpg Następca
Salmanasar V
Poprzednik
Nabu-mukin-zeri
Babylonlion.JPG Król Babilonu
729-727 p.n.e.
Babylonlion.JPG Następca
Salmanasar V