Kazimiera Iłłakowiczówna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kazimiera Iłłakowiczówna
Ilustracja
Kazimiera Iłłakowiczówna w roku 1928
Pseudonim Iłła
Data i miejsce urodzenia 6 sierpnia 1892
Wilno
Data i miejsce śmierci 16 lutego 1983
Poznań
Narodowość polska
Język polski
Alma Mater University of Oxford
Gatunki poezja, proza, dramaty, tłumaczenia
Muzeum artysty Mieszkanie-Pracownia Kazimiery Iłłakowiczówny
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Wawrzyn Akademicki Komandor Orderu Korony Rumunii Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Zdjęcie z około 1982
Tablica pamiątkowa przed muzeum poetki w Poznaniu
Muzeum w Poznaniu
Grób Kazimiery Iłłakowiczówny na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 27 lipca 2008

Kazimiera „Iłła” Iłłakowiczówna (ur. 6 sierpnia 1892 w Wilnie[1], zm. 16 lutego 1983 w Poznaniu[2]) – polska poetka, prozaik, dramaturg i tłumaczka.

Życiorys[edytuj]

Była nieślubną córką Barbary Iłłakowiczówny i Klemensa Zana (syna Tomasza Zana „Promienistego”, bliskiego przyjaciela Adama Mickiewicza). Została wcześnie osierocona i wychowywała się u krewnych, przygarnęła ją Zofia Buyno z Zyberk-Platerów, która stała się swego rodzaju przybraną matką poetki.

W latach 1908–1909 studiowała w Oksfordzie, a od 1910 do 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim (brała wówczas udział w strajku studenckim). W latach 1915–1917 służyła jako sanitariuszka w armii rosyjskiej. Od 1918 pracowała w MSZ, w latach 1926–1935 była sekretarką Józefa Piłsudskiego, a po jego śmierci znów w MSZ. W latach 1936–1938 odbyła tournée po Europie z wykładem o marszałku Piłsudskim. W okresie międzywojennym jej utwory publikowała prasa literacka w tym między innymi wydawana w Poznaniu Tęcza. W 1939 ewakuowała się do Rumunii, gdzie spędziła wojnę. W 1947 wróciła do Polski i zamieszkała w Poznaniu.

Należała do najwybitniejszych postaci życia literackiego Warszawy w dwudziestoleciu międzywojennym. Wyrazista osobowość, żywa inteligencja, siła woli, elegancja, także pewna kapryśność i nieprzewidywalność w kontaktach z ludźmi czyniły z niej osobę fascynującą towarzysko, chociaż trudną[potrzebny przypis]. We wczesnej młodości fascynował ją ruch feministyczny, żywy już w okresie modernizmu. Zawsze jednak, głęboko wierząca, czuła silną więź z duchowością chrześcijańską. Iłłakowiczówna miała rozległy krąg przyjaciół, wśród których byli Witkacy, Julian Tuwim (po jego śmierci poświęciła mu wzruszające wspomnienie Pozgonne Tuwimowi), Maria Dąbrowska (porównująca ją w swym Dzienniku do hiszpańskiej mistyczki św. Teresy z Avila). Po wojnie, pozbawiona pracy etatowej (łudziła się, że w nowym systemie politycznym odzyska jednak posadę w MSZ), osiadła w Poznaniu, zajmując się przekładami literatury europejskiej (Goethe, Tołstoj) i nauczaniem języka angielskiego oraz śledząc bacznie życie polityczne (po wypadkach poznańskich w czerwcu 1956 r., kiedy w krwawych starciach ginęli demonstrujący robotnicy, napisała wiersz Rozstrzelano moje serce w Poznaniu). W ostatnich latach życia, po nieudanej operacji jaskry, była ociemniała.

Jako poetka Iłłakowiczówna ujawnia oryginalną wyobraźnię magiczną, zmysł obserwacji, malarską i dynamiczną (niemal filmową) zdolność opisu, niezwykłe, prawie muzyczne, wyczucie rytmu tekstu, operuje też groteską, a czasem naiwną, dziecięcą tonacją wypowiedzi[potrzebny przypis]. Jej fantazję ukształtowało dzieciństwo, spędzone w dzikim, fascynującym pejzażu północnej Litwy. Wpłynęła też na nią tradycja literacka: barok (np. Józef Baka) i romantyzm. Pośród poetów polskich XX wieku pokrewny jej wydaje się symbolista Bolesław Leśmian, jednak Iłłakowiczówna w swym wyrazistym obrazowaniu omija język symboli. Związana towarzysko z grupą „Skamander” zachowała odrębny i niepowtarzalny charakter swej poezji[potrzebny przypis]. Odmiennie też niż inna poetka z kręgu „Skamandra”, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, rzadko ujawniała bezpośrednią, kobiecą emocjonalność. Uprawiała więc bardzo szczególną poezję metafizyczną. Stała się mistrzynią wiersza tonicznego (tonizm), największą w poezji polskiej obok Jana Kasprowicza[potrzebny przypis]. Debiutowała w okresie Młodej Polski (tom Ikarowe loty, 1911), dojrzałość artystyczną osiągnęła w dwudziestoleciu międzywojennym, a ostatni autorski tom wierszy wydała już na starość (Szeptem, 1966). Przy tak długim okresie pracy twórczej ujawnia jednorodną i wyrazistą dykcję poetycką. W wierszach międzywojennych wyrazem tego może być budowany techniką montażu powracających obrazów-motywów wizyjny wiersz Zalana łąka lub cykl Dziwadła i straszydlaki. W najpóźniejszym tomie Szeptem – finezyjny i lapidarny cykl Małe apokryfy, sięgający Biblii[potrzebny przypis].

Dorobek[edytuj]

Wiersze[edytuj]

  • Anioły
  • Bądźcie wy ze mną
  • Bezlitosna pamięć
  • Białość
  • Boga żywego z piersi ziemi zastygłej
  • Co się musi stać
  • Czarownica
  • Ćma
  • Do Litwy
  • Do Wilna
  • Duch i ciało
  • Dziewczynka
  • Inna jesień
  • Jak lampka
  • Jak przechować miłość
  • Jaskry
  • Jesienny żart
  • Jesień
  • Jest w Poznaniu
  • Kain i Abel
  • Licho
  • Liście
  • Liście klonowe
  • Mieszkanie
  • Miłość
  • Modlitwa w tłoku
  • Modlitwa za wichry
  • Nieświęta męka
  • Nieznane
  • Nowe
  • Oczekiwanie
  • O jesieni
  • Obrona
  • Oczekiwanie
  • Opowieść małżonki świętego Aleksego
  • Opuszczenie
  • Osobny pokój
  • Pajęczyna
  • Pejzaż
  • Połów
  • Powrót
  • Przed zaśnięciem
  • Pusty wiersz
  • Rozstanie
  • Rzeka
  • Sam na sam
  • Sen
  • Szeptem
  • Urocznica
  • W korytarzu
  • Wrzosy
  • Z pastorałki
  • Zła wróżba
  • Zostanie

Zbiory wierszy[edytuj]

Osobne miejsce w jej dorobku zajęły tomy:

  • Rymy dziecięce (1923) – w zasadzie liryka dla dzieci, lecz też ku dorosłym kierowane unaocznienie dziecięctwa jako kategorii duchowej,
  • zbiór wierszy Obrazy imion wróżebne (1926) – równocześnie zabawa poetycka i psychologicznie portrety[potrzebny przypis].

Wydała m.in. zbiory wierszy:

  • Ikarowe loty (1911)
  • Trzy struny (1917)
  • Śmierć Feniksa (1922)
  • Rymy dziecięce (1923)
  • Połów (1926)
  • Obrazy imion wróżebne (1926) – potem wznawiane jako Portrety imion
  • Płaczący ptak (1927)
  • Z głębi serca (1928)
  • Popiół i perły (1930)
  • Słowik litewski (1936)
  • Wiersze o Marszałku Piłsudskim 1912-1935 (1936)
  • Wiersze bezlistne (1942)
  • Lekkomyślne serce (1959)
  • Wiersze dziecięce (1959)
  • Szeptem (1966) – ostatni autorski tom wierszy (potem ukazywały się wybory utworów)
  • Ta jedna nić. Wiersze religijne (1967)
  • Liście i posągi (1968)
  • Odejście w tło (1976)

Oprócz wierszy uprawiała prozę. Do powieści dla dzieci Bajeczna opowieść o królewiczu La-Fi-Czaniu, o żołnierzu Soju i o dziewczynce Kio (1918) okładkę zaprojektował Witkacy. Tom Ścieżka obok drogi (1939) to, osobiście ujęte, „gawędy” o marszałku Piłsudskim. Wizyjna proza poetycka Z rozbitego fotoplastikonu (1957) i proza wspomnieniowa Niewczesne wynurzenia (1958) urzekają mroczną wyrazistością obrazowania[potrzebny przypis]. W tomie wspomnień Trazymeński zając (1968) portretowała wybitne osobistości (jak Stefan Żeromski). Pisała też dramaty – Rzeczy sceniczne (1969), pełne nadrealnego humoru (jak Banialuka o chuliganie).

Była autorką wielu przekładów, tłumacząc z angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, rumuńskiego i węgierskiego. Przekład kongenialny to powieść Anna Karenina Tołstoja. Tłumaczyła także amerykańską poetkę Emily Dickinson, dramat Don Carlos Schillera (1932).

Odznaczenia i upamiętnienie[edytuj]

Pieśni inspirowane jej poezją[edytuj]

Rymy dziecięce
  • Karol SzymanowskiRymy dziecięce. Dwadzieścia piosenek dla dzieci na głos i fortepian op. 49 (1922-23), dedykowane (w roku 1925) „pamięci Alusi” (tragicznie zmarłej siostrzenicy, córki śpiewaczki Stanisławy Korwin-Szymanowskiej).
  • Witold LutosławskiPięć pieśni na głos i fortepian (1957), także w oprac. na głos z orkiestrą (1958)
  • Witold LutosławskiWodnica, Kołysanka lipowa na głos i fortepian (1934; zag.)[7]

Przypisy

  1. Niektóre źródła podają także inne daty urodzin: 1888, 1898. Iłłakowiczówna posiadała jedynie metrykę chrztu z roku 1892 i to ona sama w zależności od potrzeb dodawała lub odejmowała sobie lat. Twierdziła również, że naprawdę ochrzczono ją w 1890 roku. Według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego poetka na świat przyszła 19 sierpnia, ale na świadectwie ukończenia gimnazjum w Petersburgu widnieje data: 6 maja 1889 r.
  2. Na nagrobku widnieje błędna informacja, jakoby zmarła w Warszawie.
  3. M.P. z 1934 r. Nr , poz. 337.
  4. Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 254.
  5. Zezwolenie na przyjęcie odznaczeń cudzoziemskich. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej”. Nr 2, s. 36, 1938. 
  6. Nagroda ta miała dla niej bardzo duże znaczenie osobiste.
  7. Pieśni te wykonała w 1941 Ewa Bandrowska-Turska. Zob D. Gwizdalanka, K. Meyer, Witold Lutosławski: Droga do doskonałości, Kraków 2004, s. 473.

Bibliografia[edytuj]

  • Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 3, pod red. J. Czachowskiej, A. Szałagan. Warszawa: WSiP, 1994, s. 294–295. ISBN 83-02-05636-7.