Legia Honorowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy francuskiego odznaczenia. Zobacz też: Legia Honorowa – ujednoznacznienie.
Order Narodowy Legii Honorowej
L’Ordre national de la Légion d’honneur
Awers
Awers insygniów komandorii LH
Awers
Awers insygniów oficerskich LH
(wzór z 1880)
Awers
Awers gwiazdy I klasy
Baretka
Baretka
Ustanowiono 19 maja 1802
Dewiza HONNEUR ET PATRIE
(Honor i Ojczyzna)
14 lipca 1804 – Napoleon Bonaparte odznacza pierwszych kawalerów Legii Honorowej

Legia Honorowa, Order Narodowy Legii Honorowej (fr. L’Ordre national de la Légion d’honneur) – najwyższe odznaczenie nadawane przez państwo francuskie. Legia nadawana jest zarówno cywilom, jak i wojskowym, kobietom i mężczyznom, także cudzoziemcom, za szczególne osiągnięcia w życiu wojskowym i cywilnym. Motto orderu to Honneur et Patrie (fr. Honor i Ojczyzna).

Charakterystyka[edytuj]

Order jest podzielony na pięć klas. Jego członkami mogą być wyłącznie niekarani obywatele francuscy, których obowiązuje limit nadań:

  1. I klasa – Krzyż Wielki (Grand Croix) – 75 członków,
  2. II klasa – Wielki Oficer (Grand Officier) – 250 członków,
  3. III klasa – Komandor (Commandeur) – 1250 członków,
  4. IV klasa – Oficer (Officier) – 10 000 członków,
  5. V klasa – Kawaler (Chevalier) – 113 425 członków,

z których 2/3 ma być wojskowymi, a 1/3 cywilami. Obcokrajowcy mogą być odznaczani bez limitów, ale nie są zaliczani w poczet członków[1][2].

Order jest nadawany za znamienite zasługi dla Francji osobom, które spełniają kryteria utarte przez ponad dwa wieki jego istnienia:

  • znamienite zasługi cywilne lub wojskowe,
  • bezinteresowne działania dla wspólnego dobra narodu,
  • zachowania obywatelskie będące wzorem dla innych,
  • długoletnia służba, przynajmniej lat aktywności[1][2].
Łańcuch Wielkiego Mistrza

Wielkim Mistrzem (grand maître) orderu i kawalerem jego Krzyża Wielkiego noszonego na łańcuchu jest każdorazowo urzędujący prezydent Republiki Francuskiej. Wielki Kanclerz (grand chancelier) wybierany jest spośród odznaczonych Krzyżem Wielkim na sześcioletnią kadencję. Wielki Kanclerz wchodzi w skład kapituły orderu nazwanej Radą Orderu Legii Honorowej (conseil de l'ordre de la Légion d'honneur), którą tworzy wraz z piętnastoma członkami wybranymi spośród odznaczonych pierwszymi trzema klasami orderu oraz po jednym członku spośród odznaczonych IV i V klasą. Członkowie są mianowani przez Wielkiego Mistrza, z nominacji Wielkiego Kanclerza, na dwuletnią kadencję. Zarówno kanclerz jak i członkowie mogą być obierani wielokrotnie[1].

W kolejności starszeństwa francuskich odznaczeń Order Legii Honorowej znajduje się na pierwszym miejscu, przed Orderem Wyzwolenia[3].

Łączna liczba odznaczonych Legią wynosi około jednego miliona, w tym 2796 udekorowanych I klasą[4].

Struktura Legii Honorowej z jej pięcioma klasami stała się wzorcem dla większości ustanowionych w XIX i XX wieku wieloklasowych orderów świata[5]. Do wyjątków należą ordery bez podziału na klasy jak np. angielski Order Podwiązki, duński Order Słonia, rosyjski Order św. Andrzeja, polski Order Orła Białego, szwedzki Order Serafinów czy szkocki Order Ostu noszone w postaci szerokiej szarfy z jednego ramienia na drugi bok (wielka wstęga) lub na łańcuchu, albo Order Złotego Runa, Order Złotej Ostrogi wieszane na szyi (komandoria) lub na łańcuchu[6].

Poprzednikiem Legii Honorowej, jeśli chodzi o nowoczesność zasad nadawania i ogólną organizację z podziałem na klasy, był wojskowy trzyklasowy Order św. Ludwika, ustanowiony przez króla Ludwika XIV w 1693[5], po którym Legia przejęła czerwoną (właściwie: szkarłatną) barwę wstęgi.

Historia[edytuj]

Napoleon Bonaparte z Łańcuchem Legii Honorowej (1804)

W czasie rewolucji francuskiej wszystkie ordery królewskie zostały zniesione w wyniku obrad Zgromadzenia Narodowego obradującego od 30 lipca do 6 sierpnia 1789. Likwidacji uległy ordery św. Michała, św. Ducha, św. Ludwika, Zasługi Wojskowej i św. Huberta. Zakazano również noszenia orderów zakonów św. Łazarza, św. Jana (Maltański) i innych. Dopiero Konstytucja 1791 roku wprowadziła nowe zaszczytne nagrody narodowe, w tym medale pamiątkowe jako odznaczenie. Ich dopełnieniem było wprowadzenie broni honorowej przez Konsulów 22 grudnia 1799, jako nagrody wyłącznie dla dla czynnych wojskowych[7].

Legia Honorowa została ustanowiona przez Napoleona Bonapartego, Pierwszego Konsula Republiki Francuskiej późniejszego cesarza Napoleona I, 19 maja 1802, według kalendarza rewolucyjnego 29 floréala roku X[8].

Według pierwotnych planów Napoleona Legia miała właściwie być rodzajem gwardii republikańskiej, instytucją polityczną broniącą osiągnięć republiki i walczącą o utrzymanie zasad wolności, równości i braterstwa, ale już przy głosowaniu w parlamencie nad wprowadzeniem odznaczenia Pierwszy Konsul trafił na opór skrajnych republikanów, którzy uważali że wszelkie odznaczenia są niezgodne z zasadami Republiki: tak więc w Radzie Stanu było 14 głosów za i 10 przeciw, w Trybunacie 56 za i 38 przeciw oraz w Ciele Ustawodawczym 166 za i 100 przeciw[9].

Według pierwszych statutów z 2 lipca 1802, opracowanych wstępnie przez Pierra Louisa Roederera, składających się z 19 artykułów, Legia została podzielona na cztery klasy: Legionisty (Légionnaire), Oficera (Officier), Komendanta (Commandant) oraz Wielkiego Oficera (Grand Officier). Otrzymała Wielką Radę Administracyjną składającą się z trzech konsulów i 16 kohort oraz I konsula – samego Napoleona (jako Mistrza Legii Honorowej i przewodniczącego WRA z urzędu). Jego dwóch braci Józef i Lucjan oraz generał Kellermann pełniło funkcję trzech konsulów zasiadających (od 14 sierpnia 1804 do rady należał także Étienne Lacépède jako Wielki Kanclerz, a Dejean jako Wielki Skarbnik). Legię podzielono na 16 kohort (prowincji terytorialnych), na których czele stali „wielcy oficerowie”, znani wojskowi np. Bernadotte, Ney, Murat, z których prawie wszyscy zostali później marszałkami Francji. Każda z kohort składała się z 7 Wielkich Oficerów, 20 Komandorów, 30 Oficerów i 350 Legionistów. Dowódcy kohort zasiadali w radzie administracyjnej Legii. Wszyscy posiadacze broni honorowej zostali przyjęci w poczet członków Legii[10].

Każda kohorta otrzymała jako dotację dobra państwowe o wartości 200 000 franków.

Każdy Wielki Oficer pobierał rentę w wysokości 5000 franków, komandorom przysługiwała suma 2000 franków, oficerom 1000 franków i legionistom (kawalerom) 250 franków[11]. Po proklamacji Cesarstwa podniesiono te dotacje o prawie 100%. Początkowo Legia miała liczyć włącznie z cudzoziemcami 6512 „legionistów”, ale już w 1806 było ich ok. 10 000, w 1810 – 19 000, w 1814 – 87 000. Nadawano Legię w dniu 14 lipca.

Dopiero dekret cesarski z 11 lipca 1804 ustalił istnienie odznaki orderowej, gdzie pierwsze trzy klasy otrzymywały odznaki złote, a najniższa – srebrne. Pierwsza ceremonia dekoracji odbyła się 15 lipca 1804, kiedy odznakę Wielkiego Oficera otrzymał m.in. Jan Henryk Dąbrowski[12].

Później, 30 stycznia 1805 roku dodano klasę najwyższą – Wielki Orzeł (Grand Aigle), oraz zmieniono nazwę klasy Komendant na Komandor (Commandeur), zaś klasy Legionista na Kawaler (Chevalier)[13].

Po bitwie pod Austerlitz (1805) Napoleon założył w pałacu Ecouen w Paryżu pierwszy sierociniec dla dzieci i małoletnich sióstr poległych „legionistów” oraz polecił wszystkim kohortom otwarcie podobnych instytucji oraz przytułków dla inwalidów wojennych w obrębie poszczególnych jurysdykcji. Do 1814 powstało sześć dalszych sierocińców oraz pensja w Saint-Germain-en-Laye dla córek poległych legionistów. Podkreśla to wybitnie ówczesny charakter Legii Honorowej jako instytucji.

Po restauracji Burbonów król Ludwik XVIII dekretem z 19 lipca 1814 zmienił nazwę najwyższej klasy na Wielka Wstęga (Grand Cordon)[14].

Po Stu dniach Napoleona i powrocie króla Ludwika XVIII na francuski tron, nadał on Legii nowe statuty 26 marca 1816. Nazwę orderu zamieniono na Order Królewski Legii Honorowej, najwyższą klasę przemianowano na Krzyż Wielki (Grand-Croix) i ograniczono liczbę francuskich kawalerów do 80 I klasy, 100 II klasy, 400 III klasy, 2000 IV klasy. Liczba kawalerów V. klasy pozostała nieograniczona[15]. Kohorty zlikwidowano. Ustalono, że z wnioskami o nadanie orderu mogły występować ministerstwa sprawiedliwości, spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, finansów, wojny, marynarki i policji oraz osobno Wielki Kanclerz orderu, wszystkie według ustalonych z góry proporcji. Mimo że Burbonowie przywrócili dawne ordery królewskie i nadali w latach 1815–1830 – 12 180 krzyży św. Ludwika i 100 krzyży św. Michała, Legia nadal była ceniona i poszukiwana: posiadało ją 54 000 osób. Sierocińce i inne zakłady charytatywne Legii z czasów napoleońskich rozwiązano i założono w Saint-Denis szkołę dla 500 córek kawalerów Legii z 400 miejscami darmowymi.

Król Ludwik Filip I zachował z niewielkimi zmianami statuty Ludwika XVIII i mianował w ciągu 18 lat swego panowania ok. 25 000 kawalerów. Za jego czasów nadawano Legię dwa razy do roku, 1 stycznia i w dzień św. Filipa Apostoła.

Napoleon III wprowadził nowe ustalenia dotyczące liczby kawalerów: 80 I. klasy, 200 II. klasy, 1000 III. klasy, 4000 IV. klasy, przy nieograniczonej liczbie kawalerów V. klasy. Za jego panowania odznaczano Legią przeciętnie 300–400 osób rocznie nie licząc cudzoziemców. W czasach Napoleona III zaczęto nadawać Legię również kobietom – pierwszą kobietą która otrzymała order była Angelique Duchemin, sierżant armii francuskiej (15 sierpnia 1851). Za II Cesarstwa Legię nadawano zawsze w ten dzień, rocznicę urodzin Napoleona I, ogłoszony świętem narodowym. Ustalono także nowe renty roczne dla kawalerów: V. klasa – 250 franków, IV. klasa – 500, III. klasa – 1000, II. klasa – 2000 i I. klasa 3000 franków.

Historia insygniów[edytuj]

Rewers Legii Honorowej z czasów III i IV Republiki
Gwiazda orderowa I i II klasy z czasów III i IV Republiki

Legia Honorowa była pierwszym odznaczeniem krajów chrześcijańskich, którego oznaka nie posiadała formy krzyża, lecz gwiazdy (naśladowców znalazła nawet w XX wieku, zob. m.in. Order Białego Lwa i Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, czy belgijski Order Korony). Order istniał pod siedmioma systemami politycznymi, które kolejno panowały nad Francją, i każdy z nich zmieniał wygląd orderu według aktualnych zasad ideologicznych. Niezmieniona pozostawała tylko podstawowa forma orderu – emaliowana obustronnie na biało pięcioramienna gwiazda, z ramionami krzyża maltańskiego jako promieniami, z emaliowanym na zielono wieńcem laurowym między ramionami. Awers i rewers medalionów oraz wygląd gwiazdy przysługującej kawalerom I i II klasy zmieniały się z każdym kolejnym reżymem politycznym. Order służył w swych dziejach czterem monarchiom i trzem republikom.

Epoka konsulatu Napoleona (1802–1804)

  • W medalionie środkowym odznaki orderu na awersie głowa Napoleona I zwrócona na lewo, otoczona napisem Bonaparte Ier Consul, na rewersie orzeł napoleoński, otoczony dewizą Legii Honneur et Patrie. Zawieszką jest proste złote kółko. Szpice gwiaździstych ramion bez kulek. Brak ozdób między ramionami odznaki.

Epoka I Cesarstwa Francuskiego (1804–1814 i 1815)

  • Na medalionie awersu uwieńczona wieńcem laurowym głowa Napoleona I zwrócona na lewo otoczona napisem Napoléon Empereur et Roi, na rewersie orzeł napoleoński. Szpice ramion opatrzone kulkami. Między ramionami emaliowany na zielono wieniec laurowo-dębowy, który pozostał do dziś. Zawieszka: złota korona cesarska. Wprowadzona przez Cesarstwo gwiazda I. i II. klasy srebrna, z promieniami między ramionami, w medalionie środkowym orzeł napoleoński otoczony napisem Honneur et Patrie.

Restauracja Burbonów (1814–1830)

  • Na medalionie awersu uwieńczona wieńcem laurowym zwrócona na lewo głowa króla Henryka IV otoczona napisem Henri IV Roi de France et de Navarre, na rewersie lilie francuskie (fleur-de-lis). Zawieszka: złota korona królewska. Gwiazda I. i II. klasy srebrna, z liliami francuskimi między ramionami, w medalionie środkowym uwieńczona wieńcem laurowym głowa Henryka IV otoczona napisem Honneur et Patrie

Monarchia lipcowa (1830–1848)

  • Na medalionie awersu głowa Henryka IV jak wyżej, na rewersie dwie skrzyżowane flagi francuskie (Tricolore). Zawieszka: złota korona królewska. Gwiazda I. i II.klasy jak wyżej, między ramionami promienie zamiast lilii.

II Republika (1848–1852)

  • Medalion awersu taki jak za Konsulatu Napoleona I, na rewersie dwie skrzyżowane flagi francuskie, brak zawieszki. W medalionie środkowym gwiazdy I. i II. klasy głowa Napoleona I otoczona napisami Bonaparte Premier Consul 19. Mai 1802, na rewersie dwie skrzyżowane flagi francuskie otoczone napisami Republique Française – Honneur et Patrie.

Drugie Cesarstwo (1852–1870)

  • Na awersie medalionu środkowego głowa Napoleona I otoczona napisem Napoléon Emp. des Français, na rewersie orzeł napoleoński, zawieszka: złota korona cesarska. Na gwieździe I. i II. klasy w medalionie środkowym orzeł napoleoński otoczony napisem Honneur et Patrie.

III i IV Republika (1870–1951)

  • Na medalionie awersu głowa kobieca (tzw. Marianne) otoczona napisem Republique Française 1870, na rewersie dwie skrzyżowane flagi francuskie, zawieszka: wieniec z liści dębowych i laurowych. Na gwieździe I. i II. klasy w medalionie głowa kobieca otoczona napisami Republique Française – Honneur et Patrie.

IV i V Republika do dziś

  • Jak wyżej, napis okalający medalion zmieniony na Republique Française (bez daty), do medalionu rewersu wprowadzona data założenia Legii 29 floréal An X (według dawnego kalendarza rewolucyjnego).
  • Prezydent Republiki Francuskiej nosi jako Wielki Mistrz odznakę Wielkiego Krzyża Legii na łańcuchu składającym się z 16 złotych ogniw.

Do 1914 odznaki I. do IV. klasy wykonywane były w złocie, później w pozłacanym srebrze.

Sposób noszenia Legii Honorowej
Wearing of the insignia of the Légion d'honneur (gentlemens).svg
1 – Kawaler (Chevalier), 2 – Oficer (Officier), 3 – Komandor (Commandeur), 4 – Wielki Oficer (Grand Officier), 5 – Krzyż Wielki (Grand Croix)
Baretki orderu
Legion Honneur Chevalier ribbon.svg
Kawaler
Legion Honneur Officier ribbon.svg
Oficer
Legion Honneur Commandeur ribbon.svg
Komandor
Legion Honneur GO ribbon.svg
Wielki Oficer
Legion Honneur GC ribbon.svg
Krzyż Wielki

Odznaczeni[edytuj]

 Zobacz też kategorię: Odznaczeni Legią Honorową.
 Zobacz też kategorię: Polacy odznaczeni Legią Honorową.

Lista Polaków oznaczonych I klasą:

Przypisy

  1. a b c Légion d’honneur, Médaille militaire, Ordre national du Mérite. Législation et réglementation (fr.). legiondhonneur.fr (Grande chancellerie de la Légion d’honneur), 2015-03-01. [dostęp 2016-10-18]. s. 11-12.
  2. a b Critères d'attribution (fr.). W: La Légion d'honneur [on-line]. legiondhonneur.fr (Grande chancellerie de la Légion d’honneur). [dostęp 2016-10-18].
  3. Jean-Louis Georgelin: Liste des décorations officielles françaises susceptibles d'être portées. Grande chancellerie de la Légion d’honneur. Paryż. 15 lipca 2010
  4. Michael Wattel, Beatrice Wattel: Les Grand’Croix de la Légion d’honneur de 1805 à nos jours. Paryż: Archives et Culture, 2009.
  5. a b Václav Měřička: Book od orders and decorations. Wyd. 3. Londyn: Hamlyn, 1975, s. 41-47.
  6. Václav Měřička: Orders and decorations. Wyd. 2. Londyn: Hamlyn, 1969, s. 43-50.
  7. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 13, 30 ↓.
  8. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 13 ↓.
  9. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 13, 31 ↓.
  10. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 13, 32 ↓.
  11. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 14, 31-32 ↓.
  12. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 15 ↓.
  13. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 17, 32 ↓.
  14. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 21 ↓.
  15. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii... s. 21-22, 38 ↓.
  16. Włodzimierz Dworzaczek: Działyński Ksawery Szymon Tadeusz (1756–1819). W: Polski Słownik Biograficzny t. VI [on-line]. ipsb.nina.gov.pl, 1948. [dostęp 2015-10-03].
  17. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Legia Honorowa. Zarys historii... s. 57-63 ↓.
  18. Zarządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. Zezwolenie na przyjęcie i noszenie orderów. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, s. 5, Nr 1 z 19 marca 1937. Ministerstwo Spraw Wojskowych. 
  19. Échange des Ordres entre les Présidents Polonais et Français. elysee.fr, 2012-11-16. [dostęp 2016-11-05].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]