Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 24 listopada 1891
Kraków
Data i miejsce śmierci 9 lipca 1945
Manchester
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła
Odznaczenia
Złoty Wawrzyn Akademicki
Portret autorstwa Witkacego, 1924
Portret autorstwa Wojciecha Kossaka, 1934
Grób Pawlikowskiej i jej męża Stefana Jasnorzewskiego w Manchesterze

Maria Janina Teresa Pawlikowska-Jasnorzewska z domu Kossak, primo voto Bzowska, secundo voto Pawlikowska, tertio voto Jasnorzewska (ur. 24 listopada 1891 w Krakowie, zm. 9 lipca 1945 w Manchesterze) – polska poetka i dramatopisarka dwudziestolecia międzywojennego. Laureatka Złotego Wawrzynu Akademickiego Polskiej Akademii Literatury. Luźno związana ze Skamandrem.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Maria Janina Teresa Kossak, córka malarza Wojciecha Kossaka (syna Juliusza) i Marii z Kisielnickich, urodziła się 24 listopada 1891 r. w Krakowie. W domu i wśród przyjaciół nazywana były Lilką[1]. Jej starszy brat, Jerzy Kossak, był malarzem, a młodsza siostra, Magdalena, znana pod literackim pseudonimem Magdalena Samozwaniec, pisała utwory satyryczne.

Oboje rodzice autorki wywodzili się ze szlachty, ich krakowski dworek Kossakówka był miejscem częstych spotkań osób ze środowiska artystycznego. Gośćmi w domu Kossaków bywali m.in. Henryk Sienkiewicz, Ignacy Jan Paderewski, Wincenty Lutosławski. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska nie uczęszczała do szkoły, edukację pobierała w domu, gdzie nauczyła się kilku języków obcych oraz zdobyła wykształcenie humanistyczne. Przez krótki czas była wolną słuchaczką krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Trzykrotnie wychodziła za mąż. Pierwszy mąż, Władysław Bzowski, poślubiony przez nią 25 września 1915 r. w Krakowie, był oficerem armii austriackiej. Małżeństwo się rozpadło (zostało uznane za nieważne przez Kościół 12 marca 1919 r.) Jesienią 1916 r. w Zakopanem poznała Jana Henryka Gwalberta Pawlikowskiego, miłośnika Tatr, pisarza i poetę, młodszego syna Jana Gwalberta Pawlikowskiego i zakochała się w nim. 2 czerwca 1919 r. w Krakowie wyszła za mąż za Pawlikowskiego i zamieszkali w zakopiańskiej Willi pod Jedlami. Małżeństwo to nie przetrwało długo (jedną z przyczyn był pozamałżeński związek Pawlikowskiego z tancerką Valérie Konchinsky) i zostało unieważnione przez Sąd Najwyższy 23 grudnia 1929 r.[2]

Poetka sporo podróżowała, czego ślady można odnaleźć w jej twórczości. Przebywała między innymi we Włoszech, Turcji, w Północnej Afryce i we Francji, gdzie w 1927 r. w Paryżu przeżyła wielką miłość z lotnikiem i poetą Sarmento de Beires[3]. 19 czerwca 1931 r. w Poznaniu wyszła za mąż za Stefana Jasnorzewskiego, oficera lotnictwa[2].

We wrześniu 1939 r., po wystawieniu sztuki Baba-Dziwo, będącej ostrym atakiem na hitlerowski totalitaryzm, wyjechała do Francji (szlakiem przez Zaleszczyki), a później do Anglii. Wraz z mężem osiadła w Blackpool, w ośrodku lotnictwa RAF. Poetka zachorowała na raka, nowotwór dawał bardzo szybko przerzuty, najbardziej zaatakowany był kręgosłup. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska była dwukrotnie operowana. Zmarła w szpitalu w Manchesterze 9 lipca 1945 r. i tam została pochowana na Southern Cemetery[2]. Stefan Jasnorzewski po skończonej wojnie całkowicie porzucił lotnictwo i zerwał kontakty z przyjaciółmi i rodziną na około pięć lat.

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska przyjaźniła się z wieloma artystami, zwłaszcza ze środowiska Skamandra, z Witkacym oraz z formistami (Leonem Chwistkiem i Andrzejem Pronaszką). We wspomnieniach wielu ówczesnych osobistości artystycznych opisywana była jako uprzejma, czarująca osoba[3].

Twórczość Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej[edytuj | edytuj kod]

W roku 1924 zadebiutowała jako pisarka sztuką Szofer Archibald. Komedia w trzech aktach. Do 1939 roku napisała piętnaście sztuk. Większość z nich to typowe komedie. Z powodu perspektywy, z jakiej ujmowała tematy takie jak aborcja i związki pozamałżeńskie, niektóre z jej sztuk uważane były za skandalizujące. Krytycy wysoko ją cenili, znane są porównania poetki do Moliera, Marivaux, Wilde’a, Shawa i Witkacego.

Oddziaływanie twórczości Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej[edytuj | edytuj kod]

Wiersze Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej były często wykonywane jako piosenki, śpiewane m.in. przez Ewę Demarczyk do muzyki Zygmunta Koniecznego, Czesława Niemena (do muzyki własnej) czy Krystynę Jandę do muzyki Jerzego Satanowskiego. Jeden z wierszy Jasnorzewskiej pojawia się w Gombrowiczowskiej Pornografii wyreżyserowanej przez Jana Jakuba Kolskiego.

Na jej cześć nazwano jedną z planetoid(4114) Jasnorzewska.

Siostra poetki, Magdalena Samozwaniec, dwukrotnie wydała wspomnienia o niej, w tomach: Maria i Magdalena (1956) i Zalotnica niebieska (1973).

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Liryka[edytuj | edytuj kod]

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • Szofer Archibald. Komedia w 3 aktach, wystawienie: Warszawa, Teatr Mały 1924, druk: „Świat” 1924 (nr. 45-52)
  • Kochanek Sybilli Thompson. fantazja przyszłości w 3 aktach, wystawienie: Kraków, Teatr im. J. Słowackiego 1926
  • Bracia syjamscy. Komedia w 3 aktach Jedyna sztuka autorki napisana wierszem.
  • Egipska pszenica. sztuka w 3 aktach[20], wystawienie: Kraków, Teatr im. J. Słowackiego 1932
  • Powrót mamy. Komedia w 3 aktach, wystawienie: Warszawa, Teatr Nowy 1935
  • Mrówki (myrmeis). sztuka w 3 aktach, wystawienie: Kraków, Teatr im. J. Słowackiego 1936
  • Rezerwat. Farsa w 3 aktach, wystawienie: TV 1968, druk: „Dialog” 1979/3
  • Zalotnicy niebiescy. Sztuka w 3 aktach[21], wystawienie: Warszawa, Teatr Mały 1933[22], wyd. Kraków 1936
  • Dowód osobisty. Komedia w 3 aktach, wystawienie: Warszawa, Teatr Nowy 1936
  • Nagroda literacka. Komedia w 4 aktach, wystawienie: Warszawa, Teatr Nowy 1937. Tekst zaginął.
  • Baba-Dziwo. Tragikomedia w 3 aktach, wystawienie: Kraków, Teatr im. J. Słowackiego 1938, druk: „Dialog” 1966/10
  • Dewaluacja Klary. Komedia w 3 aktach, wystawienie: Poznań, Teatr Polski 1939
  • Popielaty welon. Fantazja sceniczna w 9 obrazach, wystawienie: Warszawa, Teatr Narodowy 1939
  • Biedna młodość (słuchowisko radiowe) radio 1936
  • Pani zabija pana (słuchowisko radiowe) radio 1936
  • Złowrogi portret (słuchowisko radiowe) radio 1937

Pawlikowska-Jasnorzewska w piosenkach[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wstęp. W: Listy Marii z Kossaków Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i jej trzeciego męża, Stefana Jasnorzewskiego [on-line]. cyfroteka.pl. [dostęp 2016-08-07].
  2. a b c Rafał Podraza (zebrał i opracował): Magdalena, córka Kossaka: wspomnienia o Magdalenie Samozwaniec. Warszawa: PIW, 2007, s. 167–170. ISBN 978-83-06-03080-8.
  3. a b Magdalena Samozwaniec: Maria i Magdalena. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1956.
  4. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Niebieskie migdały, wyd. 1922, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  5. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Różowa magja : poezje, wyd. 1924, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  6. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Pocałunki, wyd. 1926, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  7. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Dancing : karnet balowy Marji Pawlikowskiej, wyd. 1927, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  8. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Wachlarz : zbiór poezyj dawnych i nowych, wyd. 1927, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  9. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Cisza leśna, wyd. 1928, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  10. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Paryż, wyd. 1929, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  11. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Profil białej damy, wyd. 1930, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  12. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Surowy jedwab, wyd. 1932, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  13. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Śpiąca załoga, wyd. 1933, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  14. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Balet powojów, wyd. 1935, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  15. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Krystalizacje, wyd. 1937, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  16. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Szkicownik poetycki, wyd. 1939, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  17. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Róża i lasy płonące, wyd. 1941, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  18. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Gołąb ofiarny : zbiór wierszy Marji Pawlikowskiej, wyd. 1941, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  19. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Etiudy wiosenne, wyd. 1976, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  20. [Afisz] : W piątek, dnia 21 października 1932 po raz 9 "Egipska pszenica" sztuka w trzech aktach Marji Jasnorzewskiej (Pawlikowskiej) [...], polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  21. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Zalotnicy niebiescy : sztuka w 3 aktach, wyd. 1936, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  22. [Program] : "Zalotnicy niebiescy" sztuka w 3 aktach Marji Jasnorzewskiej (Pawlikowskiej) [...], Warszawa, [1934], polona.pl [dostęp 2018-03-07].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]