Kościół św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej w Bartoszycach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół św. Jana Ewangelisty
i Matki Bożej Częstochowskiej
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A-213 z 12.03.1957 r.[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Miejscowość Bartoszyce
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia św. Jana Ewangelisty i Matki Bożej Częstochowskiej w Bartoszycach
Wezwanie św. Jana Ewangelisty i Matki Bożej Częstochowskiej
Położenie na mapie Bartoszyc
Mapa lokalizacyjna Bartoszyc
Kościół św. Jana Ewangelistyi Matki Bożej Częstochowskiej
Kościół św. Jana Ewangelisty
i Matki Bożej Częstochowskiej
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Kościół św. Jana Ewangelistyi Matki Bożej Częstochowskiej
Kościół św. Jana Ewangelisty
i Matki Bożej Częstochowskiej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół św. Jana Ewangelistyi Matki Bożej Częstochowskiej
Kościół św. Jana Ewangelisty
i Matki Bożej Częstochowskiej
Ziemia54°15′03,37″N 20°48′29,88″E/54,250936 20,808300

Kościół św. Jana Ewangelisty i Matki Bożej Częstochowskiej w Bartoszycach (niem. St. Johanneskirche von Bartenstein) – kościół farny w Bartoszycach, wybudowany w połowie XIV wieku w stylu gotyckim, kilkukrotnie rozbudowywany. Jedna z dominant w panoramie miasta.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Kościół znajduje się w Bartoszycach w województwie warmińsko-mazurskim około 71 km na północ od Olsztyna. Położony jest w północno-zachodniej części zabytkowego kompleksu Starego Miasta Bartoszyce.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej jest najstarszym zabytkiem miasta, a jego budowę przypuszczalnie rozpoczęto w 1332[2], wraz z lokacją miasta Bartenstein, które zastąpiło lokowane w 1326 na przeciwległym brzegu rzeki Rosenthal.

Pierwsza pisana wzmianka o budowli pochodzi z roku 1345[2]. Koncepcję wyglądu świątyni zmieniono jeszcze podczas budowy w latach 1360-1380 i przemodelowano ją na trójnawową, posiadającą chór, wysoką bazylikę[3].

W XV-XVII kościół zachowując swój główny korpus w niezmienionej formie jednocześnie poprzez poprzez dobudowywanie przez osoby prywatne i instytucje średniowieczne kolejnych kaplic oraz wybudowaniu zakrystii zmienił znacznie sylwetkę. Kaplica Świętej Marii Dziewicy została wybudowana w 1406 roku, a pierwsza wzmianka o kaplicy Świętej Anny pochodzi z 1414[2]. Następnie, w latach 1519-1521, do prezbiterium dobudowano kaplicę ufundowaną przez biskupa warmińskiego[2]. Natomiast przylegającą do niej, od strony wschodniej, inną kaplicę ufundował w 1624 bartoszycki aptekarz Adam Retting[2].

W 1487 roku kościół konsekrowano po raz drugi[3], a od 1525, po sekularyzacji Prus, służył ewangelickiej społeczności miasta która przez kolejne kilka wieków stanowiła zdecydowaną większość Bartoszyc.

W 1642, do południowej części, dodana została chrzcielnica[3], a kościół wyposażono dodatkowo w wykonane prawdopodobnie przez organmistrza Wernera z Elbląga, pochodzące z 1651 organy[2]. Natomiast według kościelnej księgi rachunkowej, w 1678 przywieziono do Bartoszyc, wcześniej zamówiony i wykonany prawdopodobnie w Królewcu, bogato zdobiony, późnorenesansowy ołtarz[4].

Z kolei wieżę kościelną wznoszono kilkuetapowo. Początkowo w XVII wieku, wzniesiono hełm blaszanej sygnaturki, natomiast jej górną część, namiotowy dach wieży wraz z latarnią, wybudowano w 1732[2].

Podczas II wojny światowej szkody poniósł cały obiekt, lecz najbardziej zniszczone zostały gwiaździste sklepienie, ołtarz oraz organy. Poważnie uszkodzone były także liczne rzeźby, zdobienia, ornamenty prospektu organowego czy ozdobiona, pochodzącymi z 1664 roku i wykonanymi przez Jerzego Krebsa, malowanymi wizerunkami czterech ewangelistów, empora organowa[2]. Po wojnie, liczne pozostałości bogatego wyposażenia kościelnych wnętrz, jak rozbite szczątki zabytkowej nastawy ołtarzowej, trafiły do zbiorów Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, gdzie wciąż są rekonstruowane i w miarę możliwości udostępniane na wystawach[4].

Sam kościół w latach 1946-1958, dzięki zachowanej bogatej dokumentacji historycznej oraz licznym fotografiom i przekazom, przeprowadzono odbudowę oraz modernizację budowli[2].

Po oddaniu kościoła do użytku, w latach 50., zaadoptowano go ponownie na świątynię katolicką[5]. 26 sierpnia 1974 z parafii św. Brunona w Bartoszycach, wydzielono i erygowano parafię św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej.

Obecnie zarówno sam budynek kościoła, jak i plebania oraz jego otoczenie są dobrze zachowane i znajdują się w bardzo dobrym stanie.

Architektura i wnętrza[edytuj | edytuj kod]

Fragment gwiaździstego sklepienia

Usytuowany w obrębie zabytkowego kompleksu Starego Miasta zespół kościelny składa się z budynku samego kościoła, który jest otoczony terenem zielonym i niewielkim kamiennym murem oraz zabytkowej plebanii.

Sam kościół, jako protestancka fara, był jednym z najbogatszych i najpiękniej wyposażonych w dawnych Prusach Książęcych[4]. Obecnie, mimo licznych zmian w swojej konstrukcji zachował swój pierwotny charakter, trójnawowej gotyckiej bazyliki o dużo niższych, niż korpus główny, nawach bocznych. Stojąca na kamiennych fundamentach budowla wzniesiona jest w większości z charakterystycznej czerwonej cegły z licznymi białymi wstawkami. Posiada wysoką, kilkukondygnacyjną wieżę, która szerokości nawy głównej kościoła, wbudowana jest w korpus budynku i dodatkowo jest wsparta na dwóch skarpach[2].

Obszerne prezbiterium świątyni jest wysokości i szerokości nawy głównej i posiada okna umiejscowione na dwóch kondygnacjach[2].

Pochodząca z XIX wieku kruchta od północy ma wewnętrzny, ostrołukowy portal z trzema profilowanymi wałkami. Po jego obu stronach ostrołukowe nisze mieszczą płaskorzeźby z terakoty przedstawiające św.Małgorzatę i św.Katarzynę.

Na wewnętrznej południowej ścianie nawy głównej, wisi duży polichromowany późnogotycki krucyfiks, na którym Chrystus posiada wyraźne uszkodzenie ręki, które powstało od uderzenia pioruna w 1579 roku[2].

Ponadto kościół wyposażony jest w pochodzące z 1651 czynne organy wykonania organmistrza Wernera z Elbląga[2].

Przy kościele na przełomie XVIII i XIX wieku wzniesiono także z czerwonej cegły zabytkową plebanię[1].

Ołtarz[edytuj | edytuj kod]

W protestanckim St. Johanneskirche znajdował się późnorenesansowy , bogato zdobiony, sięgający sklepienia prezbiterium ołtarz, który świadczył o zamożności tutejszej parafii. Uważa się, iż powstał w latach 1650–1660, a jego autorem był pochodzący z Królewca rzeźbiarz Joachim Pffaf, który wykonał również ołtarz w Sępopolu w 1668[4]. Inna teza z kolei, podważa tę teorię, gdyż według ksiąg rachunkowych kościoła, ołtarz przywieziono i ustawiono w Bartoszycach dopiero w 1678[4]. Ponadto, wykonanie tego ołtarza stało na dużo wyższym poziomie, niż możliwości ówczesnych pruskich rzeźbiarzy. Natomiast podobieństwo figur apostołów oraz personifikacji cnót z nastawy ołtarzowej do rzeźb niderlandzkich, a w szczególności pochodzących z nagrobka pomnika pomnika księcia Albrechta, autorstwa Cornelisa Florisa z Antwerpii z 1570, sugerują, iż w rzeczywistości ołtarz mógł być jedynym znanym dziełem sakralnej sztuki niderlandzkiej w Prusach[4]. Ołtarz ten został podczas II wojny światowej rozbity, a jego szczątki przeniesiono do Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, gdzie pozostają, częściowo rekonstruowane, do dzisiaj.

Dzisiejszy ołtarz w kościele jest z kolei złożony z kilku innych. Większość elementów pochodzi z wykonanego przez Augusta Wittinga w Rzymie w 1858 ołtarza, który pierwotnie znajdował się w prywatnej kaplicy pruskiego rodu szlacheckiego von Dönhoff w pałacu w Drogoszach[3]. Mniejsze części natomiast pochodzą z wykonanego w 1611 roku ołtarza z kościoła w Tylży (dawnego Tilsit)[3].

Zabytek[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej w Bartoszycach wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych. Kościół z 1332 figuruje w spisie pod nr A-213 z 12 marca 1957, a przykościelna plebania z XVIII/XIX wieku pod nr 3018 z 19 stycznia 1987[1].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie. 31 grudnia 2017; 22 dni temu. [dostęp 2015-09-29]. s. 3.
  2. a b c d e f g h i j k l m Kościół pw. św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej. bartoszyce.pl. [dostęp 2015-09-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-06)].
  3. a b c d e St. Johannes (niem.). W: Ostpreussen.net [on-line]. [dostęp 4 września 2009].
  4. a b c d e f Andrzej Rzempołuch: Późnorenesansowy ołtarz z Bartoszyc. Epizod niderlandyzmu w Prusach Książęcych (pol.). W: "Cymelia" 2004. Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie [on-line]. [dostęp 28 kwietnia 2012].
  5. Millenium śmierci św.Brunona. Bartoszyce - w mieście nad Łyną (pol.). [dostęp 6 sierpnia 2009].