Jan Ewangelista

Święty
Jan Ewangelista

apostoł
Jan Ewangelista/Jan Apostoł, obraz pędzla El Greca (ok. 1605)
Data i miejsce śmierci	ok. 98/101 Efez
Czczony przez	Kościoły chrześcijańskie
Wspomnienie	27 grudnia 6 maja, 21 maja, 9 października i 13 lipca
Atrybuty	orzeł, diakon Prochor, gołębica, kielich z Hostią, kielich zatrutego wina z wężem
Patron	Albanii, Azji Mniejszej, Zalewa, aptekarzy, bednarzy, dziewic, zawodów związanych z pisaniem i przepisywaniem: introligatorów, kopistów, kreślarzy, litografów, papierników, pisarzy oraz owczarzy, płatnerzy, skrybów, ślusarzy, teologów, uprawiających winorośl, wdów

Prawosławna ikona ze św. Janem.

Orzeł – symbol św. Jana, iluminacja z Księgi Dimmy, irlandzkiego ewangeliarza z VIII wieku.

Wizerunek św. Jana na kościele w Jaszkowej Dolnej

Jan Ewangelista, Jan Apostoł, Jan Teolog (gr. Ιωάννης ο Θεολόγος, cs. Иоа́нн Богосло́в; zm. ok. 98/101 r. w Efezie) – jeden z dwunastu apostołów Jezusa Chrystusa, syn Zebedeusza i Salome, brat Jakuba Większego (Starszego) Apostoła. Według starodawnej tradycji chrześcijańskiej stał za napisaniem Ewangelii i Apokalipsy św. Jana oraz 3 listów w Nowym Testamencie, choć według współczesnej egzegezy ostatecznej redakcji mogli dokonać już jego uczniowie. Święty Kościołów katolickiego, anglikańskiego, ewangelickiego, ormiańskiego, koptyjskiego i prawosławnego. Wymieniany jest w Modlitwie Eucharystycznej (Communicantes) Kanonu rzymskiego.

Życiorys

W Nowym Testamencie

Występuje we wszystkich czterech Ewangeliach kanonicznych, Listach Apostolskich i w Dziejach Apostolskich.

Jan pochodził z Galilei, prawdopodobnie z Betsaidy. Był synem Zebedeusza i Salome i młodszym bratem Jakuba Większego. Pochodził z zamożnej rodziny i był rybakiem nad Jeziorem Galilejskim, tak jak jego ojciec. Wraz z Andrzejem był uczniem Jana Chrzciciela, jednak za jego radą dołączył do Jezusa. Był świadkiem cudu w Kanie Galilejskiej, wypędzenia kupców ze świątyni i rozmów z Nikodemem i Samarytanką. Prawdopodobnie na pewien czas powrócił do łowienia ryb, by następnie zostać powołanym przez Chrystusa wraz z bratem Jakubem Większym. Jan, Jakub i Szymon Piotr należeli do najbliższych uczniów Jezusa. Ze względu na swój porywczy charakter Jan i Jakub zostali nazwani przez swego Nauczyciela synami Gromu. Towarzyszył Chrystusowi w uleczeniu teściowej Szymona Piotra, wskrzeszeniu córki Jaira i przy przemienieniu na Górze Tabor. Wraz z Andrzejem, Piotrem i Jakubem Większym pytał Jezusa o koniec świata, a także dopraszał się o zaszczytne miejsce w Królestwie Niebieskim. Jan i Szymon Piotr przygotowali ostatnią wieczerzę, na której Jan, na prośbę pozostałych apostołów, spytał Chrystusa kto jest zdrajcą. Następnie został wzięty przez Nauczyciela do Ogrójca, lecz uciekł wraz z pozostałymi uczniami po aresztowaniu Jezusa. W trakcie procesu Jezusa Jan i Szymon Piotr byli obecni na dworze arcykapłana, a podczas ukrzyżowania, Jan był jedynym obecnym apostołem, któremu Nauczyciel powierzył opiekę nad swoją matką, Marią.

Na wieść o pustym grobie, którą otrzymał od Marii Magdaleny, Jan i Szymon Piotr udali się tam, by przekonać się na własne oczy. Według Ewangelii Jana, Jan był jednym ze świadków objawień Jezusa po Zmartwychwstaniu. Zgodnie z przekazem Dziejów Apostolskich, po Wniebowstąpieniu, był obecny na Wieczerniku, a następnie towarzyszył Szymonowi Piotrowi w uzdrowieniu paralityka. Następnie obaj udali się do Samarii, a Jan później był w Jerozolimie i Patmos, by po 70 roku znaleźć się w Efezie.

Zmarł około 98 albo 101 roku w Efezie.

W źródłach pozabiblijnych

Według Pseudo-Abdiasza miał zamiar zawrzeć małżeństwo, lecz nie doszło to do skutku. Uczniem Jana był Polikarp, który później został biskupem Smyrny.

Pobyt w Efezie potwierdzają świadectwa Klemensa Aleksandryjskiego i Ireneusza z Lyonu. Tertulian twierdził, że Jan był także w Rzymie, gdzie cesarz Domicjan skazał go na śmierć przez ugotowanie w oliwie, jednak nie doszło to do skutku.

Brakuje informacji o okolicznościach śmierci. Ze względu na brak relikwii uważa się, że nie zmarł śmiercią męczeńską. Wybrane cytaty z dzieł Papiasza z Hierapolis, Quodvultdeusa z Kartaginy, Grzegorza z Nyssy, Jana Chryzostoma i Afrahata podważają tę tezę. Ostateczna redakcja pism Janowych byłaby wtedy dziełem jego uczniów. Grób Jana prawdopodobnie znajdował się na wzgórzu Ayasoluk w miasteczku Selçuk. W miejscu tym w VI wieku wzniesiono bazylikę św. Jana.

Powstało kilka apokryficznych dzieł opisujących postać apostoła: między innymi koptyjski Apokryf Jana z II wieku, który znajdował się w zbiorach biblioteki z Nadż Hammadi. Częściowo zachowane Dzieje Jana (również z II wieku) opisują pobyt Jana w Azji Mniejszej, zwłaszcza w Efezie. Pochodzące z okresu IV–VI wieku Dzieje Jana w Rzymie świadczą o nieprawdziwych prześladowaniach Żydów za Domicjana i procesie Jana w Rzymie, podczas którego przemawiał przed cesarzem, a następnie został zesłany na Patmos. Greckie Dzieje Jana Pseudo-Prochora, powstałe najprawdopodobniej w V wieku, informują przede wszystkim o działalności apostoła na Patmos.

Autorstwo pism Janowych

Pierwsze bezpośrednie świadectwo Janowi Apostołowi jako temu, który stał za wydaniem Ewangelii św. Jana dali Ireneusz z Lyonu i Justyn Męczennik. Następnie dołączyli do nich Euzebiusz z Cezarei i Wiktoryn z Patawii. Współczesna egzegeza skłania się ku uznaniu autorstwa Jana Prezbitera, który nie jest tożsamy z apostołem. Stara, prawie niepodważana tradycja chrześcijańska, zarówno w kościołach wschodnich, jak i zachodnich, przypisywała Apostołowi Janowi autorstwo Ewangelii Jana, Objawienia św. Jana (Apokalipsy) i trzech listów. Pierwszy list Janowy był podważany przez Teodora z Mopsuestii natomiast dwa pozostałe – przez Orygenesa i współczesnych egzegetów. Autorstwo Objawienia był podważane między innymi przez Dionizego Aleksandryjskiego, ale Kościół starożytny był nieufny wobec pism apokaliptycznych. Po rozróżnieniu autorstwa Ewangelii Jana, Apostoła Jana można uznać za autora Apokalipsy.

Kult

Kult św. Jana Apostoła należał zawsze do eksponowanych wśród świętych Pańskich. Jedną ze świątyń wystawiono mu w Rzymie. Jest nią bazylika na Lateranie pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Apostoła.

Do św. Jana Apostoła miały szczególne nabożeństwo św. Gertruda i św. Małgorzata Alacoque. Szczególnym nabożeństwem do św. Jana Apostoła wyróżniali się kiedyś Krzyżacy. Wystawili oni szereg kościołów ku jego czci na terenach Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej i Prus. Na pierwsze miejsce wysuwa się kościół w Kwidzynie z XIV wieku, w cieniu którego bł. Dorota z Mątowów spędziła ostatnie lata swojego życia i gdzie zmarła jako rekluza. Symbole św. Jana figurują w herbach miast Biskupic, Lipinek oraz Wrocławia.

Patronat

Św. Jan jest patronem Albanii i Azji Mniejszej, aptekarzy, Zalewa, bednarzy, dziewic oraz zawodów związanych z pisaniem i przepisywaniem: introligatorów, kopistów, kreślarzy, litografów, papierników, pisarzy, oraz: owczarzy, płatnerzy, skrybów, ślusarzy, teologów, uprawiających winorośl oraz wdów.

Dzień obchodów

Święto liturgiczne w Kościołach katolickim, anglikańskim i ewangelickim, obchodzone jest 27 grudnia. W Kościołach mariawickich ten dzień obchodzony jest wyjątkowo uroczyście, kapłan poświęca wino, które rozdawane jest wiernym jako lekarstwo. Dodatkowo niektóre Kościoły starokatolickie (w tym mariawici) 6 maja wspominają św. Jana w oleju.

Cerkiew prawosławna wspomina apostoła Jana Teologa trzykrotnie:

• 8/21 maja, tj. 21 maja według kalendarza gregoriańskiego,
• 26 września/9 października, tj. 9 października (rocznica śmierci),
• 30 czerwca/13 lipca, tj. 13 lipca (Sobór dwunastu apostołów).

Kościoły Wschodu, z uwagi na liturgię według kalendarza juliańskiego, wspominają wielokrotnie św. Jana, m.in.:

• Kościół ormiański:
  • 9/22 kwietnia, tj. 22 kwietnia,
  • 7/20 lipca, tj. 20 lipca,
  • 20 października/2 listopada, tj. 2 listopada,
  • 25 grudnia/7 stycznia i 29 grudnia/11 stycznia, tj. 7 i 11 stycznia;
• Kościół koptyjski:
  • 11 maja
  • 30 grudnia odpowiednio do kalendarza gregoriańskiego.

Ikonografia

W ikonografii Zachodu św. Jan przedstawiany jest jako stary Apostoł, czasami jako młodzieniec w tunice i płaszczu, rzadko jako rybak. Najczęściej występuje w scenach będących ilustracjami tekstów Pisma świętego.

Od X wieku ikonografia wschodnia umieszcza obok niego pisarza i diakona pierwszej gminy św. Prochora, któremu apostoł na wyspie Patmos dyktuje „Objawienie”. Często na tym przedstawieniu występuje też anioł przynoszący Janowi pokarm.

Atrybutem św. Jana jest m.in. orzeł, diakon Prochor, gołębica, kielich z Hostią, kielich zatrutego wina z wężem.

Zobacz też

• kult świętych
• modlitwa za wstawiennictwem świętego
• Święty Jan Ewangelista na Patmos – obraz
• święci i błogosławieni Kościoła katolickiego
• święci prawosławni
• 1 Apokalipsa Jana

Bibliografia

• Marek Starowieyski: Apostołowie. Cz. 1: Andrzej, Jan, Paweł, Piotr, Tomasz. Kraków: WAM, 2020. ISBN 978-83-277-1822-8. (pol.).
• Pius Czesław Bosak: Słownik-konkordancja osób Nowego Testamentu. Poznań: W Drodze, 1991. ISBN 83-7033-081-9. (pol.).
• Raymond E. Brown: Que sait-on du Nouveau Testament. Bayard, 2011 (1e wydanie 1997 r.).

Linki zewnętrzne

• Święci i błogosławieni-Jan Ewangelista. sancti-in-polonia.dle.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-26)]. oraz spis wezwań i wizerunków Świętego – Święci w Polsce i ich kult w świetle historii (autorzy: Jacek i Maria Łempiccy; Kraków 2008).
• Biografia Jana Ewangelisty na podstawie źródeł wczesnochrześcijańskich