Prusy Książęce
| 1525–1701 | |||||
| |||||
| Ustrój polityczny | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Stolica | |||||
| Data powstania |
8 kwietnia 1525 | ||||
| Data likwidacji |
18 stycznia 1701 | ||||
| Władca | |||||
| Populacja (1626) • liczba ludności |
| ||||
| Język urzędowy | |||||
| Religia dominująca | |||||
 Prusy Książęce po 1525 roku | |||||
Położenie na mapie świata  | |||||
| 55°44′00″N 20°29′00″E/55,733333 20,483333 | |||||
Prusy Książęce (niem. Herzoglich Preußen), oficjalnie Księstwo w Prusach, potocznie Księstwo Pruskie[2] (niem. Herzogtum Preußen) – państwo lenne utworzone przez króla polskiego Zygmunta I Starego w wyniku sekularyzacji Prus Zakonnych. Powstały na podstawie traktatu krakowskiego zawartego 8 kwietnia 1525 roku z Albrechtem Hohenzollernem, który z nadania króla polskiego, zwierzchnika całych Prus, został ich pierwszym księciem. Prusy Książęce pozostawały lennem Królestwa Polskiego do 1657 roku. W 1701 roku przekształciły się w Królestwo Prus.
Historia
[edytuj | edytuj kod]
Albrecht Hohenzollern był ostatnim z rezydujących w Prusach wielkich mistrzów krzyżackich. Po przejściu na luteranizm i złożeniu hołdu królowi Polski, stał się pierwszym świeckim księciem Prus.
Państwo powstało jako wasalne wobec Królestwa Polskiego.
Od 1618 r. w unii personalnej z Elektoratem Brandenburgii, za zgodą Zygmunta III Wazy (zobacz: Brandenburgia-Prusy).
W związku z niejednoznaczną polityką jaką prowadził Jerzy Wilhelm Hohenzollern w 1635 r. namiestnictwo królewskie nad Prusami Książęcymi zostało przejęte przez Polskę w osobie Jerzego Ossolińskiego. Rozejm w Sztumskiej Wsi przywrócił jednak władzę Hohenzollernom.
Potop szwedzki uczynił z Prus Książęcych lenno szwedzkie w 1656 roku, na podstawie traktatu w Królewcu.
W 1657 roku, za panowania Jana II Kazimierza, na podstawie traktatów w Welawie i Bydgoszczy, Prusy uzyskały niezależność od Rzeczypospolitej. W zamian Brandenburgia porzuciła sojusz ze Szwecją w czasie potopu szwedzkiego. Generalnym namiestnikiem Prus Książęcych w latach 1657–1669 był Bogusław Radziwiłł.
Jan III Sobieski planował odzyskać Prusy w sojuszu ze Szwecją na podstawie traktatu w Jaworowie.
W 1701 r. wraz z Brandenburgią utworzyły Królestwo Prus. Prowincja ta, po 1772 roku utworzyła wraz z Warmią, ale bez Kwidzyna, prowincję Prusy Wschodnie[3].
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Stolicą księstwa był Królewiec. Po sekularyzacji w 1525 roku książę Albrecht zlikwidował podział na komturie i dominia biskupie. Podzielił Prusy Książęce na trzy duże okręgi administracyjne: sambijski (Samland), natangijski (Natangen) i górnopruski (Oberland). Okręgi (niem. Kreis) odpowiadały wielkością raczej przyszłym rejencjom niż powiatom[4][5].
Okręgi dzieliły się na starostwa zwykłe (niem. Hauptamt, l. mn. Hauptämter) i starostwa dziedziczne (niem. Erbamt, l. mn. Erbämter). Starostwa dzieliły się zaś na parafie (niem. Kirchspiel).
Okręg górnopruski (oberlandzki) obejmował starostwa zwykłe: Miłakowo, Miłomłyn, Morąg, Pruski Holąd (Pasłęk), Pruski Targ (Przezmark), Prabuty, Szczytno, Ostróda, Olsztynek, Działdowo, Nidzica i Kwidzyn oraz starostwa dziedziczne: Susz, Iława i Dąbrówno. Stolicą okręgu było Zalewo.
Okręg natangijski (dolnopruski) obejmował starostwa zwykłe: Pokarmin, Bałga, Iława Pruska, Olecko, Rastembork (Kętrzyn), Barciany, Węgorzewo, Ełk, Jańsbork (Pisz), Ryn, Lec (Giżycko) i Szestno oraz starostwa dziedziczne: Nowy Dwór i Gierdawy. Stolicą okręgu były Bartoszyce[6].
Okręg sambijski (królewiecki) obejmował starostwa zwykłe: Szaki, Rybaki, Romnowo, Labiawa, Wystruć, Ragneta, Tylża i Memel (Kłajpeda) oraz starostwa dziedziczne: Szaki i Tapiewo. Stolicą okręgu był Królewiec.
W roku 1724 został utworzony z wschodniej części okręgu królewieckiego dodatkowy okręg z siedzibą w Gąbinie obejmujący obszar Litwy Pruskiej (od 1736 jako Litewska Kamera Wojenno-Skarbowa, po 1808 jako rejencja gąbińska).
Podział ten przetrwał do reformy Fryderyka II w 1752 roku, która podzieliła trzy okręgi na 10 dużych powiatów. Te zaś w 1818 roku podzielono na mniejsze powiaty, które przetrwały do 1945 roku (na terenie Polski do 1975 roku)[7].
Książęta Prus
[edytuj | edytuj kod]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Prusy (kraina historyczna)
- Prusy (państwo)
- Traktat krakowski
- Prusy Królewskie
- Królestwo Prus
- władcy Prus
- hołdy pruskie 1469–1641
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ https://rcin.org.pl/Content/33475/WA51_44782_r1995-nr29_Zeszyty-IGiPZ.pdf
- ↑ Marian Biskup, Gerard Labuda: Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986, s. 493.
- ↑ Przegląd historyczny Prus Wschodnich – Ostpreußen [online] [dostęp 2025-08-13].
- ↑ Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha 1858, strona 260n
- ↑ Marian Biskup, Marian Biskup, Roman Czaja, Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach: władza i społeczeństwo, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15526-1 [dostęp 2025-09-02].
- ↑ Natangen [online], Genealogie-Tagebuch, 15 lipca 2010 [dostęp 2025-09-10] (niem.).
- ↑ Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.
- Janusz Małłek, Dwie części Prus: studia z dziejów Prus Książęcych i Prus Królewskich w XVI i XVII wieku, Olsztyn 1987.
- Janusz Małłek, Prusy Książęce a Prusy Królewskie w latach 1525–1548, Warszawa 1976.
| Własne |
|
|---|---|
| Wspólne z Litwą |
