Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej
Obraz Matki Bożej Częstochowskiej
Obraz Matki Bożej Częstochowskiej
Miejsca kultu Polska, Kościół katolicki
Sanktuarium Jasna Góra
Początek kultu XII w.
Czas powstania wizerunku trwa dyskusja (I-XIV) wiek
Patronka Polski,
metropolii częstochowskiej i
Częstochowy
Data wspomnienia 26 sierpnia
Autor nieznany,
według tradycji przypuszczalnie św. Łukasz Ewangelista
Technika wykonania tempera
Rozmiar 122,2 × 82,2 × 3,5 cm
Styl gotyk
Koronowany 8 września 1717
przez bp. Krzysztofa Szembeka,
22 maja 1910 (rekoronacja)
przez bp. Stanisława Zdzitowieckiego

Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej (również Obraz Matki Bożej Jasnogórskiej lub Obraz Czarnej Madonny; w tradycji wschodniej Częstochowska Ikona Matki Bożej lub Częstochowska Ikona Bogarodzicy; cs. Czenstochowskaja Ikona Bożyjej Matieri) – wizerunek przedstawiający Maryję z Dzieciątkiem w typie Hodegetrii[1] (praw. Ikony), znajdujący się w najważniejszym i najbardziej uczęszczanym polskim sanktuarium maryjnym na Jasnej Górze w Kaplicy Matki Bożej pod opieką ojców paulinów w Częstochowie, nieznanego autorstwa otoczony szczególnym kultem religijnym wśród wiernych Kościoła rzymskokatolickiego oraz Cerkwi prawosławnej i uważany za cudowny. Współcześnie jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych symboli chrześcijaństwa w Polsce[2].

Historia obrazu[edytuj]

Widok na ołtarz główny w Kaplicy z Obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej

Obraz pomimo prowadzonych od wielu lat badań naukowych oraz prowadzonych konserwacji kryje w sobie wiele nierozstrzygniętych do dzisiaj tajemnic[3].

Według znanej XV wiecznej legendy, zapisanej w najstarszej historii obrazu pt. (łac. Translatio Tabulae Beatae Mariae Virginis, quam Sanctus Lucas depinxit propris manibus) (pol. Przenosiny tablicy Błogosławionej Maryi Dziewicy, którą Święty Łukasz wymalował własnymi rękami) miał go namalować św. Łukasz Ewangelista na deskach stołu w domu Maryi w Jerozolimie[3]. Następnie cesarz Konstantyn Wielki przeniósł obraz do Konstantynopola i umieścił w świątyni, gdzie zasłynął łaskami[3]. Zobaczywszy wizerunek książę ruski Lew Halicki uprosił cesarza, aby mu go darował[3]. Po jego zgodzie, książę Lew podarowany obraz przeniósł do swych posiadłości i go przyozdobił, po czym w czasie wojny prowadzonej na Rusi przez Ludwika Węgierskiego obraz został ukryty na zamku w Bełzie[3]. Następnie po zdobyciu tego zamku przez Ludwika, namiestnikiem zdobytych ziem mianował on księcia opolskiego Władysława[3]. Znaleziony obraz otoczył szczególną opieką, bo podczas późniejszego oblężenia zamku bełskiego przez Litwinów i Tatarów modlitwa przy nim i orędownictwo u Maryi przyniosły mu – jak sądził – zwycięstwo nad najeźdźcami. Wkrótce chcąc przewieźć wizerunek do Opola napotkał na przeszkodę, bo konie zaprzężone do wozu z obrazem nie chciały ruszyć[3]. Wówczas ślubował, że obraz nie trafi do Opola, lecz do fundowanego przez niego klasztoru[3]. Jak się później okazało do sprowadzonych do Częstochowy z Węgier paulinów.

Natomiast według legendy tradycji wschodniej wizerunek mógł powstać w Jerozolimie, w miejscu zwanym Wieczernikiem, związanym z Ostatnią Wieczerzą. W latach 66-67, w czasie ekspansji rzymskich wojsk pod przywództwem cesarzy Wespazjana i Tytusa, chrześcijanie mieli uciec do miasteczka Pella i wraz z innymi świętościami mieli ukryć w jaskini częstochowską ikonę Bogurodzicy[4]. W drugiej połowie XII wieku ikona Bogarodzicy została uroczyście przewieziona na Ruś, przebywając wcześniej, jak mówią niektóre źródła, w Bułgarii, na Morawach i w Czechach[4]. Książę halicko-wołyński Lew Daniłowicz umieścił ją pod zarządem prawosławnego duchowieństwa w zamku w Bełzie, gdzie miała zasłynąć licznymi cudami[4].

Faktem natomiast historycznym i udokumentowanym jest przekazanie przez księcia Władysława Opolczyka 9 sierpnia 1382 sprowadzonym z Węgier paulinom kościoła parafialnego Najświętszej Maryi Panny na wzgórzu koło Starej Częstochowy i erygowanie tam klasztoru, a następnie ofiarowanie w 1384 obrazu z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem[5]. Według tradycji zakonnej, przekazanej w drugiej połowie XVI wieku przez pisarza paulińskiego o. Mikołaja z Wilkowiecka, Obraz Matki Bożej został złożony na Jasnej Górze w dwa lata po fundacji klasztoru, czyli w 1384[6]. Jako datę bardziej szczegółową można przyjąć 31 sierpnia 1384 podaną przez Petrusa Risiniusa w dziele (łac. Historia pulchra et stupendis miraculis referta Imaginis Mariae...)[5] Następnie król Władysław Jagiełło, zapewne za namową swej żony, królowej św. Jadwigi potwierdził w 1393 fundację Jasnej Góry i rozszerzył jej nadania[6].

Najstarszą, bardziej wiarygodną informację o historii obrazu zawdzięczamy Janowi Długoszowi[7]. Nie podał on co prawda daty sprowadzenia Cudownego Obrazu, ale przekazał obszerną relację o zniszczeniu wizerunku przez husytów w czasie obrazoburczego napadu na klasztor 16 kwietnia 1430[7]. Liczne skarby i wota Sanktuarium zwabiły rabusiów, którzy sprofanowali i zniszczyli Cudowny Obraz[8]. Wyrwany z ołtarza, wyniesiony został przed kaplicę i porąbany szablami, a na koniec został przebity mieczem i wreszcie porzucony w okolicy kościoła św. Barbary[8]. Napaści dokonali husyci z pogranicza Czech i Moraw, a przewodził im kniaź wołyński Fryderyk Ostrogski oraz dwaj polscy szlachcice, Jakub Nadobny z Rogowa herbu Działosza i Jan Kuropatwa z Łańcuchowa herbu Szreniawa[8]. Napad ten miał nie tylko charakter rabunkowy, ale również polityczny, gdyż książę wołyński pozostawał wówczas w bliskich kontaktach z wielkim księciem litewskim Witoldem, a później jego następcą Świdrygiełłą[8]. Wiedli oni w tym czasie ostry spór z królem Władysławem Jagiełłą w sprawie korony litewskiej. Przypuszczać więc można, iż motywem napadu mogła być też chęć wszczęcia zamieszek politycznych[8].

Obraz mocno wówczas uszkodzony przewieziony został do Krakowa i umieszczony w ratuszu, a następnie król Władysław Jagiełło zlecił jego naprawę malarzom ruskim[7]. Podobną relację podaje Mikołaj Lanckoroński w dziele pt. (łac. Historia venerande imaginis Beatae Mariae Virginis quae in Claro Monte in magna veneratione habetur.), informując ponadto, że[9]:

Quote-alpha.png
[Obraz został] przyozdobiony złotem, srebrem i klejnotami ze skarbu Królewskiego Majestatu.

Malarze wschodni usiłowali przywrócić obraz do stanu pierwotnego. Kładli farby nową techniką (tempery), czego stare malowidło nie przyjmowało[10]. Nie znali bowiem dawnej techniki enkaustycznej, stosowanej w obrazach starochrześcijańskich i bizantyjskich, którą wykonano pierwotny wizerunek[10]. Prace trwały być może nawet dwa lata[10]. Artyści pozostawili nawet ślady ran, zadanych Matce Bożej na obrazie pierwotnym[10]. Zachowali również te same deski, na których namalowano pierwowzór[10]. Zmieniono natomiast ozdoby szat[10]. Lilie andegaweńskie na płaszczu Maryi nawiązują do herbu andegaweńskiego króla Węgier Ludwika. Prawdopodobnie dodano także do rąk Dzieciątka książkę[10]. Z późniejszych badań prof. Rudolfa Kozłowskiego wynika, że z pierwotnego obrazu zachowała się tylko deska podobrazia, natomiast same malowidło z lat 1430-1434 jest dokładnym odtworzeniem wcześniejszego oryginału[7].

17 listopada 1655 prowincjał o. Teofil Bronowski OSPPE wywiózł z Jasnej Góry Cudowny Obraz na Śląsk, aby nie narażać go na ewentualną profanację czy grabież ze strony zbliżających się wojsk szwedzkich[11]. Obraz przechowywano w paulińskim klasztorze w Mochowie[11]. Niektóre źródła podają natomiast, że przechowywano go w kaplicy zamkowej w Głogówku, gdzie w tym czasie przebywał król Jan Kazimierz[11].

W 1682 z okazji jubileuszu 300-lecia Jasnej Góry obraz został odnowiony[7]. Równocześnie prowincjał o. Izydor Krasuski OSPPE wykonał olejne malowidło na płótnie przedstawiające w kilkunastu scenach dzieje Cudownego Obrazu, przyklejone następnie do jego odwrocia[7]. Kolejne prace przy obrazie miały miejsce w 1705, a przeprowadził je przemalowując pewne partie pauliński złotnik brat Makary Sztyftowski[7]. Przemalował on olejnymi farbami płaszcz i suknię Maryi i Dzieciątka, do płaszcza Maryi wbił także 28 mosiężnych gwiazdek, które później usunął prof. Jan Rutkowski, kiedy w latach 1925-1926 dokonał naukowego badania obrazu i jego gruntownej konserwacji[10]. Usunął on nałożone wcześniej olejne farby, sadze z twarzy Matki Bożej i Pana Jezusa oraz ślady gwoździ, które były przybite do deski celem umocnienia sukienek[10]. Oczyścił także deski od robactwa i ubytków na skutek próchnienia oraz zdjął z odwrocia obrazu wspomniane wcześniej malowidło z 1705, nakleił je na oddzielną deskę lipową, po czym przytwierdził do Cudownego Obrazu[7]. W ten sposób powstał tzw. Zaplecek, który później w 1980 został odłączony od obrazu i obecnie jest eksponowany w jasnogórskim Muzeum 600-lecia[7]. W latach 1948-1952 przeprowadzono badania najnowocześniejszymi metodami: prześwietlono obraz promieniami rentgenowskimi, badano go pod mikroskopem, wykorzystując kryteria mikropaleontologiczne i mineralogiczne, przeprowadzono także ocenę technologiczną i artystyczno-formalną[10]. W latach II wojny światowej obraz znajdował się w ukryciu, a następnie wymagał kolejnej renowacji, dokonanej przez konserwatora prof. Rudolfa Kozłowskiego[10]. Po jego śmierci w 1979 opiekę powierzono komisji konserwatorskiej w składzie: ks. Janusz Pasierb, Hanna Jędrzejewska i ks. Stanisław Tomaszkiewicz oraz konserwatorowi prof. Wojciechowi Kurpikowi[12].

Przed Cudownym Obrazem modliło się wielu polskich królów i książąt, m.in[10]:

Jan III Sobieski z ryngrafem z podobizną Cudownego Obrazu

Powstało wiele podobizn i kopii wizerunku, które można spotkać w świątyniach katolickich, jak i prawosławnych, prezentowano go również na żołnierskich ryngrafach, chorągwiach czy sztandarach. W 1813, kiedy wojska rosyjskie weszły do twierdzy częstochowskiej, przeor wraz z braćmi klasztoru podarowali generałowi Fabianowi Sackenowi kopię cudownego obrazu. Następnie ikona została przewieziona do Sankt-Petersburga i umieszczona w Soborze Kazańskiej Ikony Matki Bożej w Petersburgu.

Kazimierz Pułaski pod Częstochową, obraz Józefa Chełmońskiego (1875) - na sztandarze wojsk powstańczych widnieje wizerunek Cudownego Obrazu
Ryngraf z podobizną Cudownego Obrazu marszałka Józefa Sawy-Calińskiego, Konfederacja Barska

Warto dodać, że po porannej mszy świętej w Kaplicy Matki Bożej 9 grudnia 2012 około godz. 8:00 podjęto próbę zniszczenia wizerunku Czarnej Madonny. Mężczyzna rzucił w obraz żarówkami wypełnionymi czarną farbą. Obraz nie został uszkodzony dzięki zainstalowanej szybie pancernej. Sprawcę natychmiast ujęła straż jasnogórska[13][14].

Charakterystyka obrazu[edytuj]

Obraz Matki Bożej Częstochowskiej bez obramowania
Obraz w ujęciu ołtarzowym w Kaplicy Matki Bożej

Obraz Matki Bożej Częstochowskiej należy w ikonografii do typu określanego mianem Hodegetrii[1]. Maryja, będąca centralną sylwetką obrazu pokazana jest w półpostaci frontalnie do widza, z lekkim zwróceniem głowy w prawo, z prawą ręką ukazaną skośnie na wysokości piersi, a lewą z ledwo widocznymi końcami palców podtrzymuje siedzące na niej Dzieciątko[1]. Takie ułożenie i przedstawienie obu postaci ma swoje ikonograficzne analogie i podobieństwa. Historycy sztuki zwrócili uwagę na podobne obrazy, m.in.: bizantyjski obraz z X wieku w rzymskim Kościele Santa Maria Maggiore, mozaikowy obraz z XII wieku w serbskim klasztorze Chilandar na górze Athos czy też rzymski obraz z kościoła Santa Maria Nuova, które być może zainspirowały artystę do przedstawienia w taki sposób wizerunku częstochowskiego[1]. Obraz jest namalowany na zaprawie klejowo-kredowej o grubości 2-3 mm[10], techniką temperową na płótnie naklejonym na trzy sklejone na styk deski lipowe tzw. Podobrazie, o grubości 3,5 cm i mające wymiary (122,2 × 82,2) cm[a], a uwzględniając ramę nawet (137 × 97,2) cm[1]. Wypukłe obramowanie tzw. Kowczeg uzyskano przez pogłębienie powierzchni obrazu[1]. Warto dodać, że obraz z upływem czasu ulegał systematycznemu procesowi niszczenia, który wymagał licznych konserwacji i rewaloryzacji, a ciemny koloryt malowidła jest skutkiem ściemniałej warstwy werniksu[1].

Przedstawienie Maryi[edytuj]

Maryja ubrana jest w ciemnogranatową suknię i płaszcz (maforion) nałożony również na głowę, który jest tu znacznie pofałdowany, z emblematami złocistych lilii heraldycznych oraz wieńczącą złotą gwiazdą sześcioramienną nad czołem[1]. Maforion ma karminową podszewkę, z lekka widoczną na obrazie. Obramowanie maforionu tworzy potrójna złota bordiura, złożona z szerokiej listwy i dwu ażurowych szlaków, z których skrajny, arkadkowy, jest zwieńczony treflowo[1]. Ma pociągłą twarz o wąskim długim nosie i małych ustach, a wokół głowy roztaczają się pasma włosów, spływających po policzkach[1]. Istotną rolę w prezentacji jej postaci odgrywa światłocień[1]. Oblicze jej bowiem oświetlone jest światłem z prawej górnej strony, co uwydatnia jej majestatyczność i dostojeństwo. Siłę wyrazu obrazu potęguje przedstawienie jej oczu z rozbłyskami światła wokół jej tęczówek, które patrzą na widza wyrażając smutek i refleksyjną zadumę[1]. Charakterystyczną cechą obrazu są cięte blizny na jej obliczu. Łącznie jest dziesięć cięć[8]. Są one zlokalizowane na szyi (sześć cięć), z których dwa są dobrze widoczne, a cztery nieco słabiej, natomiast trzy główne blizny widnieją wyraźnie na prawym policzku Maryi[8]. Dwie z nich biegną równolegle rozszerzając się w kierunku szyi, a trzecia przebiega na linii nosa przecinając je poprzecznie[8]. Cięcia na szyi jak również dwie długie linie blizn z policzka w swym końcowym odcinku są mało widoczne, gdyż przysłaniają je częściowo ozdobne elementy wotywne w postaci sukienek[8]. Cięcia te są namalowane, wyżłobione specjalnym rylcem i wypełnione ciemnoczerwonym barwnikiem[8]. Upamiętniają rabunkowy napad na Jasną Górę w 1430 i w czasie dokonanej w Krakowie renowacji Obrazu w 1434 z niewiadomych powodów zostały w ten sposób wyeksponowane[8].

Przedstawienie Dzieciątka[edytuj]

Dzieciątko zwrócone jest twarzą w stronę Matki, prawą rączkę ma uniesioną w geście błogosławieństwa, a w lewej ułożonej na wysokości swoich kolan trzyma świętą księgę, zapewne Ewangelię[1]. Księga ta ma zielonobrunatną oprawę, na której znajduje się pięć złotych rombowych okuć, zakończonych treflowo w narożnikach oraz widoczne żółte brzegi kart[1]. Ma lekko zwróconą w lewo, uniesioną ku górze i nieznacznie odchyloną do tyłu główkę, ze spojrzeniem skierowanym na bok, przed siebie[1]. Ubrane jest w jasnokarminową tunikę pokrytą ornamentami z szeroką pionową fałdą pod szyją i wąskimi rękawami z charakterystycznymi mankietami oraz okrywającą nóżki i częściowo stopy[1]. Ornamenty tuniki Dzieciątka zdobią trzy rodzaje złoconych rozet, utworzonych z palmetek i lilii[1]. Ma twarz majestatyczną z krótkim noskiem, pełnymi, małymi ustami oraz wijącymi się wokół niej loczkami włosów, przepojoną smutkiem i zamyśleniem. Warto dodać, że stosunkowo niewielka główka nieproporcjonalnie kontrastuje z dużymi dłońmi i palcami stóp[1].

Obie postacie otoczone są złocistymi nimbami na tle niebieskozielonego malowidła i mają oblicza o karnacji palonego ugru[1].

Na ramie Obrazu znajduje się ornament, w postaci owiniętej wokół suchej gałązki wici akantu na czerwonym tle, który ma wielorakie znaczenie treściowe[9]. Może symbolizować Drzewo Życia utożsamiane z Drzewem Krzyża Chrystusa lub też zawierać aluzję do Maryi i proroctwa Izajasza o różdżce-gałązce, która wyrośnie z pnia Jessego[9].

Zabytkowe ozdoby obrazu[edytuj]

Ozdobne sukienki[edytuj]

Od początku istnienia Sanktuarium pątnicy składali przed Cudownym Obrazem liczne wota. Zwyczaj składania darów przed Obrazem Matki Bożej poprzedziła bizantyjsko-ruska tradycja przyozdabiania cudownych ikon drogocennymi ozdobami[15]. Od początku XVIII wieku Obraz przystrajano tzw. sukienkami, z których do dziś zachowały się dwie: tzw. brylantowa i rubinowa[15]. W zbiorach jasnogórskiego skarbca obecnie znajduje się siedem innych sukienek, wykonanych z okazji różnych szczególnych wydarzeń (m.in.: Koronacji Obrazu Matki Bożej w 1910, Millenium chrztu Polski w 1966 oraz Jubileuszu 600-lecia Sanktuarium w 1982)[15].

Każdego roku w Wielkim Tygodniu (Wielki Czwartek), paulini uroczyście dokonują obrzędu zmiany sukienki[15]. Przy słowach Litanii loretańskiej śpiewanej po łacinie wyjmuje się Cudowny Obraz, czyści i nakłada co roku kolejną, jedną z dwóch sukienek: brylantową lub rubinową[15].

Obecnie istnieje dziewięć sukienek nakładanych na obraz Matki Boskiej Częstochowskiej[16]:

  • Sukienka brylantowa (diamentowa) z XVII wieku,
  • Sukienka rubinowa (wierności) z XVII wieku[15],
  • Sukienka koralowa z 1910,
  • Sukienka milenijna (tysiąclecia) z 1966,
  • Sukienka koralowa (koralowo-perłowo-biżuteryjna) z 1969,
  • Sukienka sześćsetlecia (koralowo-perłowa) z 1981,
  • Sukienka sześćsetlecia (złota) z 1982,
  • Sukienka bursztynowo-brylantowa (zawierzenia Totus Tuus) z 2005,
  • Sukienka wdzięczności i miłości, cierpienia i nadziei narodu polskiego z 2010.

Dar wotywny Jagiełły[edytuj]

Obraz jest przyozdobiony zachowanymi do dzisiaj XV wiecznymi srebrnymi i złotymi blachami ofiarowanymi przez króla Władysława Jagiełłę, powstałymi w krakowskim warsztacie złotniczym[9]. Blachy te pokrywają zarówno tło, jak i koliste nimby otaczające głowy Maryi i Dzieciątka. Koliste nimby zdobi trybowany i grawerowany motyw chmurkowego fryzu z promienistą glorią z charakterystyczną liczbą promieni: 56 (aureola Maryi), co odpowiada tradycyjnemu wiekowi ziemskiego życia Matki Bożej i 33 (aureola Dzieciątka), co odpowiada długości życia ziemskiego Chrystusa[9]. Tło górnej części obrazu natomiast, wypełniają cztery blachy nieregularnego kształtu z rytowanymi scenami: Zwiastowania i Adoracji Dzieciątka oraz dwoma scenami pasyjnymi: Biczowania i Naigrawania oprawców z umęczonego Chrystusa[9]. Przystrojenie Obrazu nowymi blachami nawiązywało do kształtu bizantyjskiej basmy, czyli zrabowanej w 1430 blachy, która zasłaniała pierwotnie wizerunek[9].

Srebrna zasłona Obrazu[edytuj]

Ozdobę obrazu stanowi również srebrna zasłona ofiarowana w 1675 przez Katarzynę i Zygmunta Działyńskich, spuszczana z góry[17]. Złożona jest z dwóch części: srebrnej ramy-bordiury oraz wypełniającej ją blachy późnobarokowej z repusowanymi scenami, będącymi alegorią do Niepokalanego Poczęcia Matki Bożej[17]. Została wykonana w 1673 przez złotnika Johanna Lemana[17].

Początkowo obraz zasłaniano firankami, a następnie wprowadzono zasłonę metalową, po kradzieży 1 lipca 1722 kilkunastu wotów z ołtarza Matki Bożej[17]. Blacha zasuwy to relief, wzbogacony fakturowaniem i częściowym złoceniem[17]. W dolnej części blachy ukazano biblijne półpostacie Adama i Ewy[17]. Na ich tle widnieje rajskie drzewo z owiniętym wokół jego pnia wężem[17]. Po bokach blachy znajdują się postacie św. Anny (z lewej) i św. Joachima (z prawej) trzymających łodygi liliowe[17]. Z połączenia ich łodyg wyłania się postać Maryi z symbolami z Apokalipsy św. Jana[17]. W górnej części blachy znajduje się Trójca Święta w aureoli rzeszy aniołów[17]. Rama ozdobiona jest po obu bokach repusowanymi ornamentami roślinnymi, natomiast dolna i górna jej część ozdobiona jest owalnymi medalionami z inskrypcjami. W górnym medalionie znajduje się inskrypcja łacińska o następującej treści[17]:

Quote-alpha.png
SCANDITE MORTALES ALTA CACUMINA MONTIS HIC UOBIS CUNCTIS FACTA MARIA SALUS.[b]

Dolna natomiast stanowi napis wotywny w języku staropolskim[17]:

Quote-alpha.png
DZIEDZICZKO CZĘSTOCHOWSKIEY MATKO BOSKA GÓRY. IAKOŚ ZAMOŻNA MATKO IAK WSYNY TAK WCÓRY. WSZYTEK MOY DOMEK CIEBIE SWĄ DZIEDZICZKĄ GŁOSI. NIECH GO SYN TWOY YZTOBĄ W SWEY OPIECE NOSI. A. D. 1673

Odsłonięcie i zasłonięcie Cudownego obrazu zasłoną odbywa się kilka razy dziennie przy dźwiękach fanfar granych przez pauliński zespół intradzistów.

Koronacje obrazu[edytuj]

Postacie obrazu w koronach św. Piusa X

Wizerunek Jasnogórskiej Bogurodzicy od początku powstania Sanktuarium uznany został za niezwykły, otoczony powszechnym kultem przez wiernych (m.in. przez polskich królów), którzy składali Jej liczne dary i wota. Jan Długosz w (łac. Liber beneficiorum) nazywa Jasnogórską Bogurodzicę, słowami[18]:

Quote-alpha.png
Najdostojniejszą Królową świata i naszą.

Już w drugiej połowie XVI wieku Grzegorz z Sambora sławił Ją po raz pierwszy jako Królową Polski[19]. Król Jan Kazimierz, składając śluby we Lwowie 1 kwietnia 1656 nazwał Matkę Bożą Patronką i Królową Polski[19]. Fakt ten został potwierdzony przez nuncjusza Pietra Vidoniego, który podczas jednej z uroczystości trzykrotnie zaintonował wezwanie: (łac. Regina Regni Poloniae)[18]. W celu podkreślenia tego faktu i znaczenia uwieńczano Ją następnie i towarzyszące jej Dzieciątko zawieszanymi na wizerunkach koronami.

Pierwsze korony zostały ukazane na trzech najstarszych graficznych podobiznach Obrazu widocznych na drzeworytach krakowskich: pierwszy, w dewocyjnym druku plakatowym bp. Jana Konarskiego (ok. 1515-1524), drugi - w dziele Piotra Rydzyńskiego (łac. Historia pulchra...) (1523) oraz w trzecim, polskim przekładzie tego dzieła autorstwa paulina o. Mikołaja z Wilkowiecka (1568)[20]. Nie znamy jednak bliżej ich fundatorów.

Pierwszymi fundatorami natomiast zapisanymi historycznie byli królowie. Jako pierwszy uhonorował Obraz koronami i srebrnymi złoconymi blachami Władysław Jagiełło po restauracji sprofanowanego Wizerunku w 1430[19]. Dwa wieki później (przed 1642) król Władysław IV przekazał dwie nowe korony[19]. W drugiej połowie XVII wieku ofiarowywano też inne korony dla Cudownego Obrazu, których kształtu bliżej nie znamy[20]. W 1671 koronę ofiarowała królowa Eleonora Habsburżanka, żona króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, w latach 1710-1716 o. Konstanty Pawłowski, definitor prowincji paulinów i zakrystian jasnogórski, następnie w 1717 król August II Mocny, który złożył swoją diamentową koronę jako wotum dziękczynne za traktat z konfederacją tarnogrodzką[20].

Koronacja papieska koronami Klemensa XI[edytuj]

Następnie do ceremoniału koronacji Obrazu przyłączyli się papieże[21]. Zgodę Stolicy Apostolskiej na koronację Jasnogórskiego Obrazu uzyskano zapewne przy poparciu nuncjusza Girolama Grimaldiego, który miał osobiście dokonać koronacji, z uwagi jednak na niesprzyjające okoliczności, obowiązek ten powierzył biskupowi chełmskiemu Krzysztofowi Szembekowi[18]. Ostateczną decyzję o koronacji podjął papież Klemens XI, który ofiarował drogocenne korony[18]. 22 lipca 1717 przybył na Jasną Górę kanclerz Królestwa Jan Sebastian Szembek, który przekazał ofiarowane korony otrzymane od nuncjusza w Saksonii i przedstawił dekret upoważniający bp. Szembeka do dokonania koronacji[18].

8 września 1717 w święto Narodzenia Matki Bożej obraz został uroczyście ukoronowany koronami przez bp. Szembeka wraz z ojcami paulinami mocującymi korony w Bazylice jasnogórskiej nad tabernakulum pod baldachimem, gdzie został uroczyście przeniesiony na tę uroczystość z udziałem około 200 tysięcy pielgrzymów[18][22]. Z okazji koronacji nałożono na obraz Matki Bożej kosztowne szaty wykonane przez brata Makarego Sztyftowskiego. Sporządził on trzy suknie na różne uroczystości: granatową haftowaną diamentami, niebieską z rubinami i zieloną z perłami oraz kamieniami szlachetnymi[10]. Podstawę koron stanowił otok zdobiony dużymi kaboszonami i rautami, klejnoty zaś oprawione były w medaliony i kaszty[20]. Grzebień zwieńczenia koron był szeroko rozchylony na zewnątrz, w postaci sterczyn o potrojonych medalionach z wprawionymi kamieniami i ażurowymi prześwitami między nimi[20]. Każdą z koron podtrzymywała para złotych aniołów[20]. Była to pierwsza na ziemiach polskich ustanowiona dekretem papieskim koronacja wizerunku Matki Bożej z Dzieciątkiem, dokonana poza Rzymem[18][22].

Kradzież koron klementyńskich[edytuj]

Korony papieża Klemensa XI oraz perłową sukienkę z kosztownościami skradziono w nocy z 22 na 23 października 1909[22]. Początkowo myślano, że rabuś lub rabusie dostali się po zostawionej w jednym z okien linie, później zaczęto przypuszczać, że wybrali jakąś inną drogę, a linę przywiązali dla niepoznaki[22]. Sprawców nigdy nie wykryto oraz nie odzyskano skradzionych eksponatów. W miarę upływu czasu utrwaliło się przekonanie, że kradzież stanowiła prowokację polityczną ówczesnych rosyjskich władz zaborczych[22]. Jasna Góra wywierała bowiem znaczący wpływ na kształtowanie świadomości narodowej, stanowiąc poważną przeszkodę w rusyfikacji społeczeństwa polskiego. Należy dodać, że kosztowności z Cudownego Obrazu nie należały do najcenniejszych, jakie znajdowały się w zasięgu sprawców[22]. Na polityczny kontekst kradzieży wskazywał też zamiar cara Mikołaja II, aby podarować własne korony dla Cudownego Obrazu[22]. Sprawa kradzieży koron budzi jednak liczne kontrowersje i domysły[23]. Wiele źródeł przypisuje sprawstwo paulinowi o. Damazemu Macochowi, oskarżonemu później w głośnym procesie piotrkowskim za morderstwo i kradzież pieniędzy dokonaną na Jasnej Górze, łącząc wszystkie te bolesne wydarzenia[23]. Prawdopodobnie o. Macoch był agentem rosyjskich służb carskiej Ochrany[23]. Nigdy mu jednak tego nie udowodniono, jak też i bezpośredniej kradzieży koron i sukienki, a przypuszczenia oparto wyłącznie na politycznych poszlakach.

Rekoronacja koronami św. Piusa X[edytuj]

Złote korony na Cudowny Obraz przekazał polskiej delegacji duchowieństwa 21 kwietnia 1910 papież św. Pius X, który powiedział wtedy m.in.[22]:

Quote-alpha.png
Zaledwie dowiedziałem się, że Polska płacze, postanowiłem ofiarować od siebie korony Matce Najświętszej na miejsce tych, które przesłał jeden z moich poprzedników. Boleję tylko, że moje ubóstwo nie pozwoliło mi złożyć daru tak wspaniałego, jaki zaofiarować pragnęło moje serce. Gdyby to było w mojej mocy, to bym cud uczynił, aby dar mój odpowiadał i gorącemu mojemu nabożeństwu ku Bogarodzicy i mojej miłości dla narodu polskiego.

24 kwietnia 1910 przywieziono korony papieskie dla Cudownego Obrazu, a generał paulinów o. Euzebiusz Rejman przeniósł je z dworca kolejowego na Jasną Górę, gdzie zostały uroczyście nałożone podczas rekoronacji 22 maja tegoż roku na jasnogórskich Wałach przez bp. Stanisława Zdzitowieckiego, a nową sukienkę do przyozdobienia Cudownego Obrazu, tzw. sukienkę koralową ofiarowały kobiety ziemi kieleckiej ze wsi Rembieszyce i Złotniki[22]. Ofiarowane korony są typu otwartego zwieńczone stylizowanymi sterczynami, na koronie Maryi – sześcioramiennymi gwiazdami, na koronie Dzieciątka z kolei – krążkami z rubinami[19]. Korpus obu koron zdobi stylizowana dekoracja o motywach akantu z widniejącymi główkami aniołków oraz rozsianymi na korpusie kamieniami szlachetnymi[19]. Ponadto z boków znajdują się emaliowane postacie stylizowanych aniołów podtrzymujących korony[19].

W drugiej połowie XX wieku powstało jeszcze kilka innych koron[20]. Najważniejsze z nich to korony ufundowane na tysiąclecie chrztu Polski w 1966, jako komplet do sukienki milenijnej, na koronację dokonaną przez Sługę Bożego, prymasa kard. Stefana Wyszyńskiego[20]. Ostatnie korony ufundował pod koniec życia w 2005 papież Jan Paweł II. Koronacja tymi koronami odbyła się 26 sierpnia 2005 w uroczystość Matki Bożej Częstochowskiej, wraz z obchodami jubileuszu 25-lecia NSZZ „Solidarność”[20]. Ideowo symbolizują one majestat Królowej Korony Polskiej z motywem orłów piastowskich[20].

Cuda[edytuj]

Na przestrzeni wieków przed Cudownym Obrazem dokonywały się liczne cuda i uzdrowienia. Uzdrowienie w Kaplicy Jasnogórskiej nie dowodzi magicznej mocy Obrazu, lecz działania Matki Bożej, posługującej się tym obrazem[24]. Informacje o cudach i łaskach można zaczerpnąć ze źródeł archiwalnych i literatury, a także z opisów konkretnych wydarzeń. Historycznym źródłem jest m.in. list króla Władysława Jagiełły pisany do papieża Marcina V (XV wiek), w którym król pisze m.in.[24]:

Quote-alpha.png
We wspomnianym kościele mocą Bożą dzieją się często tajemnice wielu cudów.

Jan Długosz opisując napad rabunkowy na Klasztor Jasnogórski w 1430, zaznacza[24]:

Quote-alpha.png
Z całej bowiem Polski i krajów sąsiednich, mianowicie: Śląska, Moraw, Prus i Węgier, na uroczystość Maryi Świętej - której rzadki i nabożny obraz na drzewie wykonany w tym miejscu się znajduje - zbiegł się lud pobożny dla zdumiewających cudów, jakie za przyczyną naszej Pani i Orędowniczki tu się dokonywały.

Ze wszystkich cudownych uzdrowień, jakie dokonały się w wyniku orędownictwa Matki Bożej za pośrednictwem Cudownego Obrazu, tylko jeden fakt został urzędowo zatwierdzony. Było to uzdrowienie Tekli Bobrowskiej w Kaplicy jasnogórskiej 29 maja 1786. Na prośbę jej ojca Kuria Biskupia w Krakowie przeprowadziła proces i wydała orzeczenie o autentyczności wydarzenia[25].

Pierwsza księga cudów i łask nie zachowała się w archiwum klasztornym (istniała jeszcze na początku XVI wieku, lecz już wtedy była bardzo zniszczona)[26]. Ocalały wypisane z niej 72 wydarzenia, wydane drukiem w 1523 przez o. Andrzeja Gołdonowskiego OSPPE[26]. Przytacza on najstarszy cud uzdrowienia na Jasnej Górze, przywrócenie wzroku w 1386 litewskiemu malarzowi Jakubowi Wężykowi, odnotowany w starym rusińskim kodeksie[26]. Najstarszym dokumentem w archiwum jasnogórskim jest Księga Konfraterni Paulińskiej (łac. Regestrum Confraternitatis) z 1517, w której są wpisy o kilkudziesięciu cudownych wydarzeniach od 1546, na które składał się zarówno rejestr zgłaszanych cudów, jak i odpisy z innych źródeł[26]. Następnie dekret wizytacyjny biskupa krakowskiego kard. Jerzego Radziwiłła z 26 sierpnia 1593 zarządził rejestrowanie cudów i zbieranie dokumentacji, po którym powstał dwutomowy rękopis (łac. Liber miraculorum Beatae Mariae Virginis Czestochowiensis), zawierający ponad tysiąc zapisków[26]. Obok tych dwóch ksiąg, trzecim jest księga cudów pt. Kontynuacja nieskończonych cudów 1681-1804[26]. W połowie XVIII wieku, oprócz notatek w Liber miraculorum..., zaczęto zbierać i przechowywać uwierzytelniającą dokumentację[26]. Od maja 1885 postanowiono zbierać dokumenty i zeznania na luźnych kartkach, co praktykuje się po dzień dzisiejszy[26]. Od XVI do połowy XX wieku ukazało się ponad trzydzieści publikacji dotyczących jasnogórskich cudów[26].

Hipotezy ikonograficzne[edytuj]

Co do pochodzenia artystycznego Cudownego Obrazu nie ma wśród historyków sztuki zgodnej opinii[7]. Przypisuje się go szkole malarstwa: bizantyjskiego, węgierskiego, czeskiego, bolońskiego czy nawet sieneńskiego[7]. Wiele rozbieżnych sądów wzbudza również datowanie wizerunku[27].

Obraz jasnogórski stał się przedmiotem wielu badań i kontrowersyjnych hipotez. Datowano go na VII wiek (Tadeusz Albin Kruszyński), XI wiek (Charles Rohault de Fleury), XIII wiek (Władysław Podlacha), przełom XIII i XIV wieku (Stanisław Totkowicz, Feliks Kopera), XIV wiek (Boris Rothemund), na okres przed 1382 (Krystyna Pieradzka). Widziano w nim dzieło o tradycjach malarstwa grecko-rzymskiego, przemalowane w XV wieku (Mieczysław Skrudlik) lub kopię wykonaną po 1430 w oparciu o oryginał powstały w V wieku, na przełomie VI i VII wieku, albo na początku IX wieku (Rudolf Kozłowski, Sykstus Szafraniec). Wśród kontrowersyjnych opinii, co do środowiska jego powstania za proweniencją włoską opowiadają się: Jan Fijałek (szkoła bolońska), Totkowicz (dzieło Pietra Cavalliniego), Pieradzka (Siena), Ewa Śnieżyńska-Stolot (krąg Simone Martiniego); za bizantyjską zaś m.in. Michał Walicki, Barbara Dąb-Kalinowska, Teresa Mroczko oraz czeską Karol Estreicher[28].

W 1984 Anna Różycka-Bryzek i Jerzy Gadomski poddali obraz gruntownej analizie. Stwierdzili, iż obraz był dwukrotnie przemalowywany, składa się z trzech nakładających się warstw: pierwsza, ikonowa, powstała w XII-XIII wieku; po niej pozostała zasadnicza kompozycja obrazu; druga warstwa jest włoska (z połowy lub po połowie XIV wieku) i stanowi obecne malowidło; trzecią warstwę stanowią przemalowania, wykonane w Polsce podczas konserwacji (1430-1434) po napadzie rabunkowym. Tym samym stwierdzili oni, że ikonografia obrazu jest pochodzenia bizantyjskiego, ale on sam powstał w kręgu sztuki łacińskiej. Odrzucili tezy o pochodzeniu bizantyjsko-ruskim, czeskim czy węgierskim[29].

Kult religijny[edytuj]

Kiot z Częstochowską Ikoną Matki Bożej w prawosławnym soborze metropolitalnym Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny w Warszawie

Na przełomie XIX i XX wieku przeor jasnogórski o. Euzebiusz Rejman oraz bp Stanisław Zdzitowiecki skierowali petycję do Stolicy Apostolskiej w celu ustanowienia święta Matki Boskiej Częstochowskiej w jej jasnogórskim Obrazie[22]. Papież św. Pius X zatwierdził 13 kwietnia 1904 święto Matki Bożej Jasnogórskiej (Częstochowskiej) dla Sanktuarium częstochowskiego i diecezji włocławskiej, w obrębie której znajdowała się wtedy Częstochowa[22]. Święto Matki Boskiej Częstochowskiej obchodzono po raz pierwszy 29 sierpnia 1906[22]. Wkrótce rozszerzyło się ono na inne diecezje. W 1931 papież Pius XI ustalił ostatecznie 26 sierpnia dniem obchodu tego święta. Dekretem Kongregacji Obrzędów z dnia 26 października 1956 uroczystość liturgiczna została przyznana wszystkim diecezjom w Polsce[22].

W tradycji Kościoła prawosławnego święto Częstochowskiej Ikony Matki Bożej obchodzone jest 19 marca (co odpowiada dacie 6 marca w kalendarzu juliańskim), a także w ostatnią niedzielę sierpnia (niezależnie od kalendarza). Ku czci Częstochowskiej Ikony Przenajświętszej Bogurodzicy powstał także akatyst[30].

Obraz jest otoczony kultem także poza granicami Polski. Od XV wieku czczono go na Węgrzech, do końca XVIII wieku kult rozwinął się m.in. w Niemczech, Austrii, Słowacji, Chorwacji czy Rosji. W XIX i XX wieku głównie dzięki polskim emigrantom budowano kościoły pw. Matki Boskiej Częstochowskiej, także w Anglii i Francji oraz wielu innych krajach świata. Propagatorami tego kultu byli głównie polscy misjonarze[31].

Kopie Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej[edytuj]

Wiele innych koronowanych obrazów jest bardzo podobnych do częstochowskiego wizerunku, m.in. w[32]:

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Podawane są również inne zbliżone wymiary obrazu: (120,2 × 81,6) cm (→ o. Jan Stanisław Rudziński: Odkrywamy Jasną Górę (15). Jasnogórska Hodegetria. Jasnagora.com) lub (121,8 × 81,3) cm (→ Cudowny Obraz Matki Bożej Jasnogórskiej. Jasnagora.pl)
  2. W polskim tłumaczeniu: Wstąpcie, śmiertelnicy, na wysokie szczyty gór, tutaj właśnie dla was wszystkich zbawieniem stała się Maryja.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (15). Jasnogórska Hodegetria. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  2. Cudowny Obraz Matki Bożej Jasnogórskiej. Jasnagora.pl. [dostęp 2016-03-13].
  3. a b c d e f g h Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 32.
  4. a b c Jarosław Charkiewicz: Tobą raduje się całe stworzenie. Ikonografia Matki Bożej w prawosławiu. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2009. ISBN 978-83-60311-30-1.
  5. a b Antoni Podsiad: Bogarodzico-Dziewico. Polski Almanach Maryjny. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1987, s. 3. ISBN 83-211-0910-1.
  6. a b o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (14). Której obraz.... W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  7. a b c d e f g h i j k Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 33.
  8. a b c d e f g h i j k Rany na obliczu Matki Bożej Jasnogórskiej. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com, 2010-02-05. [dostęp 2016-03-13].
  9. a b c d e f g o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (16). Dar wotywny Jagiełły. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  10. a b c d e f g h i j k l m n Najświętsza Maryja Panna Częstochowska. Brewiarz.pl. [dostęp 2016-03-13].
  11. a b c 40 dni oblężenia Jasnej Góry w 1655 r.. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com, 2010-11-19. [dostęp 2016-03-13].
  12. Lidia Dudkiewicz: Maryja wyszła z Kaplicy. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  13. Chciał zniszczyć Obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Ppr.pl. [dostęp 2016-03-13].
  14. Częstochowa: próbował zniszczyć obraz Matki Bożej. Polskieradio.pl, 2012-12-09. [dostęp 2012-12-10].
  15. a b c d e f o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (17). Sukienka Wierności. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  16. Sukienki Cudownego Obrazu. Jasnagora.pl. [dostęp 2016-03-13].
  17. a b c d e f g h i j k l o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Skarby Jasnej Góry. Srebrna zasłona. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com. [dostęp 2016-03-13].
  18. a b c d e f g o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (7). Regina Regni Poloniae. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  19. a b c d e f g o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (6). Królewska ikonografia Obrazu. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2002. [dostęp 2016-03-13].
  20. a b c d e f g h i j Zofia Rozanow: Historia koron. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2010. [dostęp 2016-03-13].
  21. Zabytki Jasnej Góry. Papieska Koronacja Cudownego Obrazu. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com. [dostęp 2016-03-13].
  22. a b c d e f g h i j k l m o. Stanisław Tomoń OSPPE: Ku 100-leciu koronacji Cudownego Obrazu Królpwej Polski. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com, 2010-01-03. [dostęp 2016-03-13].
  23. a b c o. Zachariasz Szczepan Jabłoński OSPPE: Jasna Góra pod zaborami. W: Konferencja Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich w Polsce [on-line]. Zyciezakonne.pl, 2012-01-20. [dostęp 2016-03-13].
  24. a b c o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (31). Jak mówi historia.... W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2003. [dostęp 2016-03-13].
  25. o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (30). W cuda i łaski wsławiona. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2003. [dostęp 2016-03-13].
  26. a b c d e f g h i o. Jan Stanisław Rudziński OSPPE: Odkrywamy Jasną Górę (32). Jasnogórska Można Pani.... W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. Niedziela.pl, 2003. [dostęp 2016-03-13].
  27. Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 33-34.
  28. Częstochowska Matka Boża. Obraz. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com. [dostęp 2016-03-23].
  29. A. Różycka-Bryzek, J. Gadomski: Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej w świetle badań historii sztuki, Studia Claromontana nr 5, 1984, s. 27-52. Za: Malarstwo gotyckie w Polsce, t. II, Warszawa 2005, s. 154-155.
  30. Akatystarz: Akatyst ku czci Przenajświętszej Bogurodzicy przed Jej Ikoną Częstochowską (pol.). Polski Akatystarz Prawosławny. [dostęp 2014-11-30].
  31. Jan Nalaskowski OSPPE, Elżbieta Bilska, Kult Matki Boskiej Jasnogórskiej poza granicami Polski, „Peregrinus Cracoviensis” z. nr 3, 1996, s. 194-202.
  32. Zabytki Jasnej Góry. Kopie Cudownego Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej. W: Jasna Góra. Biuro prasowe [on-line]. Jasnagora.com. [dostęp 2016-03-13].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]