Komuna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.

Komuna (francuskie słowo pochodzące z XII wieku od średniowiecznej łacińskiej communia, oznaczające duże skupisko ludzi dzielących wspólne życie; od łacińskiej communis - rzeczy wspólne) – świadoma wspólnota ludzi żyjących razem, dzielących wspólne interesy, często posiadających wspólne wartości i przekonania, a także wspólne mienie, zasoby, a w niektórych komunach pracę, dochody lub majątek[1].

Oprócz wspólnej gospodarki, dla wielu komun ważne stało się: podejmowanie decyzji na zasadzie konsensusu, niehierarchiczne struktury i ekologiczne życie. Na całym świecie istnieje wiele współczesnych komun, których listę można znaleźć w Fellowship for Intentional Community (FIC)[2].


Klasyfikacja komun[edytuj | edytuj kod]

Amerykański socjolog Benjamin Zablocki sklasyfikował rodzaje takich społeczności i wyróżnił[3]: alternatywę rodzinną, dzielenie przestrzeni życiowej z obcymi, społeczności kooperacyjne, kontrkulturowe, egalitarne, polityczne, psychologiczne (w tym mistyczne), rehabilitacyjne (np. synanon), religijne, duchowe, eksperymentalne.

Wiele wspólnych przedsięwzięć obejmuje więcej niż jedną z tych kategoryzacji. Niektóre komuny, takie jak aszramy Stowarzyszenia Vedanta czy teozoficzna komuna Lomaland, powstały wokół przywódców duchowych, inne zaś wokół ideologii politycznych. Dla innych czynnikiem spajającym jest pragnienie bardziej wspólnego, towarzyskiego stylu życia.

Zasadniczy charakter komun[edytuj | edytuj kod]

Członkowie anabaptystycznej wspólnoty Bruderhof podczas wspólnego posiłku.

Główne cechy charakterystyczne komun, czyli podstawowe zasady, które definiują komuny, były na przestrzeni lat wyrażane w różnych formach. Przed 1840 takie wspólnoty nazywano „osadami komunistycznymi i socjalistycznymi”, do 1860 nazywano je również "komunitarnymi", a około 1920 niektórzy teoretycy wykreowali termin "wspólnota intencjonalna". Termin "komunitarny" został wymyślony przez urodzonego w Suffolk radykała Johna Goodwyna Barmby'ego, późniejszego pastora unitariańskiego[4].

Na początku lat 70. Ron E. Roberts, autor The New Communes, sklasyfikował komuny jako podklasę większej kategorii utopii[5]. Wymienił trzy główne cechy charakterystyczne. Komuny tego okresu miały jednak tendencję do rozwijania własnych cech charakterystycznych, tak więc podczas gdy wiele z nich dążyło do różnych form egalitaryzmu, listy Robertsa nigdy nie należy odczytywać jako typowej. Trzy wymienione przez Robertsa wyznaczniki to:

  1. Egalitaryzm - komuny wyraźnie odrzucały hierarchię lub stopniowanie statusu społecznego jako konieczne dla porządku społecznego.
  2. Skala ludzka - członkowie niektórych komun widzieli skalę społeczeństwa w takim kształcie, w jakim było ono wówczas zorganizowane, jako zbyt uprzemysłowione (lub fabryczne), a zatem niesympatyczne dla ludzkiej kondycji.
  3. Komuny były świadomie antybiurokratyczne[5].

Dwadzieścia pięć lat później, dr Bill Metcalf, w wydanej przez siebie książce Shared Visions, Shared Lives, zdefiniował komuny jako posiadające następujące podstawowe zasady: znaczenie grupy w przeciwieństwie do nuklearnej jednostki rodzinnej, „wspólna torebka”, kolektywne gospodarstwo domowe, grupowe podejmowanie decyzji w sprawach ogólnych i intymnych. Dzieląc życie codzienne i obiekty, komuna jest wyidealizowaną formą rodziny, będąc nowym rodzajem ‘grupy pierwotnej’ (na ogół z mniej niż 20 osobami, choć znów istnieją przykłady znacznie większych komun lub takich, które momentami doświadczyły znacznie większej liczbie ludności). Członkowie komun mają więzi emocjonalne z całą grupą, a nie z jakąkolwiek podgrupą, a komuna zapewnia przywiązanie, które wykracza poza zbiorowość społeczną[6].

Komuny na świecie[edytuj | edytuj kod]

Dzięki prostej definicji komuny jako wspólnoty intencjonalnej ze 100% udziałem w dochodach, internetowy katalog Fellowship for Intentional Community (FIC) wymienia 1 029 komuny na całym świecie (stan na 15 czerwca 2020)[7]. Niektóre z nich to instytucje religijne, takie jak opactwa i klasztory. Inne opierają się na filozofii antropozoficznej, w tym wioski Camphill, które zapewniają wsparcie dla edukacji, zatrudnienia i codziennego życia dorosłych i dzieci niepełnosprawnych rozwojowo, mających problemy ze zdrowiem psychicznym lub inne specjalne potrzeby[8]. Wiele komun jest częścią ruchu New Age.

Wiele kultur w naturalny sposób praktykuje życie wspólnotowe lub plemienne i nie określiłoby swojego sposobu życia jako planowaną ‘komunę’ per se, chociaż ich sytuacja życiowa może mieć wiele cech charakterystycznych dla komuny.

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

W Niemczech duża liczba wspólnot intencjonalnych określa się jako komuny i istnieje sieć komun politycznych o nazwie Kommuja[9] z około 30 grupami członkowskimi (stan na maj 2009). Niemcy mają długą tradycję wspólnot intencjonalnych, sięgającą do grup inspirowanych zasadami ruchu Lebensreform w XIX wieku. Później, po I wojnie światowej, w Republice Weimarskiej powstało około 100 wspólnot intencjonalnych; wiele z nich miało wspólną gospodarkę. W latach 60. XX w. nastąpiło odrodzenie się społeczności, które nazywały się komunami, począwszy od Komuny 1 w Berlinie, następnie Komuny 2 (również Berlin) i Komuny 3 w Wolfsburgu.

W niemieckiej księdze komun, Das KommuneBuch, komuny są definiowane przez Elisabeth Voß jako wspólnoty, które[10]:

  • mieszkają i pracują razem,
  • mają wspólną gospodarkę, tzn. wspólne finanse i wspólną własność (ziemia, budynki, środki produkcji),
  • wspólnie podejmują decyzje - zazwyczaj w drodze konsensusu,
  • starają się zredukować hierarchię i struktury hierarchiczne,
  • mają wspólne prace domowe, opiekę nad dziećmi i inne wspólne zadania,
  • mają równość kobiet i mężczyzn,
  • mają niski ślad ekologiczny poprzez dzielenie się i oszczędzanie zasobów.

Izrael[edytuj | edytuj kod]

Wspólna jadalnia w Kibuc Merom Golan, 1968–1972.

Kibuce w Izraelu są przykładami oficjalnie zorganizowanych komun, które początkowo opierały się na rolnictwie. Obecnie w miastach Izraela kwitną dziesiątki komun miejskich, często nazywanych kibucami miejskimi. Kibuce miejskie są mniejsze i bardziej anarchistyczne[11]. Większość komun miejskich w Izraelu kładzie nacisk na zmiany społeczne, edukację i lokalne zaangażowanie w miastach, w których żyją. Niektóre komuny miejskie mają członków, którzy są absolwentami syjonistyczno-socjalistycznych ruchów młodzieżowych, jak HaNoar HaOved VeHaLomed, HaMahanot HaOlim i Ha-Szomer Ha-Cair[12].

Irlandia[edytuj | edytuj kod]

W 1831 John Vandeleur (landlord) założył komunę na swojej posiadłości Ralahine w Newmarket-on-Fergus, w hrabstwie Clare. Vandeleur poprosił Edwarda Thomasa Craiga, angielskiego socjalistę, o sformułowanie zasad i przepisów dla komuny. Wspólnota odznaczała się populacją 22 dorosłych samotnych mężczyzn, 7 zamężnych kobiet i ich 7 mężów, 5 samotnych kobiet, 4 sierot chłopców i 5 dzieci poniżej 9 roku życia. Nie używano pieniędzy, tylko not kredytowych, które można było wykorzystać w sklepie komunalnym. Wszyscy mieszkańcy byli oddani życiu bez alkoholu, tytoniu, tabaki i hazardu. Wszyscy byli zobowiązani do pracy przez 12 godzin dziennie w okresie letnim i od świtu do zmierzchu w zimie. Eksperyment społeczny rozwijał się przez pewien czas i dołączyło do niego 29 nowych członków. Jednak w 1833 upadł z powodu długów hazardowych Johna Vandeleura. Członkowie komuny spotkali się po raz ostatni 23 listopada 1833 i złożyli do protokołu deklarację „zadowolenia, spokoju i szczęścia, których doświadczyli przez dwa lata w ramach ustaleń wprowadzonych przez pana Vandeleur'a i pana Craig'a, a które nie z winy Stowarzyszenia zakończyły się”.

Rosja[edytuj | edytuj kod]

W imperialnej Rosji zdecydowana większość chłopów rosyjskich posiadała swoją ziemię we wspólnocie wiejskiej, która działała jako samorząd wiejski i spółdzielnia[13][14]. Bardzo rozpowszechniona i wpływowa przedradziecka tradycja wspólnot monastycznych obu płci może być również uznana za formę wspólnego życia. Po zakończeniu komunizmu w Rosji wspólnoty zakonne ponownie stały się bardziej powszechne, liczebne i w mniejszym stopniu bardziej wpływowe w społeczeństwie rosyjskim. Różne wzorce zachowań rosyjskich - tołoka (ros. толока), pomoczi (ros. помочи), arteł (ros. артель) - również opierają się na tradycji wspólnotowej (ros. мирские).

Wielka Brytania[edytuj | edytuj kod]

Turbiny wiatrowe w Findhorn, dzięki którym ekowioska jest eksporterem netto energii elektrycznej.

Dziewiętnastowiecznym sympatykiem i praktykującym życie wspólnotowe był utopijny socjalista John Goodwyn Barmby, który założył Kościół komunistyczny, zanim stał się pastorem unitarnym[15]. Obecnie w Wielkiej Brytanii istnieje kilka komun lub wspólnot intencjalnych, których liczba wzrasta od czasu ustawy o nowych miastach (New Towns Act) z 1946, aby odzyskać utracone poczucie wspólnoty przy centralizacji populacji w powojennych nowych miastach, takich jak Crawley czy Corby.

Simon Community w Londynie jest przykładem kooperacji społecznej, stworzonej w celu radzenia sobie z bezdomnością w mieście. Zapewnia ona żywność i praktyki religijne i jest prowadzona przez bezdomnych oraz wolontariuszy[16]. W lekko koczowniczy sposób organizowana jest uliczna "kawiarnia", która rozprowadza żywność wśród swoich członków i ogółu społeczeństwa.

Ruch Bruderhof[17] ma trzy miejscówki w Wielkiej Brytanii[18] i podąża za przykładem pierwszych chrześcijan z Dziejów Apostolskich, żyjąc we wspólnocie i dzieląc się wszystkim co wspólne[19]. W Glandwr, niedaleko Crymych (Pembrokeshire), spółdzielnia zwana Lammas Ecovillage koncentruje się na planowaniu i zrównoważonym rozwoju. Uzyskawszy zezwolenie od rządu walijskiego w 2009, od tego czasu stworzyła 9 gospodarstw i jest centralnym ośrodkiem komunalnym dla swojej społeczności[20]. W Szkocji Fundacja Findhorn, założona przez Petera i Eileen Caddy oraz Dorothy Maclean w 1962 jest znana ze swojego centrum edukacyjnego i eksperymentalnego projektu społeczności architektonicznej z siedzibą w The Park, w Moray, w Szkocji, w pobliżu wioski Findhorn[21].

Społeczność Ecovillage Findhorn oraz w Cluny Hill w Forres, mieści obecnie ponad 400 osób[22].

Stany Zjednoczone[edytuj | edytuj kod]

W Ameryce istnieje długa historia komun, która doprowadziła do powstania komun ruchu hippisowskiego - przedsięwzięć „back-to-the-land” z lat 60. i 70[23]. Jedną z komun, która odegrała dużą rolę w ruchu hippisowskim był Kaliflower, utopijna żywa spółdzielnia, która istniała w San Francisco w latach 1967-1973, zbudowana na wartościach wolnej miłości i antykapitalizmu.

Andrew Jacobs z The New York Times napisał, że „po dekadach kurczenia się amerykańskiego ruchu komun, od połowy lat 90. rozwijał się, pobudzany przez rozwój osad, które starały się pogodzić utopijną komunę lat 60. z amerykańskim upodobaniem do prywatności i uznania kapitału”[24]. The Fellowship for Intentional Community (FIC) jest najlepszym źródłem informacji o komunach w Stanach Zjednoczonych.

Podczas gdy wiele amerykańskich komun żyje krótko, niektóre działają od ponad 50 lat. Bruderhof powstał w USA w 1954[25], Twin Oaks w 1967[26], a Koinonia Farm w 1942[27]. Twin Oaks jest rzadkim przykładem komuny niereligijnej, która przetrwała dłużej niż 30 lat.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Deepika Rajani, All you need to know about the Bruderhof community, inews.co.uk, 25 lipca 2019 [dostęp 2020-06-12] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-12] (ang.).
  2. Communities Directory - Find Intentional Communities, Foundation for Intentional Community [dostęp 2020-06-12] (ang.).
  3. Benjamin Zablocki, The Joyful Community: An Account of the Bruderhof: A Communal Movement Now in Its Third Generation, Chicago: University of Chicago Press, 1971, ISBN 0-226-97749-8 (ang.).
  4. Foster Stockwell, Encyclopedia of American communes, 1663-1963, McFarland & Co., 1998 [dostęp 2020-06-12] (ang.).
  5. a b Ron E. Roberts, The new communes: coming together in America., Prentice-Hall, 1971 (ang.).
  6. William James Metcalf, Bill Metcalf, Shared visions, shared lives: communal living around the globe, Findhorn Press, 1996, ISBN 1899171010..
  7. Communities by Country, Foundation for Intentional Community [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (ang.).
  8. Archives, The Philadelphia Inquirer [dostęp 2020-06-15] (ang.).
  9. Kommuja, Kommuja [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (niem.).
  10. Elisabeth Voß, Das KommuneBuch, Göttingen: Verlag Die Werkstatt, 1996, ISBN 3-89533-162-7.
  11. James Horrox, A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement, AK Press, 2009, s. 87–109, ISBN 978-1-904859-92-5.
  12. James Horrox, Rebuilding Israel's Utopia, „Zeek: A Jewish Journal of Thought & Culture. Publisher”, 1 października 2007, ISSN 15482103 (ang.).
  13. Александр Энгельгардт, Письма из деревни, Алгоритм, 2010, ISBN 978-5-9265-0586-0 (ros.).
  14. Юрий Морозов, M. Пути России, 1992 (ros.).
  15. Richard C.S. Trahair, Utopias and Utopians: an historical dictionary, Westport, Conn.: Greenwood Press, 1999 [dostęp 2020-06-15] (ang.).
  16. Home, The Simon Community [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (ang.).
  17. South East England, Diggers and Dreamers [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (ang.).
  18. Lucy Mangan, Inside the Bruderhof review – is this a religious stirring I feel?, „The Guardian”, 25 lipca 2019, ISSN 0261-3077 [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (ang.).
  19. John Coon, 5 Beliefs That Set the Bruderhof Apart From Other Christians, Newsmax, 7 maja 2015 [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-05-21] (ang.).
  20. Lammas — Pioneering Sustainable Living, lammas.org.uk [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-05-24] (ang.).
  21. About the Findhorn Foundation, Findhorn Foundation [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (ang.).
  22. Martin Parker, Valérie Fournier, Patrick Reedy, The Dictionary of Alternatives: Utopian and Organization, Zed Books, 2007, ISBN 978-1-84277-333-8 (ang.).
  23. Internet Archive, Commitment and community; communes and utopias in sociological perspective, Cambridge, Mass., Harvard University Press, 1972 [dostęp 2020-06-15] (ang.).
  24. Andrew Jacobs, Extreme Makeover, Commune Edition, „The New York Times”, 11 czerwca 2006, ISSN 0362-4331 [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2019-12-28] (ang.).
  25. Bruderhof Communities, Foundation for Intentional Community [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-05-06] (ang.).
  26. Twin Oaks Intentional Community - About, www.twinoaks.org [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15] (ang.).
  27. Brief History of Koinonia Farm- from 1942 to Present, Koinonia Farm [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-05-29] (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • John Curl, Memories of Drop City, The First Hippie Commune of the 1960s and the Summer of Love, iUniverse, 2007, ​ISBN 0-595-42343-4
  • John Curl, For All The People: Uncovering the Hidden History of Cooperation, Cooperative Movements, and Communalism in America, PM Press, 2009, ​ISBN 978-1-60486-072-6
  • George R. Fitzgerald, Communes Their Goals, Hopes, Problems, New York: Paulist Press, 1971,
  • John R. Hall, The Ways Out: Utopian Communal Groups in an Age of Babylon, London: Routledge & Kegan Paul, 1978.
  • James Horrox, A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement, Oakland: AK Press, 2009, ​ISBN 978-1904859925​.
  • Margaret Hollenbach, Lost and Found: My Life in a Group Marriage Commune, University of New Mexico Press, 2004, ​ISBN 0-8263-3463-6​.
  • Rosabeth Moss Kanter, Commitment and community: communes and utopias in sociological perspective, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1972, ​ISBN 0-674-14575-5​.
  • Rosabeth Moss Kanter, Communes: creating and managing the collective life, New York, Harper & Row, 1973, ​ISBN 0-06-043476-7​.
  • Don Lattin, Twilight of Hippiedom, The San Francisco Chronicle, 2 marca 2003, ISSN 1932-8672
  • John Lauber, Hawthorne's Shaker Tales, Nineteenth-Century Fiction, Vol. 18, czerwiec 1963, s. 82–86.
  • Rachel Meunier, Communal Living in the Late 60s and Early 70s, thefarm.org, 17 grudnia 1994
  • Timothy Miller, Assault on Eden: A Memoir of Communal Life in the Early '70s, Utopian Studies, Vol. 8, 1997.
  • Ron E. Roberts, The New Communes Coming Together in America, New Jersey: Prentice Hall inc. 1971.
  • Laurence R. Veysey, The Communal Experience: Anarchist and Mystical Communities in Twentieth Century America, University of Chicago PressISBN 978-0-226-85458-8
  • Paul H. Wild, Teaching Utopia, The English Journal, Vol. 55, No. 3, s. 335–37, 339, marzec 1966
  • Benjamin Zablocki, The joyful community: An account of the Bruderhof, a communal movement now in its third generation, University of Chicago Press, 1971, ​ISBN 978-0-226-97749-2
  • Benjamin Zablocki, Alienation and Charisma: A Study of Contemporary American Communes, The Free Press, 1980, ​ISBN 0-02-935780-2​.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]