Mechanizm z Antykithiry

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mechanizm z Antykithiry (największy fragment)

Mechanizm z Antykithiry (gr. O μηχανισμός των Αντικυθήρων – transliteracja: O mēchanismós tōn Antikythērōn) – starożytny mechaniczny przyrząd, zaprojektowany do obliczania pozycji ciał niebieskich. Odkryty we wraku obok greckiej wyspy Antykithiry (Antikythera), pomiędzy Kíthirą i Kretą, datowany na lata 150-100 p.n.e. Do czasu XVIII-wiecznych zegarów nie jest znany żaden mechanizm o podobnym stopniu złożoności. Urządzenie jest prezentowane w kolekcji Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.

Odkrycie[edytuj]

W 1900 roku grecki nurek Elias Stadiatos odkrył wrak starożytnego statku handlowego na głębokości 42 m obok wyspy Antykithiry. Nurkowie wydobyli szereg posągów i innych artefaktów. Sam mechanizm został odkryty 17 maja 1902, kiedy archeolog Valerios Stais odkrył, że skorodowana bryła brązu wydobyta z wraku zawiera koło zębate. Okazało się, że jest to składnik większego mechanizmu rozbitego na trzy duże części i kilkadziesiąt mniejszych kawałków. Początkowo myślano, że to średniowieczny zegar, który przypadkiem spadł na starożytny wrak, gdyż nie były znane tak złożone urządzenia z tamtych czasów. Dalsze badania potwierdziły jednak wiek artefaktu.

Schemat mechanizmu na podstawie przestarzałej już dzisiaj rekonstrukcji Dereka J. de Solla Price'a

Mechanizm jest zniszczony, jednak na podstawie ocalałych fragmentów badaczom udają się coraz dokładniejsze rekonstrukcje. Derek J. de Solla Price z Uniwersytetu Yale po 20 latach badań w 1974 roku odkrył jego przeznaczenie i uznał, że całość składa się z 31 kół (zobacz schemat obok). Najnowsza rekonstrukcja została wykonana przy zastosowaniu tomografu komputerowego dającego trójwymiarowy obraz i przedstawiona w „Nature” w 2006 roku[1] przez zespół badaczy pod kierunkiem Mike'a G. Edmundsa z uniwersytetu w Cardiff. Badacze odczytali między innymi większość inskrypcji, pokrywających mechanizm (z liczby - jak uznano - 2000 znaków tylko 1000 było odczytanych wcześniej) oraz policzyli zęby wszystkich kół zębatych. 9 czerwca 2016 ogłoszono wynik kolejnego badania, przez zespół naukowców greckich. Rozpoznano 82 podzespoły zegara, i odczytano na nich 3400 znaków, uznając to za niemal całość zapisu[2].

Konstrukcja i funkcje[edytuj]

Rekonstrukcja mechanizmu z Antykithiry- jedna z wielu eksponowanych w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach - wykonana przez Roberta J. Deroskiego na podstawie modelu Dereka J. de Solla Price'a

Mechanizm składa się 37 kół zębatych z brązu, o średnicy od 1 do 17 cm. Koła były napędzane za pomocą korby z boku i poruszały kilkoma wskazówkami. Tarcza z przodu pokazywała ruch Słońca i Księżyca na tle zodiaku oraz używanego wówczas w Grecji kalendarza egipskiego z uwzględnieniem roku przestępnego co cztery lata. Ukazywała też fazy Księżyca (za pomocą cykli odkrytych przez Metona i Kallipposa). Tarcze z tyłu pozwalały synchronizować kalendarz słoneczny z księżycowym oraz przewidywać zaćmienia Słońca i Księżyca (cykl Saros). Poprzez niewspółśrodkowe połączenie dwóch kół mechanizm odtwarzał nawet takie szczegóły, jak nierównomierny ruch Księżyca na niebie (zgodnie z teorią starożytnego astronoma Hipparcha). Mechanizm pozwalał też przewidywać momenty wschodów i zachodów ważniejszych gwiazd i gwiazdozbiorów oraz prawdopodobnie także pozycje pięciu znanych wówczas planet. Odpowiednie tarcze nie zachowały się, jednak odczytano nazwę planety Wenus z przodu urządzenia.

Nie jest jednak prawdą, że użyto w urządzeniu z Antykithiry mechanizmu różnicowego, wynalezionego ponownie dopiero w XIX wieku. Derek Price zobaczył mechanizm różnicowy w niewspółśrodkowych połączeniach kół odtwarzających teorię Hipparcha. Michael Wright używając nowocześniejszego sprzętu obalił jednak to twierdzenie[3].

Samo urządzenie było zadziwiająco małe (33 cm wysokości, 17 cm szerokości i 9 cm długości). Pierwotnie zawieszone było na drewnianej ramie.

Pochodzenie[edytuj]

Technologia mechanizmu wiązana jest z kontynuatorami dorobku Archimedesa i ze szkołą Poseidonio, na wyspie Rodos[4], skupiającej wówczas obok Aleksandrii najlepszych astronomów. Jedna z hipotez mówi, że konstruktorem mógł być Hipparch (ok. 190120 p.n.e.), mieszkający wówczas na Rodos astronom, którego idee znalazły zastosowanie w konstrukcji mechanizmu. Obecnie jednak istnieją również teorie, że mechanizm powstał około 205 r. p.n.e., zatem jego twórcy mogliby znać samego Archimedesa, lub być jego bezpośrednimi uczniami[5].

Cyceron wspomina[6], że jego nauczyciel Posejdonios z Rodos (13050 p.n.e.) zbudował urządzenie pokazujące ruch Słońca, Księżyca i planet.

Nieco bardziej egzotyczna teoria przypisuje konstrukcję Archimedesowi (III wiek p.n.e.). Jego planetarium było również wzmiankowane przez Cycerona, który widział je osobiście[7]. Miało ono być przewiezione do Rzymu przez generała Marcellusa. Pisali o nim także Laktancjusz, Klaudian i Prokles w IV i V wieku. Wszystkie te wzmianki zostały jednak przez późniejszych badaczy uznane za nieprawdziwe.

Jednakże nawet jeśli Cyceron pisał prawdę, i planetaria Posejdonisa i Archimedesa istniały, to według tego samego źródła powinny znaleźć się w Rzymie około 50 lat po zatonięciu statku obok Antykithiry. Zapewne więc chodzi o jeszcze inne urządzenie.

Odkrycie mechanizmu kazało zrewidować naszą wiedzę o możliwościach technicznych starożytnych Greków. Umiejętności te pod rządami Rzymian zanikły, ich szczątki przetrwały w o wiele prostszych konstrukcjach Arabów i Bizantyjczyków. W muzeum w Oksfordzie zachowany jest XIII-wieczny mechanizm z Iranu mający jednak tylko 8 kół. Dopiero w okresie renesansu pojawiły się mechanizmy o podobnej złożoności, a pierwsze przenośne planetarium zbudował George Graham w 1704 roku.

Grecki program badań[8], uwieńczony m.in. odczytaniem 3400 znaków, co przedstawiono 9 czerwca 2016[9], jednoznacznie przypisuje autorstwo zegara Pitagorejczykom[10] .

Na fotografiach zachowano oryginalną, zmienną kolorystykę oświetlenia eksponatu. Patrz też: polskojęzyczne opisy zdjęć.

Przypisy

  1. Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism (ang.)
  2. Relacja z odczytu w Bibliotece Historycznej, Fundacji im. Ekaterini Laskaridi, przedstawiającego wyniki 10-letniego programu badań, z użyciem tomografu komputerowego.
  3. Artykuł w Computerworld. Zob. sekcja "Study, speculation, theories" (ang.)
  4. Porównaj całość opinii: Η τεχνολογία του, η οποία παραπέμπει στους διαδόχους του Αρχιμήδη και τη Σχολή του Ποσειδωνίου στη Ρόδο, είναι αποτέλεσμα της ανάπτυξης της φιλοσοφίας και των θετικών επιστημών, που είχε συντελεστεί στον ελλαδικό χώρο μέχρι εκείνη την εποχή - Jego technologia, nawiązująca do spadkobierców Archimedesa i szkoły Poseidonio na Rodos, jest wynikiem rozwoju filozofii i nauk ścisłych, (w dalszym ciągu) zachodzącego na terenach greckich, owej epoki - na stronach Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.
  5. Stephen Luntz: Ancient Computer Even More Ancient (ang.). IFL Science. [dostęp 2014-12-03].
  6. Cicero, De Natura Deorum II.88 (lub 33–34) (łac.)
  7. Cicero, De Re Publica I 21-22 (łac.)
  8. Πρόγραμμα Μελέτης Μηχανισμού Αντικυθήρων
  9. Presentation of the Antikythera Mechanism inscriptions
  10. relacja prasowa, fragment wypowiedzi prof. Ksenofona Musasa, w trakcie prezentacji "Interpretacja inskrypcji na mechanizmie przez współczesną astronomię." "Najbardziej istotne, że obserwujemy zapisane w mechanizmie prawa fizyki. Tak w opisach [wygrawerowanych znakach], jak i w numerach 76, 19, 223 (...) I nie tylko one, także konstrukcja mechanizmu stanowi podpis jego budowniczego. Mówią nam przeczysto: "Jestem jednym z Pitagorejczyków"

Linki zewnętrzne[edytuj]