To jest dobry artykuł

Moderus Beta (nowy tramwaj)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Moderus Beta MF 02 AC)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Moderus Beta
MF 02 AC, MF 09 AC, MF 15 AC, MF 16 AC BD, MF 19 AC, MF 20 AC, MF 22 AC
Moderus Beta w Poznaniu
Moderus Beta w Poznaniu
Dane ogólne
Producent Modertrans Poznań
Premiera 2011
Lata produkcji od 2011
Miejsce produkcji Polska Biskupice
Dane techniczne
Liczba członów 3
Długość 28 250 mm
Szerokość 2350 mm
Wysokość 3350 mm
Prędkość maksymalna 70 km/h
Wnętrze
Niskopodłogowość 25%
Źródło: [1][2]
Portal Portal Transport szynowy

Moderus Beta – jedno- lub trójczłonowe, jednoprzestrzenne, jedno- lub dwukierunkowe, częściowo niskopodłogowe tramwaje produkowane przez przedsiębiorstwo Modertrans Poznań. Są one eksploatowane w konurbacji górnośląskiej, Poznaniu, Szczecinie i Wrocławiu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze Bety dla MPK Poznań[edytuj | edytuj kod]

31 grudnia 2005 MPK Poznań, które dotychczas modernizowało tramwaje we własnym zakresie, utworzyło na bazie Zakładu Napraw Autobusów w Biskupicach spółkę córkę – Modertrans Poznań. Jednocześnie rozszerzono zakres działalności spółki o modernizację tramwajów. W początkowym okresie głównym odbiorcą modernizowanych tramwajów był MPK Poznań[3], który w latach 2006–2010 otrzymał 68 zmodernizowanych 105NaModerusów Alfa[3][4].

W 2009 roku MPK Poznań zamówił w swojej spółce córce 4 tramwaje (z opcją na 3 kolejne) oparte na konstrukcji Moderusów Alfa, jednakże w wariancie trójczłonowym, jednoprzestrznnym. Zamówiono tramwaje jednostronne, jednokierunkowe, składające się z 2 członów wysokopodłogowych opartych na dwóch wózkach każdy oraz zawieszonego pomiędzy nimi i połączonego niepodpartymi przegubami członu środkowego, posiadającego obszar niskiej podłogi[5]. Początkowo planowano, że Moderusy Beta powstaną w ramach modernizacji tramwajów 105Na[6][7], jednakże później plany uległy zmianie i zbudowano całkowicie nowy pojazd, który był jedynie wzorowany na modelu 105Na[8]. Ostatecznie zamówienie rozszerzono do 24 egzemplarzy[2].

Kolejne zamówienia[edytuj | edytuj kod]

  • 11 marca 2014 – podpisanie umowy na dostawę elementów i podzespołów do 1 sztuki Bety MF 15 AC dla Tramwajów Szczecińskich[9],
  • 4 września 2014 – podpisanie umowy na dostawę elementów i podzespołów do 1 sztuki Bety MF 15 AC dla Tramwajów Szczecińskich[10],
  • 27 listopada 2014 – podpisanie umowy na dostawę 12 Bet MF 16 AC BD dla Tramwajów Śląskich[11][12],
  • 7 lipca 2015 – podpisanie umowy na dostawę 6 Bet MF 19 AC (z opcją na 16 kolejnych) dla MPK Wrocław[13][14],
  • styczeń 2016 – podpisanie umowy na dostawę 20 Bet MF 20 AC (z opcją na 10 kolejnych) dla MPK Poznań[15],
  • kwiecień 2016 – podpisanie umowy na dostawę 10 Bet MF 22 AC BD dla MPK Poznań[16],
  • połowa 2016 – podpisanie umowy na dostawę 3 Bet MF 19 AC (w ramach opcji z wcześniejszego zamówienia) dla MPK Wrocław[17][18],
  • koniec 2016 – podpisanie umowy na dostawę 13 Bet MF 19 AC (w ramach opcji z wcześniejszego zamówienia) dla MPK Wrocław[18],
  • czerwiec 2017 – podpisanie umowy na dostawę 3 Bet MF 09 AC dla Tramwajów Elbląskich[19][20],
  • 13 października 2017 – podpisanie umowy na dostawę 40 Bet dla MPK Wrocław[21],
  • grudzień 2017 – podpisanie umowy na dostawę elementów i podzespołów do 2 Bet dla Tramwajów Szczecińskich[22].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze niskopodłogowego członu
Wnętrze wysokopodłogowego członu

Moderus Beta to tramwaj jedno- bądź trójczłonowy.

W wersji trójczłonowej środkowy człon jest niskopodłogowy, a drzwi są odskokowe otwierane na zewnątrz[23]. Jego długość wynosi 28,25 m, szerokość 2,35 m, a wysokość 3,35. Tramwaj może poruszać się z maksymalną prędkością 70 km/h[24].

Beta MF jest wyposażona w energooszczędną aparaturę z silnikami prądu przemiennego, która ułatwia odzysk i przekazywanie energii do sieci trakcyjnej[23].

Wersja szczecińska różni się od poznańskiej podwójnymi rzędami siedzeń w członach skrajnych, dodatkowymi siedzeniami w członie niskopodłogowym i systemem informacji pasażerskiej. Ponadto w członie niskopodłogowym została zamontowana wysuwana platforma ułatwiająca wjazd wózków dziecięcych i inwalidzkich[25].

Liczba członów Typ Miejsca
siedzące
Właściwości
1 MF 02 AC 26+2 [19][20]
3 MF 02 AC 30+9 przewóz osób na wózkach  [2]
MF 15 AC 62 przewóz osób na wózkach automaty biletowe  [25][1]
MF 16 AC BD 46 przewóz osób na wózkach pojazd dwukierunkowy  [12][26]
MF 19 AC 40 przewóz osób na wózkach klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej automaty biletowe ładowarki USB  [13][14][27]
MF 20 AC przewóz osób na wózkach klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej ładowarki USB przewóz rowerów  [15][28]
MF 22 AC BD pojazd dwukierunkowy klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej ładowarki USB  [16][28]
przewóz osób na wózkach  – możliwość przewozu osób na wózkach   klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  – klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej
pojazd dwukierunkowy  – tramwaj dwukierunkowy   automaty biletowe  – automaty biletowe   ładowarki USB  – ładowarki USB   przewóz rowerów  – stojaki na rowery

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Państwo Lokalizacja Przewoźnik Typ Okres eksploatacji Liczba
 Polska Poznań MPK Poznań MF 02 AC od 2011 24 [29][30]
MF 20 AC od 2016 20 [28][31]
MF 22 AC BD od 2017 10 [28][32][33]
Łódź MPK – Łódź MF 02 AC maj 2012 (testy) 0 (1) [34]
Szczecin Tramwaje Szczecińskie MF 15 AC od 2014 2 [10][25][35]
0 z 2 [22]
Konurbacja górnośląska Tramwaje Śląskie MF 16 AC BD od 2015 12 [12][36][37]
Wrocław MPK Wrocław MF 19 AC od 2015 18 z 22 [13][14][38][39]
MF 24 AC 1 z 40 [21][40][41]
Elbląg Tramwaje Elbląskie MF 09 AC 0 z 3 [19][20]
Łączna liczba: 87 z 135

Poznań[edytuj | edytuj kod]

Moderus Beta MF 02 AC

12 marca 2011 roku do zajezdni przy ulicy Fortecznej dotarł pierwszy z 24 zamówionych tramwajów[42][2]. 28 kwietnia uzyskał świadectwo homologacji[2], zaś 17 maja 2011 zadebiutował w ruchu liniowym na linii nr 13[43]. W 2011 roku dostarczono łącznie 9 sztuk[29][44][45], w 2012 roku 5 sztuk[46], w 2013 roku kolejnych 5[47][48], a w 2014 roku 3 egzemplarze[49][50]. 31 grudnia 2015 dostarczono ostatnią, 24. sztukę[30].

W styczniu 2016 przewoźnik zamówił 20 kolejnych Bet z opcją rozszerzenia o 10 dodatkowych sztuk. Tramwaje te od wcześniej zamówionych mają różnić się wyposażeniem wnętrza[15]. 1 września został odebrany pierwszy egzemplarz[28].

W kwietniu 2016 przewoźnik zamówił następne 10 Bet, tym razem w wersji dwukierunkowej[16]. 11 stycznia 2017 pierwszy egzemplarz dwukierunkowy zadebiutował na linii nr 1[32].

Łódź[edytuj | edytuj kod]

Testy poznańskiej Bety w Łodzi

8 maja 2012 do Łodzi została przewieziona jedna z poznańskich bet MF 02 AC, która na miejscu otrzymała wąskotorowe wózki pochodzące z innego tramwaju. 10 maja ta jednostka została zaprezentowana i odbyły się pierwsze jazdy próbne, a dzień później rozpoczęto testy tramwaju w ruchu liniowym. Tramwaj testowany był na liniach: 7, 9A, 11, 12 i 16A, na niektórych trasach odbyły się jedynie nocne testy bez pasażerów. Powodem testów było to, że MPK – Łódź zastanawiało się nad modernizowaniem swoich pojazdów wykorzystując doświadczenia Modertransu. 6 czerwca tramwaj wrócił do Poznania[34].

Szczecin[edytuj | edytuj kod]

Moderus Beta MF 15 AC

11 marca 2013 Modertrans podpisał z Tramwajami Szczecińskimi umowę na dostawę elementów i podzespołów do jednego Moderusa Beta[9]. 9 maja 2014 w godzinach porannych zostało dostarczone pudło wagonu wraz z wózkami do zakładów naprawczych przy ul. Klonowica, gdzie tramwaj był składany przez pracowników Tramwajów Szczecińskich[1], a w drugiej połowie sierpnia tramwaj był gotowy i rozpoczął testy[51]. 27 sierpnia wagon samodzielnie przejechał z warsztatów, gdzie był składany, do zajezdni Pogodno[52]. 9 października wagon o numerze 601 rozpoczął kursy na linii nr 3 Las ArkońskiPomorzany[53].

4 września 2014 odbyła się prezentacja nowego tramwaju[54]. Tego samego dnia podpisano umowę na dostawę elementów i podzespołów do drugiego wagonu, który również został złożony w Tramwajach Szczecińskich[10]. 24 października do Szczecina dostarczono pudło drugiego moderusa[55], 19 stycznia 2015 rozpoczął on kursy z pasażerami na linii nr 1, a na przełomie lutego i marca skierowano go do obsługi linii nr 3[35].

Oba tramwaje stacjonują w zajezdni Pogodno[56].

W grudniu 2017 TSz podpisały z Modertransem umowę na dostawę elementów do własnego montażu 2 kolejnych tramwajów z możliwością rozszerzenia zamówienia o jeszcze 2 egzemplarze[22]. Pudło pierwszego tramwaju dostarczono do Szczecina 20 marca 2018[57].

Konurbacja górnośląska[edytuj | edytuj kod]

Moderus Beta MF 16 AC BD

27 listopada 2014 Modertrans podpisał ze spółką Tramwaje Śląskie umowę na dostawę 12 sztuk dwukierunkowych Moderusów Beta[11]. Pierwszy tramwaj został dostarczony pod koniec sierpnia 2015 do zajezdni Stroszek[58]. 19 września podczas dni otwartych Tramwajów Śląskich, tramwaje otrzymały imię Skarbek, które został wybrane we wcześniejszym głosowaniu pasażerów[59]. 7 listopada 2015 dwa tramwaje rozpoczęły obsługę linii nr 5 łączącej Bytom z Zabrzem[36]. Dostawy zakończono w połowie listopada[37]. 5 tramwajów przydzielono do zajezdni Będzin, a pozostałe 7 do zajezdni Stroszek[36]. 7 stycznia 2016 wszystkie 5 będzińskich bet skierowano do obsługi linii nr 21 Sosnowiec – Dąbrowa Górnicza Huta Katowice[60]. W połowie 2016 roku bytomskie bety obsługiwały linie 5, 7 i 19[26].

Wrocław[edytuj | edytuj kod]

Moderus Beta MF 19 AC

7 lipca 2015 Modertrans podpisał z MPK Wrocław umowę na dostawę 6 tramwajów do końca 2015 roku z opcją na kolejnych 16 do końca 2017 roku[13]. Zostały one zakupione z myślą zastąpienia najstarszych wagonów typu 105Na[61].

11 grudnia 2015 dostarczono pierwszy tramwaj[14], w nocy z 13 na 14 grudnia kolejne trzy wozy[62], a 16 grudnia zakończono dostawy pojazdów. Tramwaje zostały przydzielone do zajezdni przy ul. Kamiennej[63] i kilka dni później rozpoczęły jazdy testowe po mieście[64], które po jednym dniu zostały przerwane[27]. 30 grudnia rozpoczęto eksploatację liniową dwóch bet. W dniu debiutu obsługiwały one linię nr 17[38].

W połowie 2016 wrocławskie MPK skorzystało z prawa opcji na 3 egzemplarze, a pod koniec roku na kolejnych 13[17][18]. Pierwszy z dodatkowych tramwajów dostarczono w połowie stycznia 2017[65]. W połowie listopada dostarczonych natomiast było 12 z 16 sztuk z tej partii[39].

3 czerwca 2017 w wyniku awarii drzwi pasażerka wypadła z tramwaju podczas jazdy[66].

13 października 2017 MPK zamówiło kolejnych 40 bet w ramach oddzielnego zamówienia[21]. W nocy z 18 na 19 lutego dostarczono pierwszy egzemplarz z tego zamówienia[40].

Elbląg[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 2017 podpisana została umowa na dostawę 3 jednoczłonowych tramwajów Beta MF 09 AC dla Elbląga[19][20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Tramwaj-składak przyjechał do Szczecina. kurierkolejowy.eu, 2014-05-13. [dostęp 2014-05-13].
  2. a b c d e Moderus Beta MF 02 AC dla MPK Poznań. infotram.pl, 2011-05-17. [dostęp 2014-07-16].
  3. a b Modertrans – nowy gracz na rynku taboru tramwajowego. infotram.pl, 2008-04-08. [dostęp 2014-03-18].
  4. Moderus Alfa HF 04, 07, 09. W: Arkadiusz Lubka, Marcin Stiasny: Atlas tramwajów. Poznań: Kolpress, 2011, s. 85. ISBN 978-83-920784-6-3.
  5. Moderus Beta MF 02. W: Arkadiusz Lubka, Marcin Stiasny: Atlas tramwajów. Poznań: Kolpress, 2011, s. 85. ISBN 978-83-920784-6-3.
  6. Katarzyna Fertsch: MPK – Poznań zamówi moderusy beta. Polska Głos Wielkopolski, 2009-09-17. [dostęp 2011-05-18].
  7. Poznań: Moderusy z niską podłogą. infotram.pl za Gazeta Wyborcza – Poznań, 1 września 2009. [dostęp 2011-05-18].
  8. Poznań: Moderus Beta dla MPK. infotram.pl, 2011-03-25. [dostęp 2015-07-11].
  9. a b Umowa na dostawę Moderusa Beta do samodzilenego montażu podpisana. infotram.pl, 2014-03-11. [dostęp 2014-08-22].
  10. a b c Umowa na drugiego Moderusa Beta podpisana. infotram.pl, 2014-09-05. [dostęp 2014-09-05].
  11. a b Zadanie nr 68. tram-silesia.pl. [dostęp 2015-05-17].
  12. a b c Pierwszy śląski Moderus Beta w fazie badań. kurierkolejowy.eu, 2015-08-04. [dostęp 2015-08-04].
  13. a b c d Witold Urbanowicz: Moderusy dla Wrocławia. MPK zawarł umowę z Modertransem. transport-publiczny.pl, 2015-07-07. [dostęp 2015-07-07].
  14. a b c d Pierwszy tramwaj Moderus już we Wrocławiu [ZDJĘCIA, WIDEO] | www.wroclaw.pl, www.wroclaw.pl [dostęp 2015-12-11].
  15. a b c Umowa z Modertransem podpisana. infotram.pl, 2016-01-18. [dostęp 2016-01-18].
  16. a b c Modertrans z umową na dostawę dwukierunkowych tramwajów dla MPK. infotram.pl, 2016-04-07. [dostęp 2016-04-10].
  17. a b InfoTram: MPK Wrocław kupuje kolejne Moderusy. infotram.pl, 2016-06-10. [dostęp 2016-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-10)].
  18. a b c MPK Wrocław kupuje kolejne Moderusy – 13 sztuk. infotram.pl, 2016-12-15. [dostęp 2016-12-19].
  19. a b c d Umowa na tramwaje dla Elbląga podpisana (pol.). infotram.pl, 2017-06-22. [dostęp 2017-07-27].
  20. a b c d Modertrans Poznań: Moderus Beta MF 09 AC (pol.). elblag.eu, 2017-11-17. [dostęp 2017-11-17].
  21. a b c MPK Wrocław zawarł umowę z Modertransem na 40 tramwajów (pol.). transport-publiczny.pl, 2017-10-19. [dostęp 2017-10-22].
  22. a b c Tramwaje Szczecińskie podpisały umowę z Modertransem. infotram.pl, 2017-12-23. [dostęp 2017-12-23].
  23. a b Od przyszłego tygodnia będzie woził Poznaniaków. MPK Poznań, 2011-05-11. [dostęp 2011-05-18].
  24. Karol Wach: Moderus Beta MF 02 AC dla MPK Poznań. infotram.pl, 2011-05-17. [dostęp 2011-05-18].
  25. a b c 198, 199, 200... (pol.). modertrans.pl, 2014-11-13. [dostęp 2014-12-05].
  26. a b Tramwaje Śląskie S.A. » Wagony liniowe. tram-silesia.pl, 2016-07-31. [dostęp 2016-11-30].
  27. a b Wrocławskie Moderusy zostały w zajezdni. infotram.pl, 2015-12-28. [dostęp 2015-12-28].
  28. a b c d e Modertrans: Już są! Tramwaje dla Poznania (pol.). modertrans.pl, 2016-09-28. [dostęp 2016-10-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-01)].
  29. a b Rynek pojazdów szynowych dla miejskich przewozów pasażerskich w II kwartale 2011 roku (pol.). infotram.pl, 2011-07-19. [dostęp 2014-11-16].
  30. a b T. Gieżyński. Nowe wagony w Poznaniu. „Świat Kolei”. 3/2016, s. 9. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  31. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Poznaniu: Stan taboru tramwajowego (stan na 01.01.2018 r.) (pol.). mpk.poznan.pl, 2018-01-01. [dostęp 2018-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-20)].
  32. a b Redakcja: Poznań: Pierwszy dwukierunkowy Moderus Beta na trasie (pol.). transport-publiczny.pl, 2017-01-11. [dostęp 2017-01-11].
  33. Nowe Moderusy dla Poznania za unijne pieniądze. infotram.pl, 2017-06-28. [dostęp 2017-08-17].
  34. a b T. Jerczyński. Moderus Beta MF 02 AC na testach w Łodzi. „Świat Kolei”. 7/2012, s. 8. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  35. a b P. Pieńkowski. Kolejne modernizacje szczecińskich tramwajów. „Świat Kolei”. 4/2015, s. 8. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  36. a b c Pierwsze „Skarbki” wyjeżdżają na tory Aglomeracji Górnośląskiej. kurierkolejowy.eu, 2015-11-07. [dostęp 2015-11-09].
  37. a b Finisz prac inwestycyjnych. „Silesia Tram News”. 12/2015, s. 4-5. Chorzów: Agencja Mediów Lokalnych mediaL. ISSN 2299-2790. 
  38. a b InfoTram: Dwa wrocławskie Moderusy wyjechały na trasę. infotram.pl, 2015-12-30. [dostęp 2015-12-30].
  39. a b Najstarsze tramwaje znikają z torowisk Wroclawia (pol.). kurierkolejowy.eu, 2017-11-16. [dostęp 2017-11-16].
  40. a b Pierwszy nowy Moderus we Wrocławiu. infotram.pl, 2018-02-19. [dostęp 2018-02-19].
  41. Pierwszy nowy Moderus Beta już we Wrocławiu. infotram.pl, 2018-02-20. [dostęp 2018-02-20].
  42. KaT: Pierwszy nowy Moderus Beta już w Poznaniu!. epoznan.pl, 2011-03-14. [dostęp 2015-07-10].
  43. Moderus Beta wyjechał na trasę. mpk.poznan.pl, 2011-05-17. [dostęp 2011-05-18].
  44. Rynek pojazdów szynowych dla miejskich przewozów pasażerskich w III kwartale 2011 roku (pol.). infotram.pl, 2011-11-14. [dostęp 2014-11-16].
  45. Rynek pojazdów szynowych dla miejskich przewozów pasażerskich w 2011 roku (pol.). infotram.pl, 2012-01-31. [dostęp 2014-11-16].
  46. Dostawy miejskich pojazdów szynowych w 2012 roku - PESA ponownie liderem (pol.). infotram.pl, 2013-02-22. [dostęp 2014-11-16].
  47. Nowe miejskie pojazdy szynowe w II kwartale 2013 roku (pol.). infotram.pl, 2013-07-30. [dostęp 2014-11-16].
  48. Nowe miejskie pojazdy szynowe w 2013 roku (pol.). infotram.pl, 2014-01-22. [dostęp 2014-11-16].
  49. Nowe miejskie pojazdy szynowe w III kwartale 2014 roku (pol.). infotram.pl, 2014-11-14. [dostęp 2014-11-16].
  50. MPK Poznań - Tabor tramwajowy. mpk.poznan.pl, 2014-12-18. [dostęp 2015-07-11].
  51. Aktualności > Szczecin > Testują składaka betę. 24kurier.pl, 2014-08-22. [dostęp 2014-08-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-26)].
  52. Pierwszy szczeciński Moderus Beta gotowy. infotram.pl, 2014-09-05. [dostęp 2014-08-28].
  53. Szczecin: Moderus Beta rozpoczyna regularne kursy. kurierkolejowy.eu, 2014-10-09. [dostęp 2014-10-09].
  54. Marek Jaszczyński: Premiera szczecińskiego tramwaju. Powstanie drugi moderus beta (pol.). gs24.pl, 2014-09-04. [dostęp 2014-09-08].
  55. Do Szczecin dotarł drugi Moderus Beta (pol.). infotram.pl, 2014-10-28. [dostęp 2014-10-29].
  56. Szczecin ma najnowocześniejszą zajezdnię tramwajową w Polsce (pol.). kurierkolejowy.eu, 2015-11-16. [dostęp 2015-11-16].
  57. Kolejny Moderus Beta w Szczecinie. infotram.pl, 2018-03-21. [dostęp 2018-04-01].
  58. Pierwszy Moderus Beta już w zajezdni w Bytomiu. transport-publiczny.pl, 2015-08-28. [dostęp 2015-09-10].
  59. Moderus Beta czyli Skarbek. infotram.pl, 2015-09-20. [dostęp 2015-09-22].
  60. Od poniedziałku Moderusy na linii 21 (aktualizacja). infotram.pl, 2016-01-07. [dostęp 2016-01-09].
  61. Jutro wrocławskie Moderusy ruszają na linię. infotram.pl, 2015-12-29. [dostęp 2015-12-29].
  62. Kolejne Moderusy dotarły do Wrocławia. infotram.pl, 2015-12-14. [dostęp 2015-12-14].
  63. Wszystkie Moderusy już we Wrocławiu. infotram.pl, 2015-12-16. [dostęp 2015-12-16].
  64. Jakub Dybalski: Wrocław. Wszystkie Moderusy w zajezdni. Pierwszy już na torach. transport-publiczny.pl, 2015-12-21. [dostęp 2015-12-21].
  65. Pierwszy opcjonalny Moderus już we Wrocławiu. infotram.pl, 2017-01-18. [dostęp 2017-01-19].
  66. Awaria Moderusa przyczyną wypadku we Wrocławiu. infotram.pl, 2017-06-12. [dostęp 2017-06-27].