Tramwaje we Wrocławiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tramwaje we Wrocławiu
Tramwaje we Wrocławiu
Porównanie wrocławskich tramwajów 105Na sprzed i po modernizacji
Lokalizacja  Polska, Wrocław
Rodzaj transportu tramwaj
Data uruchomienia 10 lipca 1877
Właściciel Gmina Wrocław
Operator MPK Wrocław
Całkowita długość linii 266 km[potrzebny przypis]
Liczba linii 22[1]
Infrastruktura
Długość torowisk
• odcinki jednotorowe
• odcinki nieużywane
84 km (2013)[2]
3,7 km[potrzebny przypis]
4,7 km[potrzebny przypis]
Rozstaw szyn 1435 mm
Napięcie zasilania +600V
Liczba przystanków 408[potrzebny przypis]
Tabor
Liczba pociągów
• całkowita
• niskopodłogowych

225[3]
88[4]
Liczba wagonów 362[5]
Strona internetowa
Portal Portal Transport szynowy

Tramwaje we Wrocławiu – najstarszy system tramwajów elektrycznych na terenie obecnej Polski[6]. System obejmuje 190,14 km pojedynczego toru (2011)[6], po którym kursują 22 linie dzienne o łącznej długości 266 km, które obsługują 408 przystanków w obrębie miasta[7] (linie nocne zlikwidowano we wrześniu 2003). W ich przebiegu znajduje się 6 zajezdni, 20 pętli oraz 3 krańcówki. Sieć trakcyjna zasilana jest przy pomocy 20 stacji prostownikowych.

Historia[edytuj]

Tramwaje konne[edytuj]

Tramwaj konny we Wrocławiu na ul. Teatralnej. Wrocławska Parada Tramwajowa w 2007 roku

4 lipca 1876 udzielono Johannesowi Büssingowi, przedsiębiorcy z Berlina, ważnej przez trzydzieści lat koncesji na budowę i eksploatację tramwaju konnego na terenie Wrocławia. 1 listopada tegoż roku przeniesiono koncesję na Breslauer Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft (Wrocławskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej), spółkę akcyjną założoną przez Büssinga 2 września.

Pierwszy tramwaj konny we Wrocławiu został uruchomiony 10 lipca 1877 na trasie od ulicy Krasińskiego do Zoo. Po kilku miesiącach wydłużono tę linię do pl. Strzegomskiego: od ul. Krasińskiego przez ul. Słowackiego, Wita Stwosza, Mikołaja, Legnicką. Następną linię wybudowano na trasie KrzykiDworzec Nadodrze przez ul. Powstańców Śląskich, Świdnicką, most Uniwersytecki. W 1878 r. oddano do użytku połączenie z Rynku do Nowej Zewnętrznej Bramy Oławskiej (Neues Äußeres Ohlauer Tor przy skrzyżowaniu ul. Traugutta i Na Niskich Łąkach; taką nazwą określano południowo-wschodnią rogatkę miejską, zwaną Rogatką OławskąOhlauer Barriere) przez ul. Oławską i Traugutta, a w 1884 linię do Dworca Głównego przez ul. Wierzbową i Kołłątaja.

W 1885 r. ukończono budowę linii okólnej, która biegła od Dworca Głównego przez ul. Dąbrowskiego, Krasińskiego, Słowackiego, Wyszyńskiego, Sienkiewicza, Matejki, Prusa, Kilińskiego, Jedności Narodowej, Dubois, Mieszczańską, Władysława Jagiełły, Mostową, Podwalem, Legnicką, Nabycińską, Braniborską, Tęczową, Świebodzką, Sądową i Piłsudskiego. Trasy tramwajów konnych były jednotorowe z mijankami. W późniejszych okresach dobudowywano drugi tor, co pozwoliło zwiększyć częstotliwość kursowania. Korzystano z dwóch zajezdni: przy ul. M. Skłodowskiej-Curie 39 i Powstańców Śląskich 98, wyposażonych w łaźnie dla koni, kuźnie, myjnie wozów pasażerskich, piwnice ogniotrwałe na naftę, wagi cetnarowe, warsztaty naprawcze i lakiernie. Po uruchomieniu tramwaju elektrycznego ostatnią linię konną zlikwidowano 30 czerwca 1906 (linia most Zwierzynieckimost Szczytnicki przez ul. Parkową).

BSEG osiągała duże dochody, wypłacając w latach 1878-1909 dywidendę w wysokości co najmniej 5%, zaś w roku 1899 nawet 14%.

Statystyki przedsiębiorstwa Breslauer Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft
Rok Liczba koni Liczba wagonów Liczba przewiezionych
pasażerów [mln]
Liczba zatrudnionych
1891 524 86 8,2 brak danych
1900 337 140 15,4 495
1909 21 394 28,3 967

Powstanie tramwajów elektrycznych[edytuj]

Zabytkowe wagony BerolinaJaś i Małgosia z 1905 roku.

2 kwietnia 1892 udzielono nowemu przedsiębiorstwu tramwajowemu pod nazwą Tramwaje Elektryczne Wrocław SA (Elektrische Straßenbahn Breslau AG, ESB) ważnej trzydzieści lat koncesji na budowę linii tramwaju elektrycznego. Spółkę zawiązano oficjalnie 9 czerwca 1892. 14 lipca 1893 (według innych źródeł 14 czerwca) uruchomiła ona pierwszą linię z Grabiszyna na Rakowiec. Jest to pierwsza linia tramwaju elektrycznego na terenie obecnej Polski. 27 czerwca 1899 (wejście w życie 5 sierpnia) zmieniono natomiast koncesję dotychczasowego tramwaju konnego, dopuszczając przebudowę na trakcję elektryczną pod warunkiem prawa do współużytkowania infrastruktury przez miasto (do 5 sierpnia 1906 z ograniczeniem łącznej długości współużytkowanych torów do 600 m). Budowę i eksploatację prowadziły odtąd trzy niezależne przedsiębiorstwa transportowe: Wrocławskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej (prowadzące wcześniej eksploatację tramwaju konnego), Tramwaje Elektryczne Wrocław oraz należące do miasta Tramwaje Miejskie Wrocław (Städtische Straßenbahn Breslau), założone w 1901 na podstawie decyzji z 10 lipca 1900. Mówiła ona, że dalsze nowe linie tramwajowe budowane będą przede wszystkim przez przedsiębiorstwo podległe miastu, a dopuszczalna będzie budowa tylko tych linii prywatnych, na które wcześniej udzielono zezwolenia. W ten sposób zamierzano uniknąć groźby sytuacji występującej w Berlinie, gdzie prywatna Große Berliner Straßenbahn dyktowała magistratowi politykę transportową.

6 sierpnia 1901 Towarzystwo uruchomiło tramwaj elektryczny na dwóch trasach: PopowiceBrama Oławska (ul. Traugutta) oraz Popowice – Dworzec Główny. Do końca 1901 zelektryfikowało prawie wszystkie odcinki swoich tras. Natomiast ESB ukończyło budowę zajezdni przy ul. Krakowskiej. W 1902 BSEG zbudowało trasę tramwajową od Dworca Głównego przez ul. Stawową, Glinianą do Kamiennej. W latach 1902–1903 powstała trasa do Cmentarza Osobowickiego. Ciekawostką jest fakt, że od dworca wąskotorowego przy pl. Staszica na ul. Reymonta i moście Osobowickim tramwaj miał wspólną szynę z koleją wąskotorową (750 mm). Ten odcinek splotu trzech szyn (dwutorowy – w obu kierunkach, zatem razem sześć szyn) przetrwał do 1950, będąc wykorzystywany przez pociągi wąskotorowe do i z Trzebnicy, jak i tramwaje do i z Osobowic.

Rozwój sieci Miejskich Tramwajów[edytuj]

Sieć torowisk tramwajowych we Wrocławiu w roku 1911:
Czerwone – BSEG, Zielone – ESB, Żółte – SSB
małymi kółeczkami zaznaczone pętle tramwajowe, kwadracikami – zajezdnie
Sieć torowisk tramwajowych we Wrocławiu około roku 1939
Współczesna sieć torowisk tramwajowych we Wrocławiu

W tym samym czasie powstały pierwsze linie tramwaju miejskiego. 14 lipca 1902 SSB otworzyła pierwsze dwie linie: z Parku Południowego poprzez plac Hirszfelda, ul. T. Zielińskiego, pl. Muzealny, Podwale i Pomorską do Dworca Nadodrze i z ul. Ślężnej przez Sanocką, Zielińskiego do Dworca Nadodrze, korzystające częściowo w przewidzianym umową zakresie z torowisk BSEG. Przy Ślężnej, u zbiegu z ówczesnym zaułkiem Ziołowym (później połączonym z ul. Kamienną) zlokalizowano zajezdnię oraz nieistniejący już dziś budynek dyrekcji tramwaju miejskiego. Mimo że miejski tramwaj wobec zapaści gospodarczej był nierentowny, jego sieć intensywnie rozbudowywano.

W 1904 przedłużono linię w ul. Ślężnej do cmentarza przy al. Wiśniowej oraz zbudowano tor odstawczy w al. Hallera. 26 sierpnia 1906 wydłużono tory w kierunku Cmentarza Osobowickiego poza ówczesną granicę miasta – do wsi Osobowice, jako pierwszą we Wrocławiu linię na torowisku wydzielonym i zakończoną najstarszą pętlą w sieci wrocławskiej, istniejącą zresztą do dziś. 26 listopada 1908 otwarto tory w ul. Szczęśliwej i Gajowickiej. 24 grudnia 1909, dzięki umowie z ESB o wspólnym korzystaniu z trasy w ul. Pułaskiego, otwarto linię poprzez tę ulicę oraz Purkyniego do Nowego Targu. Nieco wcześniej rozpoczęto budowę trasy tramwaju miejskiego przez nowy most Grunwaldzki i oś Grunwaldzką. BSEG zaprotestowało przeciw planom współużytkowania z torów w ul. Marii Skłodowskiej-Curie, a miasto wniosło sprawę do sądu. Jednocześnie Towarzystwo zaskarżyło plany budowy miejskiej linii przez ul. Nowowiejską, która mogła odebrać część pasażerów liniom przez ul. Stefana Wyszyńskiego i ul. Bolesława Prusa.

W 1911 r. miasto zdecydowało się wykupić Wrocławskie Towarzystwo Kolei Ulicznej (BSEG) za sumę dziesięciu milionów marek, a jego majątek wcielono do Miejskich Tramwajów Wrocław (SSB), które stały się tym samym największym przewoźnikiem. W celu pomieszczenia wszystkich wagonów zostają wybudowane dwie zajezdnie: pierwsza przy ul. Słowiańskiej (oddana do użytku w 1910), druga przy ul. Wróblewskiego (oddana do użytku w 1913). 1 lipca 1912 przyniósł miastu na krótko nowy rodzaj transportu – w tym dniu została oddana do użytku linia trolejbusowa z Wilczego Kąta (ul. Krakowska – zajezdnia) do Brochowa o długości 4,4 km. W związku z licznymi trudnościami linia ta po roku uległa bezpowrotnej likwidacji. I wojna światowa przyniosła spore ograniczenia w komunikacji miejskiej. Mimo to miastu udało się wydłużyć odcinek torów z ul. Kamiennej do Tarnogaju.

W 1919 r. ESB posiadały 85 wagonów silnikowych, 150 doczepnych, zatrudniały 673 osoby i przewiozły 29,6 mln. pasażerów.

Zjednoczenie sieci tramwajowej[edytuj]

Konkurencja między przedsiębiorstwami spowodowała szybki, lecz stosunkowo nieuporządkowany rozwój sieci. Jeszcze 6 września 1900 zatwierdzono jednak decyzję rady miejskiej o skorzystaniu z prawa pierwokupu po upływie koncesji ESB. Zawarto umowę, na mocy której 1 lipca 1923 miasto miało przejąć cały majątek ESB, jednak ze względów budżetowych przesunięto przejęcie na 1 marca 1924. Ostatecznie nastąpiło ono w dwóch etapach 1 i 13 kwietnia. ESB postawiono 20 stycznia 1926 w stan likwidacji, która trwała do 1931. Odtąd miejskie przedsiębiorstwo było monopolistą. W latach 1924-1927 przebudowano układ sieci w centrum miasta, dążąc do efektywnego wykorzystania sieci złożonej z dwóch dawniej niezależnych części. Dzięki temu powstała spójna sieć tramwajowa, której zasadniczy układ nie zmienił się do dziś.

W październiku 1935 zreformowano trasy linii tramwajowych, przystosowując sieć do obsługi widowisk masowych. Zbudowano dodatkowy, trzeci peron przy Hali Stulecia oraz trójtorową pętlę przy Stadionie Olimpijskim. W latach 30. wydłużono linię w obecnej al. Hallera. Na odcinku między ul. Gajowicką a pętlą na wysokości ul. Beniowskiego kursował początkowo w ruchu wahadłowym pierwszy we Wrocławiu wagon z odbierakiem pantografowym. Od końca lat 30. stopniowo wymieniano we wszystkich wagonach odbieraki pałąkowe na pantografy, jednak do końca II wojny światowej nie zakończono przebudowy taboru.

II wojna światowa[edytuj]

W okresie II wojny światowej linie tramwajowe znacznie ucierpiały. Ze względu na wykorzystywanie zapasów benzyny na potrzeby wojenne, tramwaje musiały przejąć również pasażerów autobusów i samochodów. 1 listopada 1943 przeprowadzono całkowitą reorganizację linii. Dążąc do jak najefektywniejszego wykorzystania taboru, starano się skierować wszystkie linie tak, aby każda dzielnica miała bezpośrednie połączenie zarówno z Rynkiem, jak i z Dworcem Głównym. W czasie wojny funkcjonowały wagony sanitarne przewożące rannych. W związku z tym zdołano zbudować jedno jednotorowe przedłużenie linii – w ul. Ślężnej od al. Dębowej do bramy nowego lazaretu przy ul. Weigla, dzięki czemu uzyskano możliwość transportu rannych z dworca. W czasie oblężenia Festung Breslau budowano z wozów tramwajowych barykady.

Okres powojenny[edytuj]

Tramwaj typu 102Na (2005)
Tramwaj typu 204 WrAs (2005)
Zmodernizowany tramwaj typu 105Na (2006)
Wnętrze zmodernizowanego 105Na (105NaWr)

Tabor tramwajowy po kapitulacji Festung Breslau był zdewastowany w znacznym stopniu – tylko nieco ponad dwieście wozów silnikowych (zniszczonych od 25 do 50%) oraz podobna liczba wagonów doczepnych uszkodzonych w podobnym stopniu nadawało się do remontu; 43 silnikowe i 150 doczepnych trzeba było zezłomować.

Uruchamianie linii tramwajowych we Wrocławiu po II wojnie światowej
i ich pierwotne trasy[8]
Nr
linii
Data
otwarcia
Trasa
1 22.7.1945 Biskupin – Słowiańska
2 6.10.1945 Dworzec NadodrzeKarłowice
3 22.11.1945 RynekLegnicka/Poznańska
4 24.1.1946 Rynek – Cmentarz Grabiszyński
5 15.3.1946 Rynek – ul. Krakowska
6 25.7.1946 Mosty Warszawskie – ul. Muzealna
7 27.9.1946 Rynek – ŚwidnickaPowstańców Śl.Krzyki
8 17.7.1946 pl. Karola Marksa (dziś pl. Strzelecki) – Osobowice
9 30.9.1946 ul. Chopina – ul. Sienkiewicza
10 26.7.1946 Dworzec Nadodrze – Dworzec ŚwiebodzkiDworzec Główny
11 1.12.1946 al. Marcina Kromera[potrzebny przypis]Kowale
12 1947 Sępolno – Rynek
14 26.5.1948 Grabiszynek – Powstańców Śląskich – Rynek
15 1948 Dyrekcyjna – Hala Ludowa
0 1948 „okólna” (wokół centrum miasta)[9]

Pierwszy tramwaj ruszył 22 lipca 1945 – linia nr 1 ze stosunkowo najmniej zniszczonej dzielnicy Biskupin do zajezdni tramwajowej przy ul. Słowiańskiej w pobliżu dworca PKP Wrocław Nadodrze[10][11], jeszcze we wrześniu wydłużono ją do pl. Staszica. Pozostałe linie były stopniowo odbudowywane[12]: linia nr 2 spod Dworca Nadodrze do ul. Żmigrodzkiej (pętla na Zawalnej), w kierunku Karłowic, ruszyła 6 października 1945; linia nr 3 z Rynku do skrzyżowania ulic Legnickiej i Poznańskiej (w pobliżu zlokalizowane były duże zakłady przemysłowe, m.in. „Pafawag” i „Archimedes”) – półtora miesiąca później, 22 listopada. W ciągu powojennego półwiecza, już po roku 1948, uruchomiono dalszych kilkanaście linii tramwajowych, które otrzymały kolejne numery od 16 do 24.

W 1947 uruchomiono pierwsze nocne kursy tramwajów, które w różnej formie (nocne kursy linii dziennych lub osobne linie nocne) dotrwały do 1 września 2003 roku[13].

Największą inwestycją po wojnie była budowa linii do Leśnicy w roku 1949. 17 września 1950 uruchomiono przedłużenie linii w ciągu ul. Opolskiej na Księże Małe. W 1978 otwarto tory w ciągu ulicy Kazimierza Wielkiego i zlikwidowano ruch tramwajowy na Rynku. W tym czasie przedłużono też linie na Kowale, Poświętne, Księże Małe, Oporów, Klecinę i do Pafawagu. Tory w ul. Dyrekcyjnej i na wschodnim odcinku ul. Kościuszki otwarto ponownie – po wojnie – dopiero w latach 70., a w ul. Wyszyńskiego między Szczytnicką i Sienkiewicza – aż w 1990[11]. W latach 90. rozpoczęto remonty torowisk (niektóre z nich wymuszone przez szkody dokonane przez powódź tysiąclecia z lipca 1997), w tym przebudowano węzeł transportowy przy Dworcu Głównym.

W roku 1987 poznańskie Biuro Projektów Dróg i Mostów opracowało dokumentację projektową wiaduktów i estakad dla linii szybkiego tramwaju, m.in. na odcinku Pafawag - Dworzec Główny. Ostatecznie jednak projekt szybkiego tramwaju nie został zrealizowany do dzisiaj.

Sieć tramwajowa[edytuj]

Torowiska[edytuj]

Splot torów tramwajowych na wrocławskiej ul. Piłsudskiego
Wrocławska sieć tramwajowa (2012)
Schemat wrocławskiej sieci tramwajowej (2015)

Wrocławska sieć tramwajowa ma długość 190,14 km pojedynczego toru w tym 108,18 zabudowanych i 81,96 km niezabudowanych[6]. Sieć ma budowę promienistą. Większość linii prowadzi od centrum do poszczególnych dzielnic. Torowiska tramwajowe zrealizowane są jako wbudowane w jezdnie lub wydzielone. Część torowisk w śródmieściu jest wydzielona z ogólnodostępnej jezdni, jednak zabudowana w uniesioną w stosunku do okolicznego poziomu ulicy nawierzchnię, co umożliwia wykorzystanie tych torowisk przez pojazdy specjalne, a w niektórych przypadkach także autobusy.

Układ jest wrażliwy na prace remontowe prowadzone na głównych liniach z powodu trudności z wyznaczaniem tras objazdowych, by nie doprowadzić do przeciążenia pozostałych odcinków. Sieć torowisk we Wrocławiu jest, tak jak wszystkie współcześnie istniejące sieci w Polsce, przystosowana dla prawostronnego ruchu jednokierunkowych wagonów tramwajowych (z wyjątkiem tras na Gaj z 2008 r. i Stadion Wrocław (Królewiecka) z 2011 r.). Oznacza to, że zmiana kierunku ruchu, a zatem punkty końcowe linii czy zawracanie w ruchu pozaliniowym możliwe są tylko na pętlach oraz trójkątach torowych. We Wrocławiu nie istnieją używane w regularnym ruchu trójkąty, jednak ten sposób zawracania stosuje się czasem w sytuacjach objazdów. Zawracanie możliwe jest także w zajezdniach, posiadających układ przelotowy. Poszczególne trasy torowe obsługiwane są wspólnie przez większą liczbę linii, co oznacza konieczność częstego używania rozjazdów w zwykłym ruchu liniowym. W celu usprawnienia rozdzielania się linii buduje się sploty, pozwalające na wjazd wagonu lub pociągu tramwajowego na właściwy dla danej linii tor kilkadziesiąt metrów przed skrzyżowaniem.

Zajezdnie[edytuj]

We Wrocławiu obecnie znajduje się 6 zajezdni tramwajowych, 3 używane są w ruchu liniowym przez tramwaje[14], 2 są używane przez firmy z branży tramwajowej, a ostatnia została przekształcona na zajezdnię autobusową:

Numer (dla MPK także skrót) Zdjęcie Osiedle i adres Lata użytkowania przez tramwaje Status Uwagi Tabor czynny
Zajezdnia tramwajowa nr 1 (TA) ZajezdniaSlezna.jpg Gaj[potrzebny przypis], ul. Kamienna 74 1902- Czynna Konstal 105Na, Konstal 105NWr, PESA Twist 2010NW, Modertrans Moderus Beta MF 19 AC
Zajezdnia tramwajowa nr 2 (TB) Wroclaw zajezdnia tramwajowa ulSlowianska.jpg Ołbin, ul. Słowiańska 16 1910- Czynna, od 2014 r. połączona z zajezdnią nr 3[15] Konstal 105Na, Konstal 105NWr, Protram 205WrAs
Zajezdnia tramwajowa nr 3 Zaklad torowy.JPG Ołbin, ul. Ołbińska 25 1901-1945 Od 2014 r. połączona z zajezdnią nr 2[15] Od 1945 jako zakład torowy.
Zajezdnia tramwajowa nr 4 (TC) Wrocław, Powśtańców Ślaskich, tramvajová vozovna III.jpg Borek, ul. Powstańców Śląskich 209 1901-1945/1954- Czynna Obecnie największa i najnowocześniejsza zajezdnia tramwajowa we Wrocławiu Konstal 105Na, Konstal 105NWr

Protram 204WrAs, Protram 205WrAs, Škoda 16T, Škoda 19T

Zajezdnia tramwajowa nr 5 Popowice, ul. Legnicka 65 1901-1945 Nieczynna Po przekształceniu w 1945 odgrywała rolę Zakładu Napraw Taboru. Obecnie znajdują się w niej siedziba firmy Protram, skatepark i różne firmy usługowe. Do roku 2003 istniało tam Muzeum Komunikacji Miejskiej prowadzone przez Towarzystwo Miłośników Komunikacji Miejskiej[16]
Zajezdnia tramwajowa nr 6 (TD) Wroclaw-zajezdnia-tramwajowa.jpg Dąbie, ul. Z. Wróblewskiego 38 1913-2014 Nieczynna[17] Konstal 105Na, Konstal 105NWr
Zajezdnia tramwajowa nr 7 (AA) ZajezdniaGrabiszynska-brama.jpg Grabiszyn, ul. Grabiszyńska 184 1892-1945 Nieczynna Od 1965 zajezdnia autobusowa MPK. Zamknięta na przełomie marca i kwietnia 2015 roku, kosztem 36 mln zł przebudowana i 16 września 2016 otwarta jako Centrum Historii Zajezdnia (1980 m kw. pow. wystawienniczej), w którym prezentuje się historię miasta od 1945.
Zajezdnia tramwajowa nr 8 Wilczy Kąt, ul. Krakowska 71 1901-1925 Wyburzona W latach 1912-1913 także zajezdnia trolejbusowa, 1925-1997 zajezdnia autobusowa MPK Wrocław, po 1997 teren był wynajmowany m.in. DLA, W 2009 r. wyburzona.

Zajezdnia VII – kolebka wrocławskiej Solidarności[edytuj]

Widoczna na mapie sieci z 1911 zajezdnia Elektrische Straßenbahn Breslau przy ul. Grabiszyńskiej 184 (Grabiszyn) została zlikwidowana jeszcze przed II wojną światową i pełni dziś rolę zajezdni autobusów MPK. W zajezdni tej w roku 1980 powstała wrocławska „Solidarność”, co upamiętniono w następnym roku granitową tablicą wmurowaną obok bramy wjazdowej. Pod tablicą tą mieszkańcy Wrocławia od chwili jej powstania składają kwiaty, co przez czas trwania stanu wojennego było pretekstem do interwencji milicji, które niekiedy przekształcały się w lokalne zamieszki.

Tabor tramwajowy[edytuj]

Obecnie we Wrocławiu eksploatuje się liniowo sześć typów tramwajów: Konstal 105Na, Protram 204 WrAs, Protram 205 WrAs, Škoda 16 T, Škoda 19 T, Pesa Twist oraz od grudnia 2015 Moderus Beta. Wagony typu 105Na poddawane są rozmaitym modernizacjom (po modernizacji oznaczane są jako 105NWr).

W latach 1991-2004 nie kupowano we Wrocławiu nowych wagonów. Wykonywano jedynie – co ma miejsce do dziś – remonty i modernizacje (tylko wozy Konstal 105N, Konstal 105Na). W latach 2005-2008 zakupiono 6 dwuwagonowych składów Protram 204 WrAs i 10 niskopodłogowych wozów Protram 205 WrAs, wyprodukowanych w zakładach RMT Protram we Wrocławiu. Od grudnia 2006 do listopada 2007 do Wrocławia dostarczono 17 niskopodłogowych wagonów Škoda 16 T, wyprodukowanych przez firmę Škoda Transportation.

Na początku 2009 rozstrzygnięto przetarg na dostawę 31 dwukierunkowych, niskopodłogowych wozów w ramach projektu Tramwaj Plus. Przetarg wygrała Škoda 19 T będąca modyfikacją Škody 16 T polegającą na dodaniu 2 kabiny, drzwiach po obu stronach, klimatyzacją i przeprojektowaniem wnętrza. Pierwsze 2 Škody 19T (o numerach #3101,#3102) dostarczono pod koniec grudnia 2010 roku. Kolejne 2 pojawiły się 11 maja 2011 roku[18].

Również na początku 2009 roku ogłoszono przetarg na dostawę 8 tramwajów trójczłonowych z częścią niskopodłogową oraz na 4 dwuwagonowe składy wysokopodłogowe, ale przetarg został unieważniony[19]. W 2011 „post-factum” otrzymano dofinansowanie z Unii Europejskiej na osiem tramwajów Protram 205WrAS jeżdżących na linii 11 (numery 2718-2726)[20].

W grudniu 2014 MPK Wrocław podpisało umowę z przedsiębiorstwem Pesa Bydgoszcz na dostawę 6 w pełni niskopodłogowych i klimatyzowanych tramwajów Pesa Twist typu 2010NW[21]. Następnie zamówienie to powiększono o kolejne 2 egzemplarze i jego realizacja została zakończona w II połowie listopada 2015[22].

Tabor obsługujący regularne linie[edytuj]

Zdjęcie Nazwa Początek eksploatacji Opis klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  przewozu osób na wózkach  Liczba wagonów Liczba składów
Tram 22 at stop arkady in wroclaw.jpg Konstal 105Na 1975 Tramwaje te produkowane były w latach 1975-1991 przez chorzowski Konstal. Mają 13,5 metra długości i mogą być łączone w dłuższe pociągi, teoretycznie do pięciu wagonów. We Wrocławiu eksploatowane są w składach dwuwagonowych. Dawniej kursowały również składy trójwagonowe oraz pojedynczo. Obecnie są stopniowo wycofywane z ruchu na rzecz nowego taboru. Część wagonów została zmodernizowana jako Protram 105NWr. 92' 46[23]
Konstal 105NWr we Wrocławiu, 2014.JPG Protram 105NWr 2003[24] Tramwaje zostały wyprodukowane przez Konstal, a od 2003 modernizowane przez wrocławski zakład Protram, drugi wagon jako doczepny, jeden skład (#2474-2475) został wyposażony w silniki asynchroniczne 105NWrAs. 168 84[25]
Protr204.jpg Protram 204 WrAs 2004 Wyprodukowane w latach 2004-2008. 12 6
Protram 205 WrAs we Wrocławiu, 2014.JPG Protram 205 WrAs 2006 Wyprodukowane w latach 2006-2011. przewozu osób na wózkach  26 26
Škoda 16 T we Wrocławiu, 2014.JPG Škoda 16T 2006 Wyprodukowane w latach 2006-2008. przewozu osób na wózkach  17 17
Škoda 19 T we Wrocławiu, 2014.JPG Škoda 19T 2010 Wyprodukowane w latach 2010-2011. klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  przewozu osób na wózkach  31 31
Pesa Twist Wroclaw 01.JPG Pesa Twist 2010NW 2015 Pierwszy, w stu procentach, niskopodłogowy tramwaj we Wrocławiu. Dwa z ośmiu pojazdów zostało kupionych dzięki pieniądzom z programu Zintegrowany System Transportu Szynowego w Aglomeracji i we Wrocławiu - Etap II. Wyprodukowane w 2015 roku. klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  przewozu osób na wózkach  8 8
Moderus Beta MF 19 AC.jpg Moderus Beta MF 19 AC 2015 Wyprodukowane w 2015 roku. klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  przewozu osób na wózkach  6 6
Wszystkie wagony / składy 362[26] 225[27]
Udział wagonów / składów niskowejściowych i niskopodłogowych 24,3% 39,1%

Tabor historyczny[edytuj]

W początkach tramwajów konnych posiadał 18 wagonów pasażerskich do zaprzęgów jednokonnych i 49 koni rasy duńskiej. Ponadto dysponowano wagonami służbowymi – wozem do zaprawiania koni (nauka jazdy), odśnieżarko-zamiatarką i platformami do soli. Początkowo wagony tramwajów konnych sprowadzano z Kolonii, gdzie zostały wyprodukowane przez firmę Herbrand, w następnych latach produkowano je we wrocławskiej fabryce wagonów Linke-Hofmann.

Pierwszymi wagonami tramwaju elektrycznego we Wrocławiu było 40 wozów silnikowych i 25 doczepnych firmy Herbrand z lat 1892-1893. Przed II wojną światową wrocławski tabor składał się głównie z wagonów produkowanych na miejscu przez zakłady Linke-Hofmann. Oprócz starszych dwuosiowych typów Berolina i ESB, fabryka w latach 1925-1929 wyprodukowała także serię 232 wagonów typu LH Standard. Był to pierwszy seryjnie produkowany tramwaj o stalowej konstrukcji pudła. Po wojnie rozpoczęto eksploatację wagonów typu N, a następnie 102N, 102Na i 102Nd (ten ostatni eksploatowany był wyłącznie we Wrocławiu).

Zachowane wagony zabytkowe[edytuj]

LH Standard „Baba Jaga”

Obecnie we Wrocławiu znajdują się:

  • tramwaj konny (replika na zabytkowym podwoziu lorki)
  • tramwaje Berolina z lat 1901-1902 (#1 „Jaś” + #2 „Małgosia”)
  • tramwaje LH Standard z lat 1925-1929 (10 sztuk, w tym #1209 „Baba Jaga” oraz #1217 „Juliusz”)
  • tramwaj Falkenried Maximum z okresu międzywojennego - obecnie odbudowano nadwozie lecz bez części mechanicznej[28]
  • tramwaje typu Konstal N z lat 1950-1951 (9 sztuk w tym #1332 „Bolek” oraz jego doczepa „Lolek” [niesprawna i nieużywana])
  • tramwaj typu Konstal 4N z roku 1960 (#1444; należący do Klubu Sympatyków Transportu Miejskiego [1])
  • tramwaj typu Konstal 102N z roku 1969 (#2002 „Strachotek”, ex #2110; wagon sprowadzony z Krakowa)
  • tramwaj typu Konstal 102Na z roku 1972 (#2069; należący do Klubu Sympatyków Transportu Miejskiego)

Malowanie wagonów tramwajowych[edytuj]

Niebiesko-biało-niebieskie malowanie tramwajów (2006)

Choć wrocławskie tramwaje kojarzy się powszechnie z uwiecznionym w piosence Marii Koterbskiej niebieskim malowaniem, nosiły one w swojej historii bardzo różne barwy:

  • W początku XX wieku każde z trzech wrocławskich przedsiębiorstw tramwajowych inaczej malowało swe wagony:
    • BSEG – z góry (do dolnej linii okien) kolor żółtozielony, poniżej ciemnozielony, dolna listwa żółtozielona, napis BRESLAUER-STRASSEN-EISENBAHN-GESELLSCHAFT
    • ESB – odpowiednio biały, zielony i jasnożółty, ELEKTRISCHE STRASSENBAHN BRESLAU
    • SSB – odpowiednio biały, czerwony i jasnożółty, STÄDTISCHE STRASZENBAHN BRESLAU
  • Wprowadzone po zjednoczeniu przedsiębiorstw wagony typu zunifikowanego pomalowane były na kolor piaskowy, w czasie remontów przemalowywano tak też pozostały tabor.
  • Po II wojnie światowej odziedziczone po Niemcach piaskowe wagony pomalowano w 1946 roku, na wzór Lwowa na niebiesko.
  • W 1952 roku przyszła z Warszawy tajna dyrektywa: tramwaje w całej Polsce mają być czerwone. Do 1954 r. przemalowano więc wszystkie przyjmując standardowy w całej ówczesnej Polsce kolor czerwony w dolnej połowie i żółty w górnej (od linii okien).
  • Od około roku 1973 do końca lat siedemdziesiątych – pierwotnie jako malowanie nowych wagonów typu 102N – przywrócono niebieskie malowanie[29]. Najnowsze i remontowane wagony posiadają niebieski pas poniżej okien, zaś pod nim biały, a najniżej ponownie niebieski.
  • Od roku 1990 wrocławskie MPK dopuszcza odpłatnie umieszczanie reklam na tramwajach.

Linie tramwajowe[edytuj]

Pętla tramwajowa koło Cmentarza Grabiszyńskiego we Wszystkich Świętych – tramwaje specjalne E6 i E7

Z powodu wielu remontów ulic we Wrocławiu od 1997 roku do 3 czerwca 2012 roku nie zdarzyło się, aby wszystkie linie tramwajowe kursowały po swojej stałej trasie[30][31]. Linie podstawowe oznaczone są numerami od 0 do 24 (przy czym „zerówka” jest linią „okólną”, okrążającą centrum miasta i oznaczoną dodatkowo literą – 0L – „lewe”, oraz 0P – „prawe”). Dodatkowo wprowadzono linie o numerach 31, 32 i 33 z dopiskiem „PLUS” – są to linie wożące pasażerów w ramach programu Tramwaj Plus. W dniu 17 lutego 2014 roku z oznakowania linii 31, 32, 33 usunięto dopisek „PLUS”[32].

Ponadto na czas remontów niektóre linie zmieniają trasy (tramwaje wówczas oznakowane są tablicą z czarnym numerem na tle żółtym, zamiast tradycyjnego białego), albo zastępowane są tymczasowymi (np. na liniach skróconych lub wydłużonych). Linie tymczasowe zazwyczaj jako pierwszą cyfrę numeru mają „7”, a druga cyfra pochodzi często z numeru tramwaju wycofanego/skróconego (np. „71” zastępowała przez pewien czas „jedynkę” na znacznie skróconej trasie, a „75” – „piętnastkę”). W grudniu 2008 roku uruchomiono tymczasową nocną linię tramwajową, oznaczoną numerem „43”, zastępującą linie autobusowe, które musiały zostać wycofane z wiaduktu ulicy Kosmonautów po obniżeniu jego nośności. Od 10 maja 2010 linia została zlikwidowana, w związku z wytyczeniem objazdu wokół wiaduktu i przygotowaniami do jego rozbiórki.

W czasie większych imprez (np. w Hali Stulecia albo na Stadionie Olimpijskim) przeważnie uruchamiane są linie dodatkowe, tradycyjnie od lat oznaczane literą „E” (od słów „ekstra” lub „eingesetzter”); trasa takiej linii podawana jest do wiadomości publicznej. Natomiast na Wszystkich Świętych uruchamianych jest co roku kilka dodatkowych linii, łączących ze sobą wrocławskie cmentarze oraz węzłowe punkty miasta (dworce PKP itp.). Linie te oznaczane są literą „E” oraz cyframi, np. „E1", „E5", „E9" i kursują ze zwiększoną częstotliwością.

We wrześniu 2009 roku MPK Wrocław uruchomiło specjalną linię tramwajową kursującą tylko w czasie szczytów (2 kursy/h). Pojawiały się na niej składy, które były tramwajami „awaryjnymi” (czyli w razie awarii wypuszczane jako zastępstwo). Linia jeździła na trasie ZOO – Wrocławski Park Przemysłowy, bez rozkładów – chodziło o wzmocnienie linii 12. Po przywróceniu częstotliwości sprzed cięć wrześniowych linia zniknęła.

Wykaz linii[edytuj]

Częstotliwość[edytuj]

Tramwaje kursują w godzinach ok. 4:30-0:20. Godzinami szczytowymi są 6:00-8:00/9:00 i 14:00-18:00/19:00. Z wyjątkiem linii 33 kursującej w szczycie co 6 minut wszystkie linie kursują co 12 minut w szczycie, co 15 minut w godzinach międzyszczytowych i co 20 minut ranem i wieczorem w dniach roboczych i we wszystkich godzinach w dniach wolnych.

Linia Przystanek początkowy Przystanek końcowy Długość (km)[33] Średni czas przejazdu Liczba przystanków Uwagi
0L/0PWrocławska linia tramwajowa 0.jpg Dworzec Nadodrze Dworzec Główny PKP 9,8 24/15 15/9 Linia okólna: bilet jednorazowy ważny na trasie Dworzec Nadodrze-Dworzec Główny PKP-Dworzec Nadodrze
1Wrocławska linia tramwajowa 1.jpg Poświętne Biskupin 10,1 32/32 22/22 Omija ścisłe centrum miasta
2Wrocławska linia tramwajowa 2.jpg Biskupin Krzyki 11,05 37/37 24/24
3Wrocławska linia tramwajowa 3.jpg Leśnica Księże Małe 18,47 53/54 35/35
4Wrocławska linia tramwajowa 4.jpg Biskupin Oporów 11,63 38/38 24/25
5Wrocławska linia tramwajowa 5.jpg Oporów Księże Małe 11,67 38/37 24/24
6Wrocławska linia tramwajowa 6.jpg Kowale Krzyki 12.00km(w stronę Kowal)
12.59km(w stronę Krzyków)
43/40 25/28 „Tramwaj Średnicowy”
7Wrocławska linia tramwajowa 7.jpg Poświętne Krzyki 10.22km(w stronę osiedla Poświętne)
10.81km(w stronę Krzyków)
38/35 21/24 „Tramwaj Średnicowy”
8Wrocławska linia tramwajowa 8.jpg Zawalna Tarnogaj 9,17 37/34 26/24
9Wrocławska linia tramwajowa 9.jpg Sępolno Park Południowy 10,74 36/35 27/25
10Wrocławska linia tramwajowa 10.jpg Leśnica Biskupin 19,23 55/53 34/34
11Wrocławska linia tramwajowa 11.jpg Kromera Grabiszyńska (Cmentarz) 9,9 35/35 24/24 „Tramwaj Średnicowy”

Linia obsługiwana wyłącznie przez tramwaje niskopodłogowe.

14Wrocławska linia tramwajowa 24.jpg Osobowice FAT 16,42 (trasa Osobowice-Dubois liczona tylko raz) 36/32 22/21 Linia okólna: bilet jednorazowy ważny na trasie Osobowice-FAT-Osobowice
15Wrocławska linia tramwajowa 15.jpg Poświętne Park Południowy 10,75 36/36 21/22
17Wrocławska linia tramwajowa 17.jpg Sępolno Klecina 12,18 44/44 31/31
20Wrocławska linia tramwajowa 20.jpg Leśnica Oporów 20,63 59/59 35/36 Aktualnie najdłuższa linia tramwajowa we Wrocławiu
23Wrocławska linia tramwajowa 23.jpg Kromera Wrocławski Park Przemysłowy 7,88 26/26 18/18 Aktualnie najkrótsza linia tramwajowa we Wrocławiu
24Wrocławska linia tramwajowa 24.jpg Osobowice FAT 16,42(trasa Osobowice-Dubois liczona tylko raz) 31/38 22/21 Linia okólna: bilet jednorazowy obowiązuje na trasie Osobowice-FAT-Osobowice
31Wrocławska linia tramwajowa 31PLUS.jpg Stadion Wrocław (Królewiecka) Gaj 12,9 42/39 26/26 Linia uruchomiona w ramach projektu „Tramwaj Plus”;

Linia obsługiwana wyłącznie przez tramwaje niskopodłogowe.

Omija ścisłe centrum miasta.

32Wrocławska linia tramwajowa 32PLUS.jpg Kozanów (Dokerska) Gaj 12,7 41/38 26/26 Linia uruchomiona w ramach projektu „Tramwaj Plus”;

Linia obsługiwana wyłącznie przez tramwaje niskopodłogowe.

Omija ścisłe centrum miasta

33Wrocławska linia tramwajowa 33PLUS.jpg Pilczyce Stadion Olimpijski 11,95 38/36 23/23 Linia uruchomiona w ramach projektu „Tramwaj Plus”, w szczycie kursuje z podwójną częstotliwością (tj. co 6 minut);

Linia obsługiwana wyłącznie przez tramwaje niskopodłogowe.

Przystanki[edytuj]

We Wrocławiu funkcjonuje 408[34] przystanków tramwajowych, z czego do poniżej 90[potrzebny przypis] pasażerowie wsiadają bezpośrednio z jezdni. Wrocław wprowadza także stopniowo przystanki wiedeńskie i antyzatoki[35]. Część przystanków tramwajowych to przystanki podwójne – umożliwiające jednoczesny postój przy peronie dwóch tramwajów.

Zasilanie[edytuj]

Trakcja tramwajowa zasilana jest standardowym napięciem dla polskich sieci tramwajowych (660 V prąd stały) dostarczanym przez 20 stacji prostownikowych:

Lp. Nazwa Rok wybudowania
/ostatniej modernizacji
Adres
1 Bardzka 2010 ul. Ziębicka
2 Biskupin 1991 ul. Wróblewskiego 40
3 Centrum 2011 ul. Mennicza
4 Cybulskiego 1969/1999 ul. Cybulskiego 21
5 Dworska 2011 ul. Dworska
6 Fiołkowa 2011 ul. Grabiszyńska
7 Grabiszyńska 2007 ul. Grabiszyńska 184
8 Grabowa 1982/2000 ul. Grabowa 19
9 Grunwaldzka 1969/2011 ul. Norwida 60
10 Milenijna 2011 ul. Wejherowska
11 Nabycińska 1969/2011 ul. Nabycińska 21
12 Nowowiejska 1965/2000 ul. Nowowiejska 76
13 Ołbińska 1973/1999 ul. Ołbińska 23
14 Pilczyce 1949/2004 ul. Lotnicza 102
15 Pułaskiego 1970/2011 ul. Pułaskiego 44
16 Racławicka 1969/2000 ul. Racławicka 7
17 Strzegomska 1971/2011 ul. Strzegomska 12
18 Ślężna 1982 ul. Kamienna 71/77
19 Toruńska 1971/2000 ul. Toruńska 36a
20 Żmigrodzka 1988 ul. Żmigrodzka 87/89

Plany na przyszłość[36][edytuj]

Obecnie są planowane nowe inwestycje tramwajowe, także związanymi z koniecznością powiększenia zajezdni I, II i IV spowodowanymi trwającą likwidacją zajezdni VI.

Plany obejmują:

  • budowa tramwaju wzdłuż ulic: Długiej, Starogroblowej i Popowickiej (połączenie obecnych torowisk z ulic R. Dmowskiego i Pilczyckiej), przetarg na wykonanie projektu w czerwcu 2016 wygrała francuska firma Systra[37], a 14 lipca 2016 została podpisana umowa na jego wykonanie[38]
  • budowa tramwaju wzdłuż ulic: Hubskiej i Suchej wraz z przebudową tych ulic
  • zgodnie z obowiązującymi planami zagospodarowania przestrzennego przewidziana jest rezerwa dla tramwaju na Nowy Dwór i Muchobór Wielki. Przewiduje się budowę tej odnogi do roku 2019 [2]

Ciekawostki[edytuj]

  • Tramwaj konny posiadał we Wrocławiu pierwszeństwo przejazdu przed tramwajem elektrycznym.
  • Od lat 20. do II wojny światowej kursował we Wrocławiu bagażowy tramwaj pocztowy, łącząc pocztę dworcową przy ul. Małachowskiego z pocztą główną (nieistniejącą obecnie) przy pl. Dominikańskim, pocztą paczkową przy ul. Purkyniego oraz nową pocztą czekową przy ul. Krasińskiego.
  • W okresie przedwojennym w ruchu spotykano również tramwaje przerobione na mobilne sklepiki.
  • Ze względu na gorące i suche lato otwarte wagony letnie budowano we Wrocławiu do lat 30., podczas gdy w innych miastach niemieckich całkiem z nich zrezygnowano.
  • Jeden z przekazanych w 1949 Warszawie jako Dar tramwajarzy m. Wrocławia w pierwszą rocznicę zjednoczenia Ruchu Robotniczego wagonów LH Maximum służył w stolicy jako żłobek. Wagon o numerze taborowym 500 wyposażono w kojce i łóżeczka, zaś w przystosowanej doczepie typu P14 podróżowali rodzice dzieci. Wagon–żłobek działał do 15 czerwca 1958.
  • Każda linia tramwajowa ma punkt wspólny z linią 0L/0P
  • Najdłuższą linią tramwajową w układzie stałym jest 20, kursująca pomiędzy pętlami Leśnica a Oporów.
  • Najkrótszą linią tramwajową w układzie stałym jest 23 łącząca pętle Kromera i Wrocławski Park Przemysłowy.
  • Linią o największej częstotliwości jest linia 33 (co 6 minut w czasie szczytu komunikacyjnego).

Wrocławskie tramwaje w kulturze[edytuj]

  • O niebieskich wrocławskich tramwajach śpiewali Maria Koterbska w utworze Wrocławska piosenka oraz Jacek Zwoźniak w utworze Milicja, Wrocław i ja.
  • Film „80 milionów” opowiadający o dziejach wrocławskiej Solidarności i słynnej akcji wypłaty 80 mln złotych z konta Solidarności. Miejscem akcji w filmie są m.in. Most Grunwaldzki, na którym dochodzi do zderzenia tramwaju #2028 (Konstal 102Na, który po wypadku przeznaczono do kasacji) z polewaczką ZOMO oraz dawna zajezdnia tramwajowa nr V – obecnie Protram (w filmie gra zajezdnię autobusową nr VII Grabiszyńska).

Przypisy

  1. Stały układ tras tramwajowych, Stały układ tras komunikacji miejskiej. 0l, 0p oraz 14 i 24 są 4 różnymi liniami zgodnie z Zarządzeniem 9208/10 Prezydenta Wrocławia.
  2. http://tramwajowo.blog.pl/2013/03/09/sieci-tramwajowe-w-polsce-ranking/
  3. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  4. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  5. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  6. a b c Mapa akustyczna Wrocławia 2013 (pol.). W: System Informacji Przestrzenej Wrocławia [on-line]. [dostęp 2015-06-16].
  7. Transport publiczny (pol.). W: Invest in Wroclaw [on-line]. [dostęp 2015-06-16].
  8. Tomasz Bąk: Początki wrocławskiej komunikacji (pol.). Stowarzyszenie Wratislaviae Amici, 2008-02-22. [dostęp 2008-06-27].
  9. Linia „okólna” nadal nosi numer zero z tym, że od ostatniej dekady XX wieku tramwaje jeżdżące wokół centrum zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara („w prawo”) oznaczane są zerem z indeksem P – 0P – a w stronę przeciwną – 0L.
  10. Początkowo były to tylko trzy tramwaje, które kursowały co 30 minut.
  11. a b Bogusław Molecki: Odbudowa i rozwój sieci tramwajowej w powojennym Wrocławiu (pol.). 06-10-09. [dostęp 2010-01-26].
  12. Części z nich nigdy już nie uruchomiono, zwłaszcza w bardzo zniszczonych rejonach ul. T. Zielińskiego, Gajowickiej, Borowskiej i Zachodniej.
  13. Bogusław Molecki, Tramwaje nocne we Wrocławiu.
  14. http://www.gazetawroclawska.pl/artykul/3391935,wroclaw-w-nocy-pozegnalismy-zajezdnie-dabie-co-dalej-z-tym-terenem-zdjecia,id,t.html.
  15. a b jk: MPK rozpocznie przeprowadzkę wiosną (pol.). www.wroclaw.pl, 2014-01-21. [dostęp 2014-01-23].
  16. K 2011.11.02 Muzeum Komunikacji Miejskiej we Wrocławiu.
  17. Wrocław: W nocy pożegnaliśmy zajezdnię Dąbie. Co dalej z tym terenem?. [dostęp 2014-04-05].
  18. [Wrocław W nocy dotarły do nas dwa nowe wozy skoda 19T, które będą Tramwajami Plus].
  19. Wrocław, Tramwaje ogórki jeszcze u nas zostaną.
  20. UE wspomaga MPK.
  21. Jest umowa na tramwaje Pesa dla Wrocławia. Wygodne i bezpieczne przy wypadkach (pol.). Gazeta Wrocławska. [dostęp 2014-12-19].
  22. Wrocławskie Twisty w komplecie (pol.). infotram.pl, 2015-11-24. [dostęp =2015-11-24].
  23. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  24. Właściwie tak samo jak zwykłe 105, bo 105NWr to tylko modernizacja.
  25. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  26. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  27. http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  28. Remigiusz Grochowiak: Falkenried Maximum (L) (pol.). W: 120 lat komunikacji w Szczecinie [on-line]. [dostęp 2014-02-14]. s. 2008-03-24.
  29. Wyjątkiem był skład kursujący na linii 12 (najczęściej) pod koniec lat 70. XX w. – pomalowany był w barwy wrocławskie – czerwono-żółte.
  30. Bogusław Molecki, Remonty wrocławskich torowisk tramwajowych.
  31. Rozkłady jazdy MPK Wrocław.
  32. http://www.wroclaw.pl/17-lutego-komunikacja-w-czasie-ferii-zimowych.
  33. Pomiary własne przy użyciu wbudowanego narzędzia programu Google Earth.
  34. Lista przystanków.
  35. Wrocław buduje przystanki wiedeńskie. Jest przetarg (pol.). W: Rynek Kolejowy [on-line]. 2013-07-10. [dostęp 2013-07-11].
  36. Przemysław Wronecki: Do 2019 roku miasto wyda ponad 3 miliardy na inwestycje (pol.). wroclaw.pl. [dostęp 2015-01-18].
  37. Wiadomo, kto wykona projekt tramwaju na Popowice
  38. Wrocław: Podpisano umowę na wykonanie projektu tramwaju na Popowice

Bibliografia[edytuj]

  • Siegfried Bufe: Straßenbahnen in Schlesien. Stuttgart: 1976. ISBN 3-87943-424-7.
  • Gerd Kleinwefers: Pioniere des Verkehrs: Deutsche Eisenbahn- und Straßenbahn-AG; 1835 – 1985; Katalog. Frankfurt nad Menem: Commerzbank AG, 1985.

Linki zewnętrzne[edytuj]