Tramwaje w Łodzi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tramwaje w Łodzi
Tramwaje w Łodzi
Łódzkie tramwaje na pętli Chocianowice-IKEA
Państwo  Polska
Miejscowość aglomeracja łódzka
Organizator Urząd Miasta Łodzi
Zarząd Dróg i Transportu
Operator MPK-Łódź
Liczba linii 19 dziennych,

1 nocna

Historia
Lata funkcjonowania
• parowych
• elektrycznych

1916–1927
od 23 grudnia 1898
Infrastruktura
Łódź tramway network.svg
Sieć tramwajowa Łodzi (wersja interaktywna)
Legenda: trasy istniejące, trasy zlikwidowane
Długość sieci 124,1 km
Rozstaw szyn 1000 mm
Napięcie zasilania −600 V
Liczba zajezdni 2
Tabor
Liczba wagonów
• całkowita
• niskopodłogowych

567
60
Strona internetowa
Portal Portal Transport szynowy

Tramwaje w Łodzi – system transportu tramwajowego w aglomeracji łódzkiej uruchomiony 23 grudnia 1898[1].

Łódź była pierwszym miastem na terenie zaboru rosyjskiego, które posiadło tego rodzaju transport publiczny. Początkowo istniały dwie, dość krótkie linie tramwajowe obsługujące Śródmieście, w lutym 1899 były już cztery, zgodnie z koncesją. W 1901 (17 i 19 stycznia) ruszyły pierwsze podmiejskie linie tramwajowe[2] – do Pabianic i Zgierza. Obie te inicjatywy były efektem działania prywatnych spółek, w których dominowali łódzcy fabrykanci niemieckiego pochodzenia z Juliuszem Kunitzerem na czele.

W latach 1910–1931 tramwajowe linie podmiejskie połączyły większość ważniejszych miejscowości podłódzkich tworząc największą tego rodzaju sieć w Polsce, która przetrwała bez zmian aż do końca lat 80. XX wieku. W pierwszej połowie lat 90. XX w. zlikwidowano część z nich, ale proces ten został zahamowany i obecnie Łódź jako jedyne miasto w Polsce posiada rozbudowaną sieć tramwajów podmiejskich.

Po II wojnie światowej sieć podmiejska i miejska zostały upaństwowione i przekazane Miejskiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu w Łodzi (MPK), które wraz z rozbudową Łodzi powiększyło znacznie liczbę i długość linii miejskich, pozostawiając sieć podmiejską praktycznie bez zmian. Obecnie w Łodzi funkcjonuje 20 linii miejskich i 3 podmiejskie (regionalne), po niespełna 19-letnim okresie obsługi przez spółki zorganizowane przez podłódzkie gminy, ponownie znajdujące się w rękach MPK. Druga co do długości linia tramwajowa w Polsce to 46 z łódzkiej pętli Zdrowie do Ozorkowa o długości ok. 30 km.

Łódzka i podłódzka sieć tramwajowa cechuje się wąskim rozstawem torów (1000 mm). Największym projektem tramwajowym w aglomeracji łódzkiej był Łódzki Tramwaj Regionalny, projekt szybkiego tramwaju, obejmujący między innymi wymianę torowisk na trasie ówczesnej linii nr 11 (PabianiceŁódźZgierz), budowę wzbudzanej sygnalizacji, nowych przystanków i zakup 10 niskopodłogowych tramwajów Pesa 122N. Łódzki Tramwaj Regionalny został jednak wykonany tylko między Helenówkiem a Chocianowicami – nowe tramwaje nie kursują do Zgierza ani Pabianic. Dnia 1 października 2013 rozpoczęto przebudowę trasy W-Z, która zakończyła się 31 października 2015 roku. Trasa linii 10 (Wyszyńskiego-Augustów) została gruntownie przebudowana, wybudowano torowisko wzdłuż ul. Rokicińskiej, al. Hetmańskiej, ul. Kazimierza Odnowiciela, al. Ofiar Terroryzmu 11 Września do krańcówki Olechów. MPK na linię 10 zakupiło 22 nowe 100% niskopodłogowe tramwaje Pesa Swing.

Historia[edytuj]

Początki łódzkich tramwajów[edytuj]

Tramwaj w Łodzi na ulicy Piotrkowskiej (1900)

Łódź w latach 90. XIX wieku liczyła już ponad 300 tysięcy mieszkańców. W tym ogromnym przemysłowym mieście brakowało, i brakuje wciąż, szerokich przelotowych ulic i obwodnic. Cały ruch osobowy i towarowy skupiał się więc w zapchanym śródmieściu, zwłaszcza na ulicy Piotrkowskiej. Po łódzkich ulicach krążyło wtedy tysiące dorożek, powozów i bryczek oraz rozmaitych wozów z towarami, nic więc dziwnego, że zarówno władze miasta, jak i miejscowi przemysłowcy nosili się z zamiarem odciążenia ruchu kołowego w centrum przez budowę kolei obwodowej albo linii tramwajowych.

W połowie lat 80. XIX wieku podjęto pierwsze próby uruchomienia w Łodzi tramwaju konnego, które zakończyły się jednak niepowodzeniem. Zrezygnowano z konnych tramwajów ze względów higienicznych. Tramwaje takie wymagałyby bowiem budowy w centrum Łodzi wielkich stajni, co pogorszyłoby warunki sanitarne w mieście. Ostatecznie zdecydowano się na czystsze i szybsze tramwaje elektryczne, a tramwaje konne nigdy w Łodzi nie kursowały. Tramwaje miały przewozić za dnia pasażerów, a w nocy – towary do fabryk. Przetarg na budowę linii wygrało Konsorcjum Kolei Elektrycznej Łódzkiej (KEŁ), które stworzyli czołowi przemysłowcy łódzcy z Juliuszem Kunitzerem na czele. Decyzja o udzieleniu im zgody na budowę zapadła na najwyższym szczeblu, w Sankt Petersburgu, podpisał ją sam car Mikołaj II Romanow. Techniczną stronę uruchomienia linii oraz własnej elektrowni, dostarczenie sprzętu i taboru powierzono potężnemu niemieckiemu koncernowi elektrotechnicznemu AEG, który rozpoczął budowę latem 1897.

Pierwsze łódzkie tramwaje elektryczne wyjechały na swe trasy tuż przed Bożym Narodzeniem – w piątek 23 grudnia 1898. Łódź otrzymała wówczas najnowocześniejszy na tamte czasy środek transportu, wyprzedzając pod tym względem nawet Warszawę, w której jeszcze przez 10 lat kursowały tramwaje konne. Były to pierwsze tramwaje elektryczne w całym zaborze rosyjskim. Uruchomiono początkowo tylko dwie niezbyt długie linie tramwajowe: Plac Kościelny – Górny Rynek (obecnie Plac Reymonta) oraz Park HelenówPiotrkowska, Restauracja Paradyż (okolice współczesnego Centralu). Do lutego 1899 uruchomiono 2 pozostałe linie, zgodnie z koncesją.

Eksperyment z tramwajami elektrycznymi w Łodzi powiódł się lepiej, niż się spodziewano. Szybko spłacono koszty budowy linii, przedsięwzięcie przyniosło spore zyski akcjonariuszom, ruch kołowy w centrum Łodzi wyraźnie zmalał, zaś ludność, mimo wcześniejszych poważnych obaw, dosyć szybko przyzwyczaiła się do tramwajów „co bez konia chodzą”. Poważnych wypadków i incydentów nie było zbyt wiele. Porządku w wagonach i na ulicach ze zdwojoną czujnością strzegła carska policja. Tylko niektórzy dorożkarze, zwalczając nową, niebezpieczną konkurencję, złośliwie blokowali tory albo zajeżdżali drogę tramwajom. Po II wojnie światowej spółkę tramwajową znacjonalizowano i połączono z tramwajami podmiejskimi.

Tramwaje podmiejskie w aglomeracji łódzkiej[edytuj]

Otwarcie linii Ruda PabianickaRzgówTuszyn (18 kwietnia 1916)
Tramwaj Konstal 803N na linii nr 43. Ulica Narutowicza. Kierunek Lutomiersk. Wycofany z eksploatacji

Szybko postanowiono rozbudować linie tramwajowe w kierunku powiązanych z łódzkim przemysłem sąsiednich mniejszych miejscowości. Pomysł ten pojawił się niemal z chwilą uruchomienia pierwszego łódzkiego tramwaju.

Starania o tę nową, dochodową koncesję rozpoczęło jednocześnie kilka grup przedsiębiorców. Także tym razem zwyciężyła grupa kierowana przez Juliusza Kunitzera. Ten niezwykle obrotny, ale i bezwzględny fabrykant łódzki przeszedł do historii jako wzór ˌˌlodzermenschaˈˈ. Zginął z rąk robotnika w czasie Rewolucji 1905 r. Wśród koncesjonariuszy podmiejskiej kolejki dojazdowej są te same nazwiska, co w Konsorcjum Kolei Elektrycznej Łódzkiej, członków najznaczniejszych łódzkich klanów fabrykanckich niemieckiego pochodzenia: Scheiblera, Heinzla, Grohmana, Geyera i Anstadta. Warunki koncesji podpisał car Mikołaj II w dniu 6 stycznia 1899. Oficjalna nazwa Konsorcjum brzmiała: Łódzko-Zgierskie i Łódzko-Pabianickie Elektryczne Wąskotorowe Koleje Podjazdowe.

Łódzkie tramwaje podmiejskie nazywano „kolejką podjazdową” (rusycyzm), popularnie mówiono „dojazdowa” i traktowano jako coś pośredniego między komunikacją miejską a prawdziwą koleją. Budowniczym tych linii i tym razem był niemiecki koncern AEG, a dokładnie jego petersburski oddział. Prace budowlane ruszyły we wrześniu 1899. Jako pierwszą ukończono i otwarto 17 stycznia 1901 linię pabianicką o długości 15 km (obecnie funkcjonuje pod numerem 41). Dwa dni później – 19 stycznia 1901 ruszyły pierwsze tramwaje do Zgierza (po II wojnie światowej otrzymały numer 45), o długości 9,5 km.

W 1908 dawne Konsorcjum przekształciło się w spółkę akcyjną pod nazwą Towarzystwo Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych (ŁWEKD), które 14 lipca 1908 otrzymało nową koncesję na 48 lat. Wśród akcjonariuszy po tragicznej śmierci Kunitzera dominującą pozycję zdobyła rodzina Scheiblerów, posiadająca prawie 40% akcji spółki. Głównym celem statutowym Towarzystwa, oprócz eksploatacji już istniejących linii tramwajowych do Zgierza i Pabianic, była budowa nowych.

Trzecia oddana do użytku linia połączyła Łódź z Aleksandrowem. Linia ta była uruchamiana w dwu etapach. Trudności wynikły z powodu skrzyżowania linii tramwajowej z torem Kolei Kaliskiej na Żabieńcu. 9 lutego 1910 problem rozwiązano, uruchamiając tymczasowy ruch wahadłowy. Cała trasa stała się przejezdna 25 lutego 1910. Kolejne uruchamiane linie prowadziły do Rudy Pabianickiej (1910), Konstantynowa (1911), Rzgowa i Tuszyna z przedłużeniem do Kruszowa (1916/1917), Ozorkowa (1922) i Lutomierska (1929/1931). Na tych ostatnich przez jakiś czas nie było trakcji elektrycznej, jeździły więc tramwaje parowe.

Jeszcze przed I wojną światową planowano połączenie liniami tramwajowymi z Łodzią Brzezin, Koluszek, a nawet Zduńskiej Woli i Piotrkowa Trybunalskiego. Szerokość torów była identyczna, jak w przypadku łódzkich tramwajów miejskich i wynosiła 1000 mm, czyli znacznie mniej niż kolejowych. Część z tych linii podmiejskich działa do dziś. Zlikwidowano tramwaje do Tuszyna (1978) do Aleksandrowa (1991), i do Rzgowa (1993).

Przełom XX i XXI wieku[edytuj]

Tramwaj Pesa 122N na linii 11

Od 1993 do 2012 roku komunikacja tramwajowa na obszarze aglomeracji łódzkiej obsługiwana była przez trzy spółki powstałe na skutek podziału dawnego MPK Łódź: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Łódź, Międzygminną Komunikację Tramwajową oraz Tramwaje Podmiejskie.

Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Łódź (MPK-Łódź) zachowało wagony Konstal 805Na. Część z nich zmodernizowano. Zakupiono również fabrycznie nowe tramwaje: 15 wagonów typu Cityrunner, 10 wagonów typu Pesa 122N i 22 wagony typu Pesa Swing.

Międzygminna Komunikacja Tramwajowa (MKT) otrzymała zajezdnię Helenówek wraz z wagonami typu Konstal 803N. Część z nich została zmodernizowana. Później sprowadzono z Zachodu używane wagony typu Düwag GT6, Lohner GT6, Düwag GT8, Düwag GT8N, Düwag GT8ZR i Düwag M6S.

Tramwaje Podmiejskie (TP) dostały zajezdnię Brus z wagonami typu Konstal 803N oraz Düwag GT6 sprowadzonymi z Bielefeld. Do likwidacji spółki udało się utrzymać tylko 2 wagony z Bielefeld. W 2010 roku odkupiono od MZK Grudziądz 6 wagonów Düwag GT6, które w Grudziądzu zostały zastąpione Düwagami GT8.

Od 1 kwietnia 2012 roku wszystkie linie są obsługiwane przez MPK-Łódź, część wagonów MKT i TP produkcji zachodniej przejęło MPK. W sierpniu 2012 MPK-Łódź odkupiło od MKT 10 kolejnych Düwagów, z których 5 wagonów ma zostać skierowanych na linie, a 5 przeznaczonych na części zamienne[3]. Wagony Konstal 803N oraz pozostała część Düwagów zostanie zezłomowana. Część Konstali 803N ma zostać zachowana w muzeum jako pojazdy zabytkowe.

Tramwaj Duwag GT6 na linii 43. Plac Wolności. Kierunek Konstantynów. Wycofany z eksploatacji

Tabor tramwajowy eksploatowany w momencie likwidacji MKT i TP[edytuj]

Tabor tramwajowy MPK-Łódź wiosną 2012 r.
Model/modernizacja Od roku przewozu osób na wózkach  Liczba
Konstal 805Na (oryginalny) 1977 276
Konstal 805Na ND 2004 124
Konstal 805N Enika 2005/2011 8
Konstal 805N Elin, Konstal 805N-ML 1997 20
Bombardier Cityrunner 2002 przewozu osób na wózkach  15
Pesa 122N 2008 przewozu osób na wózkach  10
Łącznie 453
Udział wagonów niskopodłogowych 5,5%
Tabor tramwajowy MKT i TP wiosną 2012 r.
Typ tramwaju Od roku przewozu osób na wózkach  Przewoźnicy Liczba
Konstal 803N, wcześniej Konstal 102NaW 1973 MKT
TP
7
8
Düwag GT8 2006/2009 MKT 6
Düwag GT8N 2007/2015 przewozu osób na wózkach  MKT 10
Düwag GT8ZR 2009 MKT 5
Düwag GT6 1990/2010 (TP)
2008/2009 (MKT)
MKT
TP
4
8
Lohner GT6 2009 MKT 1
Düwag M6S 2011 MKT 6
Łącznie 55
Udział wagonów niskowejściowych 18,2%

Łódzkie tramwaje obecnie[edytuj]

Dworzec Tramwajowy Centrum, przystanek przesiadkowy otwarty w 2015 roku jako część trasy W-Z

Po II wojnie światowej obie łódzkie spółki tramwajowe (miejska i podmiejska) zostały upaństwowione i połączone. Sieć linii została przez lata rozbudowana, a tabor znacznie unowocześniony. Obecnie zarządza nimi Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Łódź Sp. z o.o., powstałe w 1992 roku. Wszystkie udziały w kapitale zakładowym tej spółki objęła Gmina Łódź. Tramwaje w Łodzi jeżdżą z powodzeniem do dziś, należąc do najpopularniejszych środków transportu publicznego. W chwili obecnej w Łodzi funkcjonuje 16 linii miejskich oraz 3 regionalne. Z linii podmiejskich ocalała większość – linia do Konstantynowa i Lutomierska oraz jedna z najdłuższych linii tramwajowych w Europie – nr 46 do Ozorkowa[4]. Zgierz z Pabianicami do 1 lipca 2008 łączyła jedna regionalna linia tramwajowa nr 11, obsługiwana przez MPK, będąca jedną z najdłuższych linii tramwajowych w Polsce. Obecnie do Zgierza kursują tramwaje linii 16, do Pabianic kursuje linia 41. Linię nr 10 od 2002 do 2011 roku obsługiwały nowoczesne wagony typu Cityrunner. W 2011 roku przeniesione zostały na linię 16A, ze względu na zły stan torowiska na trasie linii 10. Od 2012 roku Cityrunner jeździ na 15. Na linii 11 od 2008 roku kursują Cityrunnery oraz klimatyzowane tramwaje Pesa Tramicus.

31 października 2015 po dwuletniej przebudowie otwarto wyremontowaną linię W-Z, w ramach tej inwestycji linia została wydłużona do Olechowa[5]. Trasa liczy 17,3 km (4,1 km nowego torowiska i 13,2 km wyremontowanego), powstała na niej 7 węzłów przesiadkowych oraz 18 wind[6]. Na linii nr 10 kursują niskopodłogowe tramwaje Pesa Swing zakupione specjalnie w tym celu[7].

Przewoźnicy[edytuj]

Usługi przewozowe na liniach tramwajowych w Łodzi świadczy Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Łódź na podstawie umowy powierzenia.

Przyszłość[edytuj]

Multimodalny dworzec Łódź Fabryczna w budowie w 2016 roku, wraz z nowym odcinkiem linii tramwajowej w ulicy Składowej i Węglowej i węzłem przesiadkowym

Po latach zastoju i likwidacji torowisk przyszłość łódzkich tramwajów zaczyna się rysować optymistycznie. W listopadzie 2015 r. zakończyła się budowa planowanej jeszcze w czasach PRL trasy od krańcówki "Augustów” na osiedle Olechów z nową pętlą przy fabryce Della. Trwa budowa nowego węzła przy Dworcu Fabrycznym z torowiskiem w ul. Składowej i ul. POW. Konkretne plany dotyczą również budowy trasy w przebudowanej ul. Węglowej pomiędzy Dworcem Fabrycznym a ul. Kopcińskiego. Odstąpiono też od likwidacji linii do Kochanówki i na Koziny.

W dalszych planach znajdują się:

  • budowa linii wzdłuż ul. Rzgowskiej do Szpitala Centrum Zdrowia Matki Polki
  • budowa połączenia trasy w ul. Kilińskiego i Niższej/ Rydza Śmigłego z trasą w ul. Rzgowskiej poprzez ul. Broniewskiego
  • przeniesienie krańcówki tramwajowej "Strykowska" o 150m w kierunku stacji Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej Łódź Marysin
  • odbudowa połączenia trasy w ul. Piotrkowskiej z trasą w al. Politechniki poprzez ul. Wróblewskiego, ul. Wólczańską i ul. Czerwoną
  • budowa połączenia trasy w ul. Wojska Polskiego i Strykowskiej z trasą w ul. Kopcińskiego poprzez ul. Kopcińskiego i ul. Palki.
  • budowa linii wzdłuż ul. Pomorskiej do Centrum Kliniczno-Dydaktycznego

Nadal niepewny ze względów finansowych jest los podmiejskiej linii do Ozorkowa, choć zainteresowane gminy deklarują chęć utrzymania komunikacji tramwajowej.

Łódzki Tramwaj Metropolitalny[edytuj]

W lipcu 2014 władze Pabianic, Ksawerowa, Konstantynowa Łódzkiego, Lutomierska, Zgierza i Ozorkowa złożyły się po 30 tys. zł na przygotowanie dokumentów odnośnie modernizacji torów tramwajowych na odcinkach: Łódź – Konstantynów Łódzki – Lutomiersk, Łódź – Zgierz – Ozorków i Łódź – Ksawerów – Pabianice. Plany przewidują również zakup 30 sztuk tramwajów[8].

Tabor tramwajowy MPK-Łódź[edytuj]

W ciągu ponad 100 lat funkcjonowania łódzkich tramwajów można naliczyć aż 20 typów używanych wagonów, wszystkie one – wobec faktu, iż od początku kładziono w Łodzi tory o rozstawie szyn 1000 mm – przystosowane były do trakcji wąskotorowej. Część pojazdów obsługiwała także linie podmiejskie.

Tabor eksploatowany liniowo[edytuj]

Zdjęcie Typ tramwaju Rok produkcji Eksploatacja od przewozu osób na wózkach  Liczba Uwagi
mały Pesa 122NaL Swing 2015 2015 przewozu osób na wózkach  22[9] Pojazdy obsługują linię 10.
mały Pesa 122N Tramicus 2008 2008 przewozu osób na wózkach  10 Pojazdy obsługują trasę ŁTR na linii nr 11
mały Cityrunner 2001-2002 2002 przewozu osób na wózkach  13 (15) Pojazdy obsługują linię 11. Pozostałe 2 Cityrunnery będą poddane modernizacji, która przywróci je do ruchu.
Düwag M8CN 2014-teraz 2014 przewozu osób na wózkach  3 Pojazd 2499 i 2699 obsługują linię 16A, pojazd 2500 (#528) jest w modernizacji.
2014-07-11 Kościuszki 1.jpg Düwag M8C 1982 2013 11 Pojazdy obsługują linię nr 41.
Düwag M6S 1976 2012 6 Pojazdy obsługują linie podmiejskie nr 43, 46.

WMPL Lodz 2012-06-03 Tram Tour 10.jpg

Düwag GT6 1957-1967 2012 5 Pojazdy obsługują linie podmiejskie nr 43.
Tramway (7993547102).jpg Düwag GT8N 1962 2012 przewozu osób na wózkach  10 Pojazdy obsługują linię podmiejską nr 46.
Łodź, Plac Wolnośći, tramvaj Duewag.JPG Düwag GT8ZR 1959-1961 2012 2 Wagony nie jeżdżą liniowo

Konstal 805N-ML.jpg Łódzki Tramwaj.jpg

Konstal 805N-ML Woltan 1990 1999; 2010; 2012-teraz 42 21 składów podwójnych po modernizacji (+6 do modernizacji w 2016 roku).

Tramwaj 805Na zmodernizowany Lodz.jpg

Konstal 805NaND 1977-1990 2004 178 89 składów podwójnych po modernizacji.

Enika.jpg

Konstal 805N-Enika 1989 2005; 2011 6 3 składy podwójne po modernizacji (z czego 2 zmodernizowane do standardu z roku 2011).

mały

Konstal 805N Elin 1981-1982
1989-1990
1998 12 6 składów podwójnych po modernizacji.

Tramwaj 805Na Lodz.jpg

Konstal 805Na 1977-1990 1977 238 119 składów podwójnych starszej generacji.
Suma pojazdów 558
Udział wagonów niskopodłogowych we flocie 10,6%

Udział wagonów klimatyzowanych we flocie

5,4%
Średni wiek wagonów we flocie (w latach) 30

Tabor historyczny i zabytkowy[edytuj]

Pętle tramwajowe[edytuj]

„Krańcówka” na Bałuckim Rynku (1930)

W Łodzi i okolicach miejsce, gdzie linia komunikacji miejskiej zawraca (w przypadku linii tramwajowych pętla lub trójkąt manewrowy), nazywane jest krańcówką. Funkcję krańcówek spełniają niekiedy również niektóre ronda – te, na których ruch tramwajów zorganizowany jest w sposób okrężny, tak jak ruch samochodów.

Wagony dwukierunkowe Düwag GT8ZR, Düwag M6S, Düwag M8C na odcinkach jednotorowych nie wymagają dodatkowej infrastruktury do zmiany kierunku jazdy. Na odcinkach o dwóch torach mogą korzystać ze zjazdów międzytorowych. Odcinki jednotorowe w łódzkiej sieci tramwajowej istnieją przede wszystkim na liniach podmiejskich – na odcinkach:

  • między pętlą Zdrowie w Łodzi a Lutomierskiem,
  • między Małym Skrętem na granicy Łodzi i Ksawerowa a Pabianicami,
  • między Kurakiem w Zgierzu a Ozorkowem,
  • na terenie Zgierza między Kurakiem a placem Kilińskiego,
  • na terenie Łodzi na odcinku Weselna-Stoki.

Większość z nich wyposażona jest w mijanki.

Poza zajezdniami nie ma stałych zjazdów międzytorowych umożliwiających przejazd na tor dla kierunku przeciwnego. Rozwiązanie takie stosowane było dawniej, gdy wagony dwukierunkowe były w powszechnym użyciu. Od 2013 roku w roli krańcówek stosuje się natomiast tymczasowe zjazdy międzytorowe instalowane specjalnie w tym celu[10].

Wykorzystywane w ruchu liniowym[edytuj]

Pętla Dworzec Łódź Żabieniec po modernizacji
Pętla Kurczaki
Na terenie Łodzi
Nazwa pętli Lokalizacja pętli Data otwarcia Liczba torów[11] Inna infrastruktura Linie (układ stały)
Augustów (Rokicińska, Augustów) 25.05.1990 3 Przelotka między torami 9, 9A
Chochoła (Aleksandrowska, Kochanówka, Szpital im. Babińskiego) 04.01.1971 2 5, 8
Chocianowice Ikea (Pabianicka, CH Port Łódź) 01.08.2009 3 Pętla przelotowa 11, 15A
Dąbrowa (Dąbrowskiego, wiadukt kolejowy, Stacja Łódź Dąbrowa) 24.10.1948 2 Przelotka między torami 2, 14
Dworzec Łódź Chojny (Kilińskiego, Śląska) 29.05.1965 2 2 tory odstawcze 1
Dworzec Łódź Żabieniec (Limanowskiego, Woronicza) 01.08.1949 2 14
Helenówek Zgierska 21.11.1971 2 4, 11, 16A
Koziny (Srebrzyńska, Włókniarzy, CH Makro) 30.10.1925 2 4
Kurczaki (Rzgowska, Kurczaki) 01.11.1975 2 Tor odstawczy 6, 15, 16, 16A
Plac Niepodległości (Rzgowska, Piotrkowska) 19.06.1943 2 Pętla przelotowa 41
Lodowa (Lodowa, Przybyszewskiego) 29.10.1978 2 8
Olechów (Ofiar Terroryzmu 11 Września) 31.10.2015 2 3, 10
Piotrkowska Centrum (Mickiewicza, Kościuszki, Piotrkowska) 31.10.2015 Pętla uliczna Pętla uliczna N9
Plac Wolności (Legionów, Piotrkowska, Pomorska, Nowomiejska) 25.09.1925 Rondo 46 (kursy nocne)
Radiostacja (Narutowicza, Konstytucyjna) 02.12.1946 2 12A
Stoki (Telefoniczna, Giewont) 24.10.1948 2 12
Strykowska (Strykowska, Inflancka) 12.10.1947 2 Przelotka między torami 1, 5, 6
Szczecińska (Aleksandrowska, Szczecińska) 07.01.1963 2 2, 13
Śląska (Niższa, Śląska) 01.01.1967 2 13
Telefoniczna (Telefoniczna – zajezdnia tramwajowa MPK) 18.11.1986 2 15, 15A, 43
Wycieczkowa (Warszawska, Wycieczkowa) 04.09.1949 2 3
Wyszyńskiego (Wyszyńskiego, Popiełuszki) 09.07.1978 3 Mijanka dla tramwajów wjeżdżających 10, 12, 12A
Zdrowie (Park na Zdrowiu) 04.10.1950 2 9A, 46
Poza terenem Łodzi
Nazwa pętli Lokalizacja pętli Data otwarcia Liczba torów[11] Inna infrastruktura Linie (układ stały)
Konstantynów Łódzki (Plac Wolności) 16.08.1954 Trójkąt nawrotny 9, N9
Lutomiersk (Plac Jana Pawła II) 09.1931 1 43
Ozorków Cegielniana (Cegielniana, Konstytucji 3 Maja, Narutowicza) 18.01.1986 1 46
Pabianice (Łaska, Wiejska) 20.05.1969 2 41
Zgierz (Plac Kilińskiego) 19.01.1901 1 16

Zapasowe (używane w razie remontów i awarii)[edytuj]

Pętla Północna w 2008 roku
Düwag GT6 na linii 43bis na pętli Północna (wagon sprowadzony do Łodzi w roku 1990, wycofany z eksploatacji w 1991), w tle Konstal 5N na linii 43
Na terenie Łodzi
Nazwa pętli Lokalizacja pętli Data otwarcia Liczba torów Inna infrastruktura
Bratysławska (Bratysławska, Waltera-Janke) 01.05.1966 2
Legionów (Legionów, Włókniarzy, Zielona) 01.05.1963 1
Północna (Park Staromiejski) 22.07.1951 2
Rondo Lotników Lwowskich (Rondo Lotników Lwowskich) Rondo
Widzew Stadion (Piłsudskiego, Rokicińska, Widzewska) 1948 1 Pętla przelotowa
Poza terenem Łodzi
Nazwa pętli Lokalizacja pętli Data otwarcia Liczba torów Inna infrastruktura
Ozorków Wyszyńskiego (Wyszyńskiego) ? Trójkąt nawrotny
Pabianice (Duży Skręt) (Warszawska, Rzgowska) ? 1 Pętla przelotowa

Od 2013 roku podczas remontów stosuje się również tymczasowe krańcówki w formie weksla.

Zajezdnie i inne budynki wyposażone w sieć tramwajową[edytuj]

Zajezdnia tramwajowa Helenówek, siedziba MKT w likwidacji
Zajezdnia Dąbrowskiego, zlikwidowana w 2011 roku
Nazwa Lokalizacja Właściciel Rok otwarcia Uwagi
Zajezdnia Tramwajowa nr 1 (Telefoniczna) ul. Telefoniczna MPK-Łódź 1986 Zastąpiła zajezdnię Tramwajowa
Zajezdnia Tramwajowa nr 2 (Chocianowice) ul. Pabianicka MPK-Łódź 1901 Do likwidacji zajezdni Dąbrowskiego w 2011 nosiła nr 3
Zakład Techniki (Tramwajowa) ul. Tramwajowa 6 MPK-Łódź 1898 Do 1986 Zajezdnia Tramwajowa nr 1
Zakład Torów i Sieci ul. Dąbrowskiego 23 MPK-Łódź W pobliżu w latach 1928–2011 znajdowała się Zajezdnia Tramwajowa nr 2 (Dąbrowskiego)
Zajezdnia muzealna[12] (Brus) ul. Konstantynowska 115 Klub Miłośników Starych Tramwajów 1910 Do 1994 w MPK-Łódź, gdzie nosiła nr 4. Od 1994 do marca 2012 siedziba i zajezdnia spółki Tramwaje Podmiejskie.
Zajezdnia nieużywana (Helenówek) ul. Zgierska 256 Prawdopodobnie MPK-Łódź 1901 Do 1993 w MPK-Łódź, gdzie nosiła nr 5. Od 1993 do marca 2012 siedziba i zajezdnia spółki Międzygminna Komunikacja Tramwajowa.

MPK planuje przenieść tam Zakład Techniki z ul. Tramwajowej[13]

Linie tramwajowe[edytuj]

Układ stały[edytuj]

Linia Pętla początkowa Pętla końcowa Trasa Długość linii Najdłuższy czas przejazdu Liczba przystanków Typ wagonów Częstotliwość w godzinach szczytu
1 Dworzec Łódź Chojny Strykowska Dworzec Łódź Chojny - Kilińskiego, Franciszkańska, Wojska Polskiego, Strykowska – Strykowska 9,7 km 37/39 min 22/21 Konstal 805Na 20 min
2 Dąbrowa Szczecińska Dąbrowa - Dąbrowskiego, Rzgowska, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Mickiewicza, Kościuszki, Zachodnia, Limanowskiego, Aleksandrowska – Szczecińska 14,6 km 58 min 32 Konstal 805Na 12 min
3 Olechów Wycieczkowa Olechów - Al. Ofiar Terroryzmu 11 Września, Odnowiciela, Hetmańska, Rokicińska, Puszkina, Przybyszewskiego, Piotrkowska, Mickiewicza, Kościuszki, Zachodnia, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa 22,1 km 78 min 48/49 Konstal 805Na 12 min
4 Dąbrowa Helenówek Dąbrowa - Dąbrowskiego, Śmigłego-Rydza, Kopcińskiego, Narutowicza, Konstytucyjna, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska - Helenówek 13,4 km 54/53 min 34/33 Konstal 805Na 20 min
5 Strykowska Chochoła Strykowska - Wojska Polskiego, Zgierska, Limanowskiego, Aleksandrowska – Chochoła 10 km 42 min 22 Konstal 805Na 12 min
6 Kurczaki Strykowska Kurczaki - Rzgowska, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Mickiewicza, Kościuszki, Zachodnia, Ogrodowa, Północna, Franciszkańska, Wojska Polskiego, Strykowska – Strykowska 11,5 km 49/51 min 25 Konstal 805Na 12 min
7 Śląska Koziny Śląska - Niższa, Śmigłego-Rydza, Kopcińskiego, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Plac Wolności, Legionów, Cmentarna, Srebrzyńska – Koziny 9,9 km 36/39 min 22/23 Konstal 805Na 20 min
8 Lodowa Chochoła Lodowa - Przybyszewskiego, Puszkina, Rokicińska, Piłsudskiego, Mickiewicza, Włókniarzy, Limanowskiego, Aleksandrowska – Chochoła 19,7 km 61 min 35 Konstal 805Na 12 min
9 Augustów Konstantynów Łódzki Augustów - Rokicińska, Piłsudskiego, Kopcińskiego, Narutowicza, Zielona, Legionów, Konstantynowska, (Trasa w Konstantynowie) Łódzka, Jana Pawła II – Konstantynów Łódzki (Plac Wolności) 18,5 km 67/68 min 37 Konstal 805Na 40 min
9A Augustów Zdrowie Augustów - Rokicińska, Piłsudskiego, Kopcińskiego, Narutowicza, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie 11,8 km 45/46 min 24/25 Konstal 805Na 20 min
10 Olechów Wyszyńskiego Olechów - Al. Ofiar Terroryzmu 11 Września, Odnowiciela, Hetmańska, Rokicińska, Piłsudskiego, Mickiewicza, Bandurskiego, Karolewska, Bratysławska, Wyszyńskiego – Wyszyńskiego 19,8 km 47/49 min 32 Pesa 122NaL, Pesa 122N 6 min
11 Chocianowice Ikea Helenówek Chocianowice-Ikea - Pabianicka, Piotrkowska, Mickiewicza, Kościuszki, Zachodnia, Zgierska – Helenówek 16,2 km 58/61 min 37 Pesa 122N, Cityrunner 12 min
12 Stoki Wyszyńskiego Stoki - Telefoniczna, działki, Pomorska, Narutowicza, Zielona, Gdańska, Kopernika, Włókniarzy, Bandurskiego, Karolewska, Bratysławska, Wyszyńskiego – Wyszyńskiego 12,8 km 52 min 31 Konstal 805Na, Cityrunner 12 min
12A Radiostacja Wyszyńskiego Radiostacja - Narutowicza, Zielona, Gdańska, Kopernika, Włókniarzy, Bandurskiego, Karolewska, Bratysławska, Wyszyńskiego – Wyszyńskiego 9,9 km 38/40 min 23/24 Konstal 805Na 12 min
13 Śląska Szczecińska Śląska - Niższa, Śmigłego-Rydza, Kopcińskiego, Narutowicza, Zielona, Legionów, Włókniarzy, Limanowskiego, Aleksandrowska – Szczecińska 15,6 km 60 min 31 Konstal 805Na 12 min
14 Dąbrowa Dworzec Łódź Żabieniec Dąbrowa - Dąbrowskiego, Śmigłego-Rydza, Piłsudskiego, Mickiewicza, Włókniarzy, Limanowskiego – Dworzec Łódź Żabieniec 14,5 km 43 min 26 Konstal 805Na 12 min
15 Kurczaki Telefonicna Kurczaki - Rzgowska, Paderewskiego, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Gdańska, Legionów, Plac Wolności, Pomorska, działki – Telefoniczna 13,8 km 55/60 min 31 Konstal 805Na, 12 min
15A Chocianowice Ikea Telefoniczna Chocianowice-Ikea - Pabianicka, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Gdańska, Legionów, Plac Wolności, Pomorska, działki – Telefoniczna 14,1 km 57 min 33 12 min
16 Kurczaki Zgierz Kurczaki - Rzgowska, Paderewskiego, Pabianicka, Piotrkowska, Mickiewicza, Kościuszki, Zachodnia, Zgierska, (Trasa w Zgierzu) Łódzka, 1 Maja- Zgierz (Plac Kilińskiego) 18,2 km 71/74 min 40 Konstal 805Na 24 min
16A Kurczaki Helenówek Kurczaki - Rzgowska, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Mickiewicza, Kościuszki, Zachodnia, Zgierska – Helenówek 10,8 km 55 min 32 Konstal 805Na 24 min
41 Plac Niepodległości Pabianice Plac Niepodległości - Pabianicka, Ksawerów, (Trasa w Pabianicach) Łódzka, Warszawska, Zamkowa, Łaska – Pabianice (Wiejska) 15,3 km 48 min 30 Düwag M8C, Konstal 805Na 20 min
43 Telefoniczna Lutomiersk Telefoniczna - działki, Pomorska, Plac Wolności, Legionów, Konstantynowska, (Trasa w Konstantynowie) Łódzka, Jana Pawła II, Lutomierska, Ignacew, Mirosławice, (Trasa w Lutomiersku) Łódzka – Lutomiersk (Plac Jana Pawła II) 22,2 km 91 min 43 Düwag GT6,
Düwag GT8N,
Düwag M6S,
Konstal 805Na,
Konstal 5N (latem)
60 min
46 Zdrowie Ozorków (Cegielniana) Zdrowie - Konstantynowska, Legionów, Plac Wolności, Nowomiejska, Zgierska, (Trasa w Zgierzu) Łódzka, Łęczycka, Ozorkowska, Lućmierz, Rosanów, Emilia, Słowik, Aleksandria, (Trasa w Ozorkowie) Zgierska, Wyszyńskiego, Nowy Rynek – Ozorków (Cegielniana) 29 km 97/99 min 47 Düwag GT6,
Düwag GT8N,
Düwag M6S,
Konstal 805Na
20 min
N9 Piotrkowska Konstantynów Łódzki Piotrkowska Centrum - Kościuszki, Zielona, Legionów, Konstantynowska, (Trasa w Konstantynowie) Łódzka, Jana Pawła II – Konstantynów Łódzki (Plac Wolności) 13 km 41/43 min 24/25 Konstal 805Na 120 min

Od 1 stycznia 2001 tramwaje Konstal 805Na kursują jedynie w składach dwuwagonowych. Zdarzają się jednak wyjątki:

  • przez cały tydzień pojedynczymi wagonami obsługiwane są nocne kursy linii 46
  • jeśli MPK na linię 43 lub 46 nie jest w stanie wystawić tramwaju typu Düwag, dana brygada obsługiwana jest pojedynczym wagonem Konstal 805Na, spotyka się też składy dwuwagonowe
  • od 2012 roku pojedynczymi wagonami obsługiwana jest część linii miejskich w weekendy i święta[14] oraz w okresie wakacyjnym[15]

Zabytkowy skład Konstal 5N+5ND obsługuje część kursów linii 43 w okresie letnim, w niedziele i święta[16]. Do 2011 roku kursowały one na specjalnej linii turystycznej 0, również uruchamianej w okresie letnim. Ze względu na wydarzenia wymagające dodatkowej obsługi komunikacyjnej, w szczególności ze względu na dzień Wszystkich Świętych, uruchamiane są linie dodatkowe oznaczane literami lub kombinacjami liter i cyfr. Często stosowany schemat to: D1, D2, D3..., choć litera może pochodzić też od nazwy wydarzenia (np. linie M1, M2, M3... na Noc Muzeów).

Remonty i zamknięcia[edytuj]

Tramwaj linii 8 z czarnym numerem na czerwonym tle – oznacza to, że trasa linii 8 została poprowadzona objazdem
Tramwaj linii 8 z numerem w ramce – tak informacja o tym, że tramwaj kursuje objazdem podawana jest na wyświetlaczach elektronicznych

W przypadku prac drogowych, awarii i innych sytuacji sprawiających, że konieczne jest zamknięcie fragmentu sieci tramwajowej, wprowadzane są objazdy. Jeśli nie można wytyczyć objazdu lub nie miałoby to sensu (np. linia na trasie objazdowej pokrywałaby się z inną), linie są skracane – często do pętli normalnie nie wykorzystywanych w ruchu liniowym, jak Widzew Stadion czy Bratysławska – lub zawieszane. Na odcinkach pozbawionych komunikacji tramwajowej uruchamiana jest zastępcza komunikacja autobusowa – linie oznaczone literą Z i numerem, np. Z3. W przypadku, gdy MPK-Łódź nie jest w stanie zapewnić taboru autobusowego w ilości wystarczającej do obsługi linii zastępczych, podpisywane są umowy z innymi przewoźnikami autobusowymi, wyłonionymi na drodze przetargu, którzy obsługują je jako podwykonawcy MPK. Niekiedy uruchamiane są też zastępcze linie tramwajowe – w takich sytuacjach wykorzystywane bywają tramwaje dwukierunkowe.

Jeśli ruch tramwajowy zostaje zawieszony z powodu niespodziewanej awarii, autobusy zastępcze oznaczane są skrótem Z lub KZ w miejscu numeru linii i tekstem KOMUNIKACJA ZASTĘPCZA lub AUTOBUS ZA TRAMWAJ na tablicach kierunkowych. Czasem zamiast tego na wyświetlaczach autobusu pojawia się numer zastępowanej przez niego linii tramwajowej, bądź również litera Z z numerem linii zastępowanej.

Linie kursujące objazdem lub trasą skróconą oznaczane są czarnym numerem na czerwonym tle (na tablicach tradycyjnych) lub numerem otoczonym ramką (na wyświetlaczach elektronicznych). W przypadku tablic tradycyjnych, czarnymi literami na czerwonym tle oznacza się również nazwy zmienionych pętli na tablicach czołowych oraz ulice którymi biegnie objazd na tablicach bocznych. System ten stosowany jest również w przypadku nazw przystanków na tablicach wewnętrznych ze schematem linii, natomiast na elektronicznych wyświetlaczach wewnętrznych numer linii poprzedzony zostaje literą O.

W miejscach, gdzie tymczasowo nie kursują tramwaje, na znaki przystanków tramwajowych nakładane są czarne pokrowce z białym napisem PRZYSTANEK PRZENIESIONY, a w kasetach na rozkład jazdy umieszczane są odpowiednie komunikaty o zmianach, drukowane na zielonym lub pomarańczowym papierze.

Wyjątkowe linie tramwajowe[edytuj]

Tramwajowa Linia Turystyczna[edytuj]

Tramwaj Konstal 5N+5ND na linii 43 na placu Wolności (2012)

Turystyczna linia tramwajowa, kursująca po Łodzi w sezonie wakacyjnym[17].

W czerwcu 2003 KMST zaproponował MPK-Łódź Sp. z o.o. uruchomienie kursującej co niedzielę turystycznej linii tramwajowej, której obsługę mógłby stanowić tabor historyczny. Pomysł został pozytywnie zaopiniowany przez Zarząd Spółki i tak, 3 sierpnia 2003 uruchomiono tramwajową linię turystyczną „0”, obsługiwaną historycznym składem 5N (#337) + 5ND (#644) z lat 1960–1961. MPK-Łódź zajęło się wydrukiem biletów oraz przydzieliło motorniczego.

Zabytkowe wagony 5N przeszły remont bieżący, podczas którego otrzymały nową powłokę lakierniczą oraz wymagane przez przepisy ruchu drogowego hamulce szynowe, kierunkowskazy i światła odblaskowe. Ponadto wagonom zmieniono numery taborowe na takie, jakie posiadały one podczas liniowej eksploatacji. Na silnikowy 5N wrócił numer 337 (dotychczas 100), a na doczepce 5ND pojawił się numer 644 zamiast 504. Odtworzono także oryginalne napisy na burtach oraz we wnętrzu wagonu, np. „nie rozmawiaj z motorniczym”.

Po raz pierwszy od 1983 w łódzkich tramwajach pojawili się konduktorzy – wolontariusze KMST. Zadaniem konduktorów była nie tylko sprzedaż specjalnych biletów, ale także zamykanie drzwi oraz dbanie o porządek w wagonach.

Od 2011 roku na linii obowiązuje taryfa Lokalnego Transportu Zbiorowego w Łodzi. Nie wycofano jednak konduktorów. Sprzedają oni standardowe bilety łódzkiej komunikacji miejskiej.

W 2012 roku zrezygnowano z tworzenia specjalnej turystycznej linii tramwajowej na rzecz obsługi zabytkowym składem jednej z brygad linii 43 w niedziele i święta.

W 2013 roku linia otrzymała nową nazwę Tramwajowa Linia Turystyczna[18].

Trasa „zerówki”:

Skład Konstal 5N+5ND na linii turystycznej nr 0 na Zdrowiu (2007)
Skład 5N+5ND na linii 0 (2007)
  • 2003: Zajezdnia DąbrowskiegoDąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie.
    Trasa powrotna: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Kościuszki, Żwirki, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – Zajezdnia Dąbrowskiego
  • 2004: Zajezdnia Dąbrowskiego – Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie.
    Trasa powrotna: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Gdańska, Kopernika, Żeromskiego, Politechniki, Wróblewskiego, Czerwona, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – Zajezdnia Dąbrowskiego
  • 2005: Zajezdnia Dąbrowskiego – Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie.
    Trasa powrotna: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zachodnia, Kościuszki, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – Zajezdnia Dąbrowskiego
  • 2006: Zajezdnia Dąbrowskiego – Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie.
    Trasa powrotna: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Kościuszki, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – Zajezdnia Dąbrowskiego
  • 2007: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Północna, Zachodnia, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa.
    Trasa powrotna: Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Zachodnia, Ogrodowa, Północna, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
    W związku z budową Łódzkiego Tramwaju Regionalnego wprowadzono nw. zmiany w trasach przejazdu:
    • od 11 sierpnia 2007:
      Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Franciszkańska, Wojska Polskiego, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa.
      Trasa powrotna: Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Wojska Polskiego, Franciszkańska, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
    • od 19 września 2007:
      Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa.
      Trasa powrotna: Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
  • 2008: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa.
    Trasa powrotna: Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Pomorska, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
  • 2009: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa
    Trasa powrotna: Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Pomorska, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
  • Skład 5N+5ND na linii 43 w Lutomiersku (2016)
    Skład 5N+5ND na linii 43 w Lutomiersku (2016)
    2010: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Kościuszki, Żwirki, Piotrkowska, Rzgowska – Zajezdnia Dąbrowskiego
    Trasa powrotna: Zajezdnia Dąbrowskiego – Dąbrowskiego, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
  • 2011: Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa
    Trasa powrotna: Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Pomorska, Kilińskiego, Narutowicza, Zielona, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie
    (w oznaczonych kursach na trasie Zdrowie – Konstantynowska, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska – plac Wolności)
  • 2012: Linia 0 nie została uruchomiona. W zamian skład Konstal 5N+5ND obsługuje co niedzielę część kursów linii 43.
    Trasa linii 43: Telefoniczna – działki, Pomorska, pl. Wolności, Legionów, Konstantynowska, Konstantynów Łódzki, Mirosławice, Kazimierz – Lutomiersk
  • 2013: Linia otrzymała nową nazwę – od tego roku jest to Tramwajowa Linia Turystyczna.
    Trasa linii 43: Telefoniczna – działki, Pomorska, pl. Wolności, Legionów, Konstantynowska, Konstantynów Łódzki, Mirosławice, Kazimierz – Lutomiersk
  • 2014: Tramwajowa Linia Turystyczna – Trasa linii 43: Telefoniczna – działki, Pomorska, pl. Wolności, Legionów, Konstantynowska, Konstantynów Łódzki, Mirosławice, Kazimierz – Lutomiersk
  • 2015: Tramwajowa Linia Turystyczna – Trasa linii 43: Telefoniczna – działki, Pomorska, pl. Wolności, Legionów, Konstantynowska, Konstantynów Łódzki, Mirosławice, Kazimierz – Lutomiersk
  • 2016: Tramwajowa Linia Turystyczna – Trasa linii 43: Telefoniczna – działki, Pomorska, pl. Wolności, Legionów, Konstantynowska, Konstantynów Łódzki, Mirosławice, Kazimierz – Lutomiersk

Linia tramwajowa nr 41[edytuj]

Tramwaj linii 41 na pl. Niepodległości (1991)

Tramwaj linii nr 41 (linia pabianicka) od 2012 kursuje z pętli Plac Niepodległości w Łodzi przez Ksawerów do Pabianic. Do 1998 roku istniał jej wariant 41bis kursujący z Dużego Skrętu (Pabianice) do krańcówki przy Wiejskiej, reaktywowany 4 października 2004 jako linia P, zlikwidowana 30 grudnia 2006. W okresie od 4 lipca 2007 do 1 sierpnia 2010 linia P kursowała ponownie, tym razem na trasie z Chocianowic (zawracanie na terenie zajezdni tramwajowej) do krańcówki przy Wiejskiej[19].

Linia tramwajowa nr 43[edytuj]

Tramwaj linii 43 w Lutomiersku (2008)

Tramwaj linii nr 43 (linia lutomierska) kursuje z pętli przy ulicy Telefonicznej w Łodzi przez Konstantynów Łódzki do Lutomierska. Do końca marca 2012 kursowała ze Stoków, posiadała też wariant skrócony 43bis, kursujący na trasie Łódź Stoki – Konstantynów Łódzki oraz Łódź Stoki – Zdrowie. Zastąpiła go linia 9, wydłużona do Konstantynowa ze Zdrowia (na dotychczasowej trasie linii 9 kursuje jej skrócony wariant 9A).

43bis było ostatnią linią w Łodzi, jakiej skrócony wariant oznaczano słowem bis.

Trasa linii 9 i 43 na odcinku od al. Włókniarzy do Konstantynowa i Lutomierska przebiega wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 710.

Linia tramwajowa nr 46[edytuj]

Tramwaj linii 46 na pl. Wolności w Łodzi (2010)

Tramwaj linii nr 46 (linia ozorkowska) kursuje z pętli w Parku na Zdrowiu w zachodniej części Łodzi, ulicami: Legionów, pl. Wolności, Nowomiejską, Zgierską, przez Zgierz do Ozorkowa. Jest to najdłuższa, licząca około 30 km długości, linia tramwajowa w Polsce oraz jedna z najdłuższych linii tramwajowych na świecie (najdłuższą jest belgijska Kusttram).

Koncesja na wybudowanie i eksploatację linii tramwajowej z Łodzi do Ozorkowa przyznana została Łódzkim Wąskotorowym Elektrycznym Kolejom Dojazdowym w 1913. Do budowy trasy przystąpiono w 1920, a uroczystość uruchomienia nastąpiła 9 kwietnia 1922 (niedziela palmowa). Co ciekawe, do kwietnia 1926 linia obsługiwana była trakcją parową. Od 1929 tabor dla linii stanowiły wozy zakupione w fabryce Lilpopa typu LRL. W latach siedemdziesiątych zastąpiono je tramwajami typu 2N i 5N, te zaś od 1989 pojazdami typu 102NaW oraz 803N.

18 stycznia 1986 linia 46 wydłużona została z centrum Ozorkowa od ulicy Wyszyńskiego, do nowo zbudowanej pętli przy ulicy Cegielnianej, po trasie zlikwidowanej na tym odcinku Kujawskiej Kolei Dojazdowej. Dalsze plany zakładały przedłużenie trasy do dworca kolejowego. Jednak zmiany polityczno-gospodarcze, jakie nastąpiły w Polsce po 1989 sprawiły, że z projektu zrezygnowano, a samej linii zaczęła zagrażać likwidacja.

1 listopada 1993 obsługę trasy od Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego przejęła spółka Międzygminna Komunikacja Tramwajowa, dysponująca wagonami typu 803N oraz 102NaW. Później sprowadziła z Niemiec tramwaje Düwag GT6, Düwag GT8 oraz Düwag GT8N, które zastąpiły większość wagonów 803N. Powstał wariant skrócony 46A kursujący na odcinku w granicach Łodzi, a linia została wydłużona z pętli przy ul. Północnej w Łodzi do osiedla Chocianowice na południowym krańcu miasta.

Od 1 kwietnia 2012 linię ponownie obsługuje MPK. Zlikwidowano wariant 46A, zmieniono też trasę. Obecnie zaczyna się ona w łódzkim parku na Zdrowiu. Wagony 803N oraz część Düwagów przeznaczono do złomowania (kilka wagonów 803N zostanie zachowanych w muzeum), a w zamian za nie, poza pozostałymi tramwajami z Niemiec, do obsługi linii skierowano pojedyncze wagony 805Na. Przywrócono również nocne połączenie tramwajowe do Ozorkowa. W zamian za autobus nocny 46bus (wprowadzony przez MKT w miejsce zlikwidowanej nocnej linii tramwajowej 101), MPK uruchomiło nocne kursy linii 46 skrócone do łódzkiego placu Wolności.

  • 9 kwietnia 1922 – uroczyste oddanie linii obsługiwanej w trakcji parowej – oznaczenie tablicami z nazwami miast.
  • W maju 1926 – uruchomienie linii w trakcji elektrycznej.
  • 1930 – oddanie Dworca Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych na Bałuckim Rynku.
  • 1939 – w okresie okupacji wprowadzono dodatkowe oznaczenie numerem 40. Linie podmiejskie wydłużono do Placu Wolności.
  • 1945 – powrócono do pierwotnego oznaczenia linii za pomocą tablic z nazwami miast
  • 22 lipca 1951 – oddano nową pętlę dla tramwajów podmiejskich przy ulicy Północnej.
  • 1 stycznia 1956 – linię oznaczono numerem 46
  • 18 kwietnia 1983 – w Ozorkowie linię skierowano do dworca Kujawskiej Kolei Dojazdowej.
  • 18 stycznia 1986 – w Ozorkowie wydłużono trasę do nowo powstałej pętli przy ulicy Cegielnianej po trasie likwidowanej Kujawskiej Kolei Dojazdowej.
  • 1 listopada 1993 – obsługę linii przejęła Międzygminna Komunikacja Tramwajowa (MKT)
  • 1 lutego 2004 – wydłużenie trasy do pętli Chocianowice przez tereny Politechniki Łódzkiej.
  • 1 sierpnia 2009 – wydłużenie trasy do pętli Chocianowice-IKEA (Port Łódź).
  • 1 kwietnia 2012 – obsługę linii ponownie przejęło Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Łódź. Skierowano ją ulicą Legionów na pętlę Zdrowie i wprowadzono kursy nocne.

Linie tramwajowe do 31 grudnia 2000[edytuj]

Linia Trasa
1 Chojny – Kilińskiego, Franciszkańska, Wojska Polskiego – Strykowska/Inflancka
2 Kurczaki – Rzgowska, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zachodnia, Limanowskiego, Aleksandrowska – Chochoła
3 Lodowa – Przybyszewskiego, Kilińskiego, Pomorska, Plac Wolności, Legionów, Cmentarna, Srebrzyńska – Koziny (zlikwidowana 18 maja 1992 roku)
4 Kurczaki – Rzgowska, Dąbrowskiego, Kilińskiego, Pomorska, Plac Wolności, Nowomiejska, Zgierska – Julianów (później Helenówek)
5 Chojny – Kilińskiego, Północna, Ogrodowa, Zachodnia, Limanowskiego, Aleksandrowska – Szczecińska
6 Kurczaki – Rzgowska, Paderewskiego, Pabianicka, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zachodnia, Legionów, Plac Wolności, Pomorska, działkiTelefoniczna
7 Koziny – Srebrzyńska, Cmentarna, Legionów, Zachodnia, Kościuszki, Żwirki, Piotrkowska, Plac Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego, Niższa – Śląska
8 Wyszyńskiego – Wyszyńskiego, Bratysławska, Karolewska, Bandurskiego, Kopernika, Gdańska, Legionów, Plac Wolności, Pomorska, działkiTelefoniczna (do 1998 roku: do Placu Wolności stałą trasą, dalej: Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa)
9

9bis

Zdrowie – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kopcińskiego, Śmigłego-Rydza, Dąbrowskiego – Dąbrowa

Plac Wolności – Legionów, Konstantynowska – Zdrowie (kursowała od 13.05.1990 do 31.08.1990)

10 Wyszyńskiego – Wyszyńskiego, Bratysławska, Karolewska, Bandurskiego, Mickiewicza, Piłsudskiego, Rokicińska – Augustów
11 Chocianowice – Pabianicka, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zachodnia, Zgierska – Julianów (później Helenówek)
12 Wyszyńskiego – Wyszyńskiego, Bratysławska, Karolewska, Bandurskiego, Kopernika, Gdańska, Zielona, Narutowicza, Konstytucyjna, Pomorska, działki, Telefoniczna – Stoki (do 1992 roku: Bratysławska – Bratysławska i dalej stałą trasą)
13 Radiostacja – Narutowicza, Zielona, Legionów, Unii Lubelskiej, Srebrzyńska, Wieczność, Cyganka – Nowe Złotno (zlikwidowana 23 lipca 1989 roku)
14 Wyszyńskiego – Wyszyńskiego, Bratysławska, Karolewska, Bandurskiego, Mickiewicza, Piłsudskiego, Śmigłego-Rydza, Dąbrowskiego – Dąbrowa (do czerwca 1995 roku: Szczecińska – Aleksandrowska, Limanowskiego, Włókniarzy, Mickiewicza i dalej stałą trasą)
15 Kurczaki – Rzgowska, Paderewskiego, Rondo Lotników Lwowskich, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Gdańska, Legionów, Zachodnia, Ogrodowa, Północna, Franciszkańska, Wojska Polskiego – Strykowska/Inflancka
16

16bis 16A

Dąbrowa – Dąbrowskiego, Kilińskiego, Pomorska, Plac Wolności, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Wycieczkowa (do 1998 roku: do skrzyżowania Warszawska/Łagiewnicka stałą trasą, dalej: Łagiewnicka – Bema; w 1998 zlikwidowano odcinek celem poszerzenia ul. Łagiewnickiej na odcinku Warszawska – Świtezianki)

Dąbrowa (tor kolejowy) – Dąbrowskiego, Kilińskiego, Nowotki, Plac Wolności, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – Warszawska/Wycieczkowa (1976-1981, 1983-1986, 1987-1991)

Warszawska/Wycieczkowa – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska – Plac Wolności (kursowała w dni robocze w godz. 6–18, 1998-2001)

17

17bis

Stoki – Telefoniczna, działki, Pomorska, Plac Wolności, Legionów, Konstantynowska – Zdrowie (do 6 lipca 1992 roku: do skrzyżowania Konstantynowska/Unii Lubelskiej stałą trasą, dalej: Unii Lubelskiej, Srebrzyńska, Wieczność, Siewna, Cyganka – Nowe Złotno, trasę zmieniono po likwidacji odcinka: Unii Lubelskiej – Nowe Złotno)

Nowotki/Przemyska – Nowotki, Plac Wolności (w godz. szczytu: Obrońców Stalingradu, Unii Lubelskiej, Srebrzyńska, Biegunowa, Wieczność, Cyganka – Nowe Złotno) (1974-1981)

18 Augustów – Rokicińska, Puszkina, Przybyszewskiego, Piotrkowska, Pabianicka – Rondo Lotników Lwowskich (do lipca 1996 roku do RLL bez zmian, dalej: Pabianicka, Rudzka, Rodzinna – Popioły, trasę zmieniono po likwidacji odcinka: Pabianicka, Rudzka, Popioły)
19 Dąbrowa – Dąbrowskiego, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zachodnia, Ogrodowa, Północna, Franciszkańska, Wojska Polskiego – Strykowska/Inflancka
20 Śląska – Niższa, Śmigłego-Rydza, Przybyszewskiego, Piotrkowska, Czerwona, Wólczańska, Wróblewskiego, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Włókniarzy, Limanowskiego, Aleksandrowska – Szczecińska (do czerwca 1995 roku: do skrzyżowania Kopernika/Włókniarzy stałą trasą, dalej: Bandurskiego, Karolewska, Bratysławska, Wyszyńskiego – Wyszyńskiego)
21

21bis

Augustów – Rokicińska, Puszkina, Przybyszewskiego, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zachodnia, Limanowskiego – Żabieniec PKP

Dąbrowskiego/tor kolejowy – Dąbrowskiego, Rzgowska, Plac Niepodległości, Piotrkowska, Przybyszewskiego – Lodowa (1978)

22 Helenówek – Zgierska, Zachodnia, Ogrodowa, Północna, Kilińskiego, Narutowicza, Kopcińskiego, Śmigłego-Rydza, Niższa – Śląska
23 Telefoniczna – Pomorska, Plac Wolności, Nowomiejska, Zgierska, Limanowskiego – Żabieniec PKP (zlikwidowana w maju 1992 roku)
24 Wyszyńskiego – Wyszyńskiego, Bratysławska, Karolewska, Włókniarzy, Kopernika, Gdańska, Struga, Tuwima – Tuwima/Kopcińskiego (zlikwidowana w lipcu 1985 roku)
25

25bis

Chochoła – Aleksandrowska, Limanowskiego, Włókniarzy, Mickiewicza, Piłsudskiego, Rokicińska – Augustów

Widzew/tor kolejowy – Armii Czerwonej, Kopcińskiego, Zielona, Obrońców Stalingradu, Włókniarzy, Limanowskiego – Żabieniec (1978)

26

26bis

Rudzka/Skrajna – Rudzka, Pabianicka, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Włókniarzy, Limanowskiego, Aleksandrowska – Szczecińska (zlikwidowana w czerwcu 1995 roku)

Kolej Obwodowa – Pabianicka, rondo Titowa, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Włókniarzy, Limanowskiego – Żabieniec (kursowała w dni robocze w godzinach szczytu, 1977-1980)

27 Chocianowice – Pabianicka, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Gdańska, Zielona, Narutowicza, Konstytucyjna, Pomorska, działkiTelefoniczna
28 Kurczaki – Rzgowska, Paderewskiego, Politechniki, Żeromskiego, Kopernika, Gdańska, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Franciszkańska, Wojska Polskiego – Strykowska/Inflacka (zlikwidowana 8 listopada 1982 roku)
29 Augustów – Rokicińska, Puszkina, Przybyszewskiego, Śmigłego-Rydza, Kopcińskiego, Narutowicza, Zielona - Legionów/Włókniarzy
41 Plac Niepodległości – Pabianicka, Mały Skręt (strefa taryfowa), Ksawerów: Łódzka, Pabianice: Warszawska, Zamkowa, Łaska – Wiejska (Pabianice)
41bis Duży Skret (Pabianice) – Warszawska, Zamkowa, Łaska – Wiejska (Pabianice) (od 01.01.1998 zlikwidowana)
42 Plac Niepodległości – Pabianicka, Rudzka, Skrajna (strefa taryfowa), Gadka Stara, Rzgów: Łódzka, Tuszyńska, Babichy, Modlica, Poddębina, Tuszyn: Rzgowska, Łowicka, pl. Reymonta, Piotrkowska – Wschodnia (Tuszyn) (od czerwca 1978 roku linia kursowała do Rzgowa, a w czerwcu 1993 roku została całkowicie zlikwidowana)
42bis Plac Niepodległości – Pabianicka, Rudzka, Skrajna (strefa taryfowa), Gadka Stara, Rzgów: Łódzka, Tuszyńska – Tuszyńska (Rzgów) (19.06.1978 zmiana numeracji na 42 w związku z likwidacją trasy do Tuszyna)
43 Północna – Ogrodowa, Zachodnia, Legionów, Konstantynowska, Brus (strefa taryfowa), Konstantynów Łódzki: Łódzka, Plac Kościuszki, Lutomierska, Ignacew, Mirosławice, Kazimierz, Lutomiersk: Zielona – Plac Jana Pawła II (Lutomiersk)
43bis Północna – Ogrodowa, Zachodnia, Legionów, Konstantynowska, Brus (strefa taryfowa), Konstantynów Łódzki: Łódzka, Jana Pawła II – Plac Wolności (Konstantynów Łódzki)
44 Północna – Ogrodowa, Zachodnia, Limanowskiego, Aleksandrowska, Szatonia (strefa taryfowa), Aleksandrów Łódzki: Wojska Polskiego – Plac Kościuszki (Aleksandrów Łódzki) (od 1991 roku kursowała do pętli Chochoła, a w styczniu 1992 roku została całkowicie zlikwidowana)
45 Północna – Ogrodowa, Zachodnia, Zgierska, Helenówek (strefa taryfowa), Zgierz: Łódzka, 1 Maja – Plac Kilińskiego (Zgierz)
46 Północna – Ogrodowa, Zachodnia, Zgierska, Helenówek (strefa taryfowa), Zgierz: Łódzka, Stary Rynek, Łęczycka, Ozorkowska, Proboszczewice II (strefa taryfowa), Lućmierz, Rosanów, Emilia, Słowik, Aleksandria, Ozorków: Tartak, Wyszyńskiego, Nowe Miasto – Cegielniana (Ozorków)

Ciekawostki[edytuj]

  • W Łodzi nie było tramwajów konnych jak w innych dużych miastach.
  • W latach 1975–1998 łódzkie tramwaje wyjeżdżały poza granice ówczesnego województwa łódzkiego – linia 43 do Lutomierska w byłym województwie sieradzkim oraz linia 42 do Tuszyna (do likwidacji w 1978 roku) w byłym województwie piotrkowskim.
  • Przed wielu laty istniały plany budowy linii tramwajowej z Łodzi do Piotrkowa Trybunalskiego (przedłużenie linii „tuszyńskiej”), Łasku (przedłużenie linii „pabianickiej”) oraz Brzezin (obecne torowisko w ulicy Wojska Polskiego-ówczesnej Brzezińskiej oraz zburzony w 2006 roku wiadukt nad torami PKP na ulicy Brzezińskiej).
  • Drugą co do długości linią w Polsce była do 1 lipca 2008 r. linia 11 (wśród motorniczych nazywana „linią trójmiejską”) z Pabianic przez Łódź do Zgierza, a trzecią 43 z łódzkich Stoków przez Konstantynów Łódzki do Lutomierska.
  • Linia nr 1 jest najkrótszą w Łodzi linią tramwajową. Liczy 9,6 km i prowadzi od pętli Chojny na ul. Kilińskiego przy Śląskiej do pętli na Dołach przy ul. Strykowskiej (przy Inflanckiej).
Pozostałości dawnego torowiska tramwajowego, pl. T. Kościuszki w Aleksandrowie Łódzkim
  • Łódzkie tramwaje docierały również do Tuszyna i Rzgowa (linia nr 42/42bis) oraz do Aleksandrowa Łódzkiego (linia nr 44). Tramwaje dojeżdżały do Tuszyna do roku 1978, do Rzgowa do roku 1993, a do Aleksandrowa Łódzkiego do roku 1991.
  • Łódzkie tramwaje obsługiwały ponadto lokalną linię tramwajową w Pabianicach (linia 41bis, w późniejszym okresie oznaczona P, ostatecznie zlikwidowana – jako całodobowa – z dniem 1 sierpnia 2010).
  • Do dziś można spotkać pozostałości po linii 44 – na trasie między Łodzią a Aleksandrowem Łódzkim można zaobserwować przy drodze nieużywane tory tramwajowe lub stare, wolno stojące (często zarośnięte drzewami) słupy, służące kiedyś do trzymania sieci.
  • 7 lipca 2007 ruszył I etap budowy Łódzkiego Tramwaju Regionalnego.
  • Przy okazji prac nad Łódzkim Tramwajem Regionalnym odnaleziono przy ul. Piotrkowskiej fragment najstarszej łódzkiej szyny tramwajowej, pochodzącej z 1897 roku. Szyna o profilu Vignoles’a zawiera odlany napis: „Stahl Industrie Bochum 1897”. Oznacza to, że powstała w hucie w niemieckim mieście Bochum. Szyna trafiła do Muzeum Komunikacji Miejskiej przy ul. Wierzbowej[20].
  • Od 3 września 2007 w obrębie przystanków autobusowych i tramwajowych obowiązuje zakaz palenia tytoniu.
  • 1 lipca 2008 zakończono budowę pierwszego etapu Łódzkiego Tramwaju Regionalnego.
  • 1 sierpnia 2009 otwarto pętlę IKEA. To 29 pętla tramwajowa w Łodzi.
  • Od 2012 roku w okresie letnim jedna z niedzielnych brygad linii 43 obsługiwana jest zabytkowym składem wagonów Konstal 5N i 5ND. Nie są to jednak najstarsze wagony kursujące liniowo w łódzkiej komunikacji miejskiej. Powstały w latach 1960-1961, tymczasem Düwag GT6, sprowadzony z niemieckiego Bielefeld w 1990 roku, stojący jako eksponat w Zajezdni Muzealnej Brus, wyprodukowany został w 1957 roku. Jest więc o 3-4 lata starszy.

Przypisy

  1. Wojciech Źródlak, Wojciech Dębski, Włodzimierz Hyży, Tomasz Igielski, Walczak Dariusz, Łódzkie tramwaje 1898–1998; Łódź 1998
  2. Wojciech Źródlak, Jerzy Wojtowicz, Marcin Kaczyński, Łódzka podmiejska komunikacja tramwajowa 1901–2001; Łódź 2001
  3. MPK Łódź odkupiło kolejne niemieckie tramwaje z Helenówka – Wieści – MM Moje Miasto.
  4. Jerzy Wojtowicz, Wojciech Źródlak, Historia linii tramwajowej do Zgierza i Ozorkowa. Historia łódzkiego taboru kolei dojazdowych; Łódź – Zgierz 2008
  5. Łódź: trasa WZ otwarta, Łodzianie wreszcie powinni przejechać bez problemów przez centrum miasta. polsatnews.pl, 2015-10-31. [dostęp 2015-11-02].
  6. Łódzka trasa W-Z czeka na otwarcie. kurierkolejowy.eu, 2015-10-30. [dostęp 2015-11-02].
  7. Wszystkie łódzkie Swingi skierowane na trasę WZ (pol.). infotram.pl, 2016-02-03. [dostęp 2016-02-03].
  8. Kasper Fiszer: Łódź: Powstanie dokumentacja modernizacji tramwajów podmiejskich. transport-publiczny.pl, 2014-07-10. [dostęp 2014-08-10].
  9. Tomasz Bogołębski: Dojechała ostatnia Pesa. [dostęp 2016-01-29].
  10. Rozjazdy nakładkowe i tramwaje dwukierunkowe. Tak powinny wyglądać remonty torowisk w Łodzi
  11. a b Na podstawie Google Maps (jako główne źródło) oraz symulacji sieci aglomeracji łódzkiej (2006) w programie Jbss Bahn (jako pomocnicze).
  12. Łódź: ogromna popularność zajezdni muzealnej Brus, transport-publiczny.pl
  13. MPK Łódź: Jeśli przeprowadzka, to za dwa lata, transport-publiczny.pl
  14. Łódź: Kolejne ograniczenia w kursowaniu tramwajów – Łódź – Pasażer – Kolej, PKP, Intercity.
  15. Zmiany w komunikacji miejskiej na wakacje i lotnisko.
  16. Wakacyjny tramwaj: 43 zamiast „zerówki”.
  17. strona linii „zero”.
  18. W wakacje pojedziemy Tramwajową Linią Turystyczną.
  19. Wojciech Dębski: Łódzkie tramwaje i autobusy - linia tramwajowa P. [dostęp 2015-07-22].
  20. Najstarsza łódzka szyna – lodz.naszemiasto.pl.