Płomyk
| Częstotliwość | |
|---|---|
| Państwo | |
| Adres |
Warszawa |
| Wydawca |
Związek Nauczycielstwa Polskiego (1917–1939), Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia” (1945–1991) |
| Język |
polski |
| Pierwszy numer |
1917 |
| Ostatni numer |
1991 |
| ISSN | |
| OCLC | |
Płomyk. Tygodnik ilustrowany dla dzieci i młodzieży – czasopismo wydawane od 1917 do 1991 roku. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, od 1930 r. Związek Nauczycielstwa Polskiego[1]. Od 1945 r. ukazywał się nakładem „Naszej Księgarni”. W ostatnich dziesięcioleciach działalności dwutygodnik.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Początki w II RP
[edytuj | edytuj kod]Pismo powstało z inicjatywy Rozalii Brzezińskiej, która jako wydawca i redaktorka rozpoczęła jego publikację w Warszawie w 1917 r. Po kilkunastu miesiącach opieką objęło go Zrzeszenie Nauczycielstwa Polskiego Szkół Początkowych, zastrzegając, że powinno pozostać samowystarczalne finansowo. Pod koniec I wojny światowej funkcję redaktorki naczelnej pełniła przez kilka miesięcy Zofia Rogulska, a następnie do 1939 roku Helena Radwanowa, z krótką przerwą w latach 1934–1937, kiedy redakcję prowadził Stanisław Machowski i Mieczysław Kotarbiński[1].
„Płomyk” początkowo był tygodnikiem, ale po roku w związku z trudnościami finansowymi został przekształcony w dwutygodnik. Wydawany był w nakładzie kilkuset egzemplarzy. Po uzyskaniu popularności i poprawie sytuacji finansowej od września 1924 r. ponownie był wydawany z tygodniową częstotliwością. Od lat 30. XX w. nakład wzrósł do ok. 100 tys. egzemplarzy[1]. Od maja 1924 roku pismo było zalecane przez Ministra Oświaty do użytku w wyższych klasach szkoły powszechnej[1].
W okresie dwudziestolecia międzywojennego z czasopismem współpracowali m.in.: Barbara Klimkowa, Józef Czechowicz, Maria Przyborowska[2], Janina Porazińska, Wanda Wasilewska, czy Wanda Grodzieńska, która debiutowała na łamach „Płomyka” w 1935 roku[1].
W 1927 roku kierownikiem graficznym w „Płomyku” zyskał Michał Bylina. Współpracowano ze znanymi artystami, m.in.: Edmund Bartłomiejczyk, Stanisław Bobiński, Bohdan Bocianowski, Zofia Fijałkowska czy Konstanty Maria Sopoćko[1].
Od 1929 roku jako dodatek do „Płomyka” wychodził „Płomyczek” (od 1930 r. jako samodzielne czasopismo). W 1936 ukazał się specjalny numer 25 „Płomyka” idealizujący ZSRR[3], co w reakcji na alarmistyczny artykuł w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” spowodowało decyzję polskich władz o konfiskacie niesprzedanego nakładu. W efekcie fali krytyki[4] ZNP i ustanowienia zarządcy komisarycznego, związek ogłosił strajk nauczycielski w 1937 roku[1].
Okres Polski Ludowej
[edytuj | edytuj kod]Pierwszy numer „Płomyka” po II wojnie światowej ukazał się 1 lipca 1945 roku. Początkowo pismo wychodziło nieregularnie, przez pierwsze 4 lata jako dwutygodnik, potem tygodnik, w roczniku 1952/53 miesięcznik, potem ponownie dwutygodnik. Do końca lat 50. XX w. numery ukazywały się w cyklu roku szkolnego, a od początku lat 60. XX w. do końca istnienia zgodnie z rokiem kalendarzowym[1].
Redakcja czasopisma działała w ramach Instytutu Wydawniczego „Nasza Księgarnia”. Od 1945 r. do początku lat 50. XX w. redaktorką naczelną była Weronika Tropaczyńska-Ogarkowa. Do 1952 r. zastępowała ją Halina Koszutska. W latach 1952–1969 redaktorem naczelnym „Płomyka” była Hanna Ożogowska, a w latach 1969–1991 Jan Stanisław Kopczewski[1].
O wysoki poziom artystyczny pisma dbali kierownicy artystyczni: Kazimierz Pieniążek (1945–1946), Michał Bylina (1946), Bohdan Bocianowski (1946–1948), Gustaw Majewski (1948–1955), Halina Gutsche (1955–1962) i Kalina Zarzycka-Sarnecka (1962—1991). W latach 50. i 60. XX w. z „Płomykiem” współpracowali tacy znani polscy graficy jak m.in.: Zbigniew Piotrowski, Gustaw Majewski, Bohdan Butenko, Mieczysław Majewski, Halina Gutsche, Leonia Janecka, Barbara Baro. W tym czasie publikowano także liczne zdjęcia, głównie autorstwa Tadeusza Bukowskiego, Władysława Jabłońskiego i Romualda Pieńkowskiego, ale korzystano także z usług agencji, np. CAF. Do ilustratorów współpracujących a pismem w latach 70. i 80. XX w. należeli m.in.: Jerzy Flisak, Bożena Truchanowska, Bohdan Butenko, Julian Bohdanowicz, Jadwiga Lipowska, Antoni Chodorowski, Elżbieta Monika Małkowska, Edward Lutczyn i Szymon Kobyliński[1].
Od 1965 roku redakcja czasopisma organizowała wśród czytelników doroczny plebiscyt na najpopularniejszego autora literatury młodzieżowej, zwycięzcy którego przyznawano nagrodę „Orle Pióro”. Z okazji Dnia Nauczyciela od jesieni 1969 roku organizowany był plebiscyt, w którym czytelnicy przyznawali pedagogom odznaki „Szkarłatnej Róży”, honorując w ten sposób swoich nauczycieli i wychowawców[1].
Lata 1990–1991
[edytuj | edytuj kod]„Płomyk” został zamknięty z ostatnim numerem 12/1991 w grudniu 1991 roku[1].
Zawartość
[edytuj | edytuj kod]Płomyk często publikował nowe książki młodzieżowe przed, a czasem i po ich wydaniu książkowym, np.[1]:
- Weronika Tropaczyńska-Ogarkowa, Za naszą wolność (1945/46), Mowa serca (1947/48)
- Jan Brzechwa, Podróże pana Kleksa (1961)
- Adam Bahdaj, Dan Drewer i Indianie (1984)
- Krystyna Boglar, Supergigant z motylem (1988)
- Hanna Januszewska, Rękopis pani Fabulickiej (1957/58)
- Maria Kownacka, Tajemnica uskrzydlonego serca (1946/47); Kwiat * Małgorzata Musierowicz, Kwiat kalafiora (1979), Opium w rosole (1985)
- Zbigniew Nienacki, Pan Samochodzik i Niewidzialni (1977), Pan Samochodzik i zagadki Fromborka (1971)
- Edmund Niziurski, Adelo, zrozum mnie (1976), Awantury kosmiczne (1975) czy Księga Druhów (1978, 1979)
- Hanna Ożogowska, Głowa na tranzystorach (1967–1968), Tajemnica zielonej pieczęci (1956/57, 1957/58), Ucho od śledzia (1963)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k l m Michał Rogoż, Czasopisma dla dzieci i młodzieży Instytutu Wydawniczego "Nasza Księgarnia" w latach 1945-1989 : studium historycznoprasowe, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2009, s. 11, 16, 47, 96-135, ISBN 978-83-7271-543-2 [dostęp 2025-11-19].
- ↑ Katarzyna Arciszewska, Monika Rzeczycka, Przyborowska Maria, [w:] Kultura polska wobec zachodniej filozofii ezoterycznej w latach 1890-1939 [online], Uniwersytet Gdański, 2019 [dostęp 2023-08-28].
- ↑ Stanisław Machowski (red.), Płomyk. Tygodnik dla dzieci i młodzieży., „Płomyk”, II (25), Związek Nauczycielstwa Polskiego, 2 marca 1936 [dostęp 2021-01-19].
- ↑ Emeryk Hutten-Czapski (1897-1979), Interpelacja p. Czapskiego do p. Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w sprawie artykułu w nr 25 tygodnika dla dzieci i młodzieży p.t. "Płomyk", 16 marca 1936 [dostęp 2025-11-28].