Edmund Niziurski

Edmund Niziurski

Edmund Niziurski (1968)
Data i miejsce urodzenia	10 lipca 1925 Kielce
Data i miejsce śmierci	9 października 2013 Warszawa
Narodowość	polska
Dziedzina sztuki	literatura piękna
Ważne dzieła
Księga urwisów Sposób na Alcybiadesa
Odznaczenia

Edmund Niziurski (ur. 10 lipca 1925 w Kielcach, zm. 9 października 2013 w Warszawie) – polski prozaik, publicysta, scenarzysta i dramaturg, a także socjolog i prawnik.

Twórca popularnych książek dla dorosłych i młodzieży, cechujących się charakterystycznym, nieco absurdalnym humorem słownym. Najbardziej znane to Księga urwisów (1954), Sposób na Alcybiadesa (1964 – szkolna lektura, w 1978 wpisana na Listę Honorową IBBY), Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (nagroda Orle Pióro przyznana przez czytelników „Płomyka” w 1970 roku), Klub włóczykijów, Naprzód, Wspaniali!, Adelo, zrozum mnie!, Awantura w Niekłaju, Siódme wtajemniczenie.

Życiorys

Urodził się 10 lipca 1925 r. w Kielcach, w rodzinie Stanisława, urzędnika państwowego, i Leokadii z Grethów. Był najstarszym spośród trojga rodzeństwa (brat Mirosław został kompozytorem, profesorem sztuk muzycznych; siostra Zofia). Uczył się w Gimnazjum im. J. Śniadeckiego w Kielcach, jednak naukę przerwała wojna. Wraz z rodziną został ewakuowany na Węgry, gdzie kontynuował naukę w gimnazjum polskim dla uchodźców.

Do Polski wrócił w 1940 roku. Pracował jako robotnik w kieleckiej Hucie „Ludwików” i praktykant rolny w majątku Jeleniec pod Ostrowcem Świętokrzyskim. Uczył się na tajnych kompletach w Ostrowcu i w 1943 roku zdał egzamin maturalny; w tym samym roku rozpoczął eksternistyczne studia prawnicze na tajnych kompletach w Jeleńcu.

Po zakończeniu wojny kontynuował studia prawnicze w kieleckiej filii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Studiował równocześnie dziennikarstwo w Wyższej Szkole Nauk Społecznych w Krakowie (1946–1947) i socjologię na Uniwersytecie Jagiellońskim (1947). W 1947 roku ukończył studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra.

Ożenił się w 1947 roku z pochodzącą z Kielc Zofią Barbarą z Kowalskich (1926–2019). Mieszkał i pracował w Katowicach i Kielcach, a od 1952 roku w Warszawie. Pracował w redakcji tygodnika „Wieś”, rozwijając równocześnie własną twórczość literacką. W 1951 roku został członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1952 roku członkiem ZAiKS-u. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W latach 1971–1982 należał do PZPR.

Zmarł 9 października 2013 w Warszawie. 15 października 2013, po mszy świętej w kościele pw. św. Karola Boromeusza, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 66-3-23).

Autor podpisujący książki, 2008

Grób Edmunda Niziurskiego

Twórczość

Debiutował w 1943 w wydawanym przez Armię Krajową „Biuletynie Informacyjnym”, w którym opublikował wiersz. Po wojnie współpracował z czasopismami „Płomyk”, „Świat Młodych”, „Wieś” oraz z Polskim Radiem jako autor słuchowisk. Popularność i uznanie przyniosły mu utwory dla dzieci i młodzieży, pisane żywo i barwnie, lecz i skłaniające do refleksji. Dla czytelnika dorosłego Niziurski napisał takie powieści, jak Przystań Eskulapa (1958, powieść sensacyjna), Pięć manekinów (1959, powieść kryminalna), Salon wytrzeźwień (1964), Wyraj (1964), Eminencje i bałłabancje (1975). Jego utwory były przekładane na wiele języków, w tym mandaryński.

Powieści Niziurskiego mają dynamiczną, często sensacyjną akcję i wyróżniają się indywidualnym stylem narracji oraz humorem słownym i sytuacyjnym. Rzeczywistość była ukazywana oczami ucznia, szkoła pokazywana jako miejsce opresyjne (choć z humorem). Elementy dydaktyczne i moralne są wprowadzane w sposób nienachalny.

Niziurski był silnie związany z Kielecczyzną. Akcja kilku powieści rozgrywa się w fikcyjnych miejscowościach: Wilczków w Księdze urwisów, Niekłaj, Odrzywoły, które można umiejscowić w tym regionie. Niektóre opowiadania (Dzwonnik od świętego Floriana) rozgrywają się w tym regionie w okresie międzywojennym i upamiętniają wielkie strajki chłopskie w okresie sanacji.

W późniejszych utworach Niziurski często osiągał wysokie efekty pod względem formy, posługując się realizmem magicznym (Siódme wtajemniczenie, 1969) i groteską (Awantury kosmiczne). Tonacja kolejnych utworów jest pod wieloma względami coraz bardziej pesymistyczna, charakterystycznymi postaciami stają się outsiderzy nie mogący dopasować się do szkolnego otoczenia, w którym niebezpieczni są nie tylko nauczyciele, ale także inni uczniowie.

Język

Niziurski używał biegle humoru słownego. Charakterystycznym elementem stylu pisarza są znaczące czy groteskowe nazwiska i imiona, np. Wieńczysław Nieszczególny, Chryzostom Cherlawy, Zygmunt Gnacki itd. Język, którym mówią bohaterowie, to barwna mieszanina autentycznego slangu młodzieżowego, języka naukowego i kreacji autorskiej.

Fenomen twórczości Niziurskiego

Krzysztof Varga, pisarz, biograf Niziurskiego, w wywiadzie dla portalu Dzieje w 2019 roku powiedział: Pokolenia polskich 40-, 50- i 60-latków. Wszyscy przeszliśmy przez szkołę Niziurskiego. Ludzie z prawa, z lewa wspominają go z sentymentem, odnajdują w jego książkach świat podwórka, gdzie spędzaliśmy najważniejsze chwile dzieciństwa. To był nasz świat. Podczas pogrzebu pisarza stwierdził: Nie wiem, kim byłbym bez jego książek.

Cezary Polak w eseju napisanym w Dzienniku oceniał: (…) Bez Niziurskiego trudno sobie wyobrazić polską literaturę. Zarówno tę dla dzieci, jak i tę dla dorosłych. Niziurski zasłużył na pomnik. (…) W jego książkach wyrafinowanie językowe połączyło się ze specyficznym etosem – zbudowanym z manifestowanego poczucia wolności, ale również takich pojęć, jak honor czy odpowiedzialność. Nic dziwnego, że polscy inteligenci mówią o Niziurskim z ogromną atencją. Piotr Siemion nazywa Edmunda Niziurskiego „polskim Borgesem dla dzieci”. Scenarzysta Wojciech Tomczyk przemycił nazwisko głównego bohatera «Sposobu na Alcybiadesa» w serialu telewizyjnym. Paweł Kukiz uważa, że po lekturze książek Niziurskiego stał się lepszym człowiekiem. A poeta i performer Paweł „Konjo” Konnak najnowszy tomik swoich wierszy zatytułował cytatem z jego książki.

W wywiadzie dla Polskiego Radia w 2015 roku Robert Makłowicz stwierdził: Wszystko, co Niziurski napisał, natychmiast czytałem. "Niewiarygodne przygody Marka Piegusa", "Sposób na Alcybiadesa" – to są do dzisiaj moje ulubione książki. Cieszę się, że nawet wówczas mogłem odbierać aluzje tam zawarte. Niziurski nie był socrealistą z przekonania, tak jak np. Woroszylski, tylko musiał oddać pewien trybut czasom. Jak już czytałem "Sposób na Alcybiadesa", to wyczuwałem tam wyraźną ironię antysystemową. W "Sposobie na Alcybiadesa" jesteśmy świadkami wystawiania sztuki "Przebudzenie Afryki" – antykolonialnej – pamiętam taką frazę: „ty nędzny kacyku, sprzedałeś nas kolonizatorom, ale czarny lud powstał, czy słyszysz tam-tamy wolności?”. Fenomenalna parodia z tego, czym nas wówczas faszerowano. (...) Chyba, jeśli chodzi o frazę, to mój największy autorytet do dzisiaj. Kiedy piszę, to często mam wrażenie, że Niziurski za moje pióro chwyta i je prowadzi .

W kwietniu 2019 roku ukazała się książka Krzysztofa Vargi pt. Księga dla starych urwisów. Wszystko, czego jeszcze nie wiecie o Edmundzie Niziurskim (ISBN 978-83-66219-03-8), która jest połączeniem biografii pisarza z analizą jego twórczości literackiej. W książce jako miłośnicy twórczości i duchowi wychowankowie Niziurskiego zadeklarowali się m. in. Jerzy Pilch i Grzegorz Kasdepke. Juliusz Machulski w książce Vargi uznał zbiór opowiadań Nikodem, czyli tajemnica gabinetu za swoją ulubioną pozycję książkową, podkreślając, że: te historie (...) odbierałem jakby były o mnie, czułem, że Niziurski opisywał moje życie, ale z taką swadą, jakiej mnie brakowało .

W 2022 roku ukazał się kryminał Marcina Andrzejewskiego Złoty Peugeot, będący po części hołdem dla pisarza – w książce dostrzegalne są motywy z twórczości Niziurskiego, a nawet występujący w rolach drugoplanowych sparafrazowani bohaterowie jego książek (m. in. Pirydion Starszy, Zielona Niedojrzała i Wieńczysław Nieszczególny).

Twórczość

Powieści i opowiadania dla dorosłych

• Gorące dni (1951)
• Śmierć Lawrence’a (1956) – zbiór opowiadań:
  • Śmierć Lawrence’a
  • Mój sylwester wopowski
  • Papieros
  • Ksiuta w kuchni
  • Ksiuta w akcji
  • Ksiuta w porcie
  • Robocza hipoteza
  • Smak nienawiści
  • Tajemnica majora Czepigi
• Przystań Eskulapa (1958) – powieść kryminalna
• Pięć manekinów (1959) – powieść kryminalna
• Salon wytrzeźwień (1964)
• Wyraj (1964)
• Eminencje i bałłabancje (1975)
• A potem niech biją dzwony (1976) – powieść

Opowiadania i powieści dla młodzieży

• Księga urwisów (1954) – powieść
• Dzwonnik od świętego Floriana (1955) – zbiór opowiadań:
  • Skarb Tuhaj Beja
  • Zeszyt Weroniki
  • Sekwestratorzy
  • Sierpniowa przygoda
  • Strajk, Adach i ja
  • Złodziej
  • Dzwonnik od świętego Floriana
• Lizus (1956) – zbiór opowiadań:
  • Lizus (1953)
  • Sprawa Klarneta (1953)
  • Grubas (1954)
  • Szkielet (1955)
  • Boisko (1955)
• Lalu Koncewicz, broda i miłość (1959) – opowiadanie w Na przełaj
• Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (1959) – powieść
• Wielka heca (1962) – opowiadanie; pierwodruk pt. Wielka heca na koloniach w Lulkach
• Awantura w Niekłaju (1962) – powieść
• Fałszywy trop (1962) – opowiadanie
• Jutro klasówka (1966) – zbiór opowiadań:
  • Jutro klasówka
  • Afera w „Złotym plastrze”
  • Wyspa „Strachowica”
• Sposób na Alcybiadesa (1964) – powieść; lektura szkolna (VI klasa)
• Nikodem, czyli tajemnica gabinetu (1964) – zbiór opowiadań:
  • Biała noga i chłopak z Targówka
  • Trzynasty występek
  • Spisek słabych
  • Alarm na poddaszu
  • Siódme żebro
  • Nikodem, czyli tajemnica gabinetu
  • Diabli zjazd
  • Równy chłopak i Rezus
• Siódme wtajemniczenie (1969) – powieść; pierwotny tytuł: Twierdza Persil
• Klub włóczykijów, czyli Trzynaście przygód stryja Dionizego i jego ekipy (1970) – powieść
• Jutro klasówka (1970) – zbiór opowiadań, wydanie 2 rozszerzone:
  • Jutro klasówka
  • Afera w „Złotym plastrze”
  • Wyspa Strachowica
  • Wielka heca
  • Fałszywy trop
• Trzech pancernych i pół (1970) – opowiadanie
• Naprzód, Wspaniali! (1971) – powieść; dalszy ciąg to Awantury kosmiczne
• Opowiadania (1973) – zbiór opowiadań; w 1976 wznowione jako Trzynasty występek:
  • Sprawa Klarneta
  • Grubas
  • Szkielet
  • Lalu Koncewicz, broda i miłość
  • Równy chłopak i Rezus
  • Biała noga i chłopak z Targówka
  • Trzynasty występek
  • Alarm na poddaszu
  • Diabli Zjazd
  • Nikodem, czyli tajemnica gabinetu
  • Spisek słabych
  • Siódme żebro
• Osobliwe przypadki Cymeona Maksymalnego (1975) – powieść; od wydania czwartego Niesamowite przypadki Cymeona Maksymalnego
• Adelo, zrozum mnie! (1977) – powieść; dalszy ciąg Awantur kosmicznych
• Awantury kosmiczne (1978) – powieść; wyd. zmien. pt. Klejnoty śmierci, czyli tajemnica Awaramisów; kontynuacja Naprzód, Wspaniali!, dalszy ciąg w Adelo, zrozum mnie!
• Ta zdradziecka Julita Wynos (1978) – opowiadanie
• Szkolny lud, Okulla i ja (1982) – powieść; pierwotny tytuł: Księga druhów; dalszy ciąg to Żaba, pozbieraj się!
• Gorączka w VII A (1982–1983) – powieść; ukazała się w odcinkach w czasopiśmie Płomyk – później przerobiona została wydana jako Żaba, pozbieraj się!
• Trzy godziny prawdy (1986) – opowiadanie
• Nieziemskie przypadki Bubla i Spółki (1987) – powieść; wznowione jako Tajemniczy nieznajomy z zoo
• Gwiazda Barnarda (1987) – powieść; pierwotny tytuł: Strzała Barnarda; tyt. wyd. 2 zmien.: Tajemnica Dzikiego Uroczyska
• Żaba, pozbieraj się!, czyli siedem obłędnych dni Tomka Ż (1992) – powieść; dalszy ciąg Szkolny lud, Okulla i ja, wznawiane pod skróconym tytułem Żaba, pozbieraj się! – przerobiona wersja Gorączki w VII A
• Przygody Bąbla i Syfona (1993) – powieść
• Bąbel i Syfon na tropie (1994) – powieść
• Pięć melonów na rękę (1996) – powieść; początkowo publikowana w Płomyku 6–12/1991, publikacja przerwana w związku z likwidacją czasopisma
• Nowe Przygody Marka Piegusa (również niewiarygodne) (1997) – powieść
• Sekret panny Kimberley (1998) – zbiór opowiadań:
  • Duch zamku i prawo Archimedesa
  • Alarm na poddaszu – tekst istotnie przeredagowany w porównaniu z poprzednimi wydaniami
  • Nikodem, czyli tajemnica gabinetu – także przeredagowane
  • Pożegnanie z Grynderem
  • Kto Sesse, a kto Pfeffe???
  • Sekret panny Kimberley
• Największa przygoda Bąbla i Syfona (1999) – powieść
• Lalu Koncewicz, broda i miłość – i inne opowiadania (2001)
  • Lalu Koncewicz, broda i miłość
  • Wielka heca
  • Czy będziesz moim tatą? – pierwsze wydanie
  • Fałszywy trop
  • Ta zdradziecka Julita Wynos
  • Spisek słabych
  • Trzynasty występek
  • Równy chłopak i Rezus

Inne

• W zapadłej wsi (1953) – zbiór reportaży
• Wakacje z intruzami (1965) – sztuka dla młodzieży

Scenariusze i ekranizacje

• Zobowiązanie (1955), reż. Andrzej Wróbel – film krótkometrażowy na podstawie Księgi urwisów
• Serce (1955), reż Andrzej Dyjak – film krótkometrażowy na podstawie Księgi urwisów
• Tajemnica dzikiego szybu (1956), reż. Wadim Berestowski – film na podstawie Księgi urwisów
• Tysiąc talarów (1959) – film na podstawie scenariusza Edmunda Niziurskiego
• Kryptonim Nektar (1963) – film, scenariusz autorstwa Leona Jeannota i Edmunda Niziurskiego
• Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (1966), reż. Mieczysław Waśkowski – serial telewizyjny na podstawie powieści o tym samym tytule
• Weekend z dziewczyną (1968) – film Janusza Nasfetera na podstawie powieści Wyraj (powieść)
• Tajemnica starego ogrodu (1983), reż. Julian Dziedzina – film na podstawie powieści Awantura w Niekłaju
• Spona (1998), reź. Waldemar Szarek – film i serial na podstawie powieści Sposób na Alcybiadesa (serial wydany pod tytułem Sposób na Alcybiadesa)
• Klub włóczykijów lub Klub włóczykijów i tajemnica dziadka Hieronima (2015) – reź. Tomasz Szafrański – film na podstawie powieści Klub włóczykijów

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1970)
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1959)
• Medal Komisji Edukacji Narodowej
• Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2008)
• Krzyż „Za Zasługi dla ZHP”
• Order Uśmiechu (1975)
• Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
• Medal ZAiKS-u (1998)
• Medal 90-lecia ZAiKS-u (2009)
• Odznaka Honorowa ZAiKS (1978)

Źródło:.

Nagrody i wyróżnienia

• Nagroda Prezesa Rady Ministrów za twórczość dla młodzieży – za powieść Księga urwisów (1955)
• Nagroda Komitetu do Spraw Radia i Telewizji za twórczość radiową dla dzieci i młodzieży (1974)

Źródło:.

Upamiętnienie

Rada Miejska w Kielcach podjęła w 2013 decyzję o nadaniu skwerowi przy Kadzielni imienia Edmunda Niziurskiego. Edmund Niziurski został patronem roku 2025 w Kielcach.

Bibliografia

• Słownik współczesnych pisarzy polskich, Seria 2, tom 2, pod red. Jadwigi Czachowskiej, Warszawa 1978.
• Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, pod red. Jadwigi Czachowskiej i Alicji Szałagan, tom 6: N–P, Warszawa 1999.
• Jerzy Głowacki – Nazewnictwo literackie w utworach Edmunda Niziurskiego, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Gdańsk 1999.
• Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej, pod red. Barbary Tylickiej i Grzegorza Leszczyńskiego, Wrocław 2003.
• CezaryC. Polak CezaryC., Niziurski: Spełniłem swoją misję [online], Dziennik.pl, 5 września 2008 [zarchiwizowane z adresu 2008-09-14] .
• Krzysztof Varga – Księga dla starych urwisów. Wszystko, czego jeszcze nie wiecie o Edmundzie Niziurskim, Warszawa 2019.

Linki zewnętrzne

• Edmund Niziurski w bazie filmpolski.pl
• Edmund Niziurski, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Autorzy) [dostęp 2021-04-10] .
• Edmund Niziurski w bazie Culture.pl