Wanda Wasilewska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy działaczki komunistycznej, pisarki i polityk. Zobacz też: Wanda Wasilewska (AK).
Wanda Wasilewska
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 21 stycznia 1905
Kraków, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 29 lipca 1964
Kijów, USRR, ZSRR
Wiceprzewodnicząca PKWN
Okres od 21 lipca 1944
do 31 grudnia 1944
Przynależność polityczna Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)/Polska Partia Robotnicza
Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu I klasy Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski

Wanda Wasilewska (ur. 21 stycznia 1905 w Krakowie, zm. 29 lipca 1964 w Kijowie) – polska i radziecka działaczka komunistyczna, pisarka i polityk, od lipca do września 1944 wiceprzewodnicząca PKWN, pułkownik Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej w 1943 roku[1], zastępca sekretarza Zarządu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w 1949 roku[2], członkini prezydium tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP (b) (1944)[3].

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Była córką działacza niepodległościowego z PPS Leona Wasilewskiego, bliskiego współpracownika Józefa Piłsudskiego. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie doktoryzowała się w 1927 r.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Działaczka Związku Młodzieży Socjalistycznej i Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. W młodości pracowała jako dziennikarka i nauczycielka. Członkini Związku Nauczycielstwa Polskiego (z którego wykluczono ją za działalność komunistyczną). W okresie międzywojennym współpracowała z wieloma lewicowymi pismami, m.in. „Naprzodem”, „Robotnikiem”, „Dziennikiem Popularnym”, „Obliczem Dnia”. Przez długi czas redaktorka „Płomyka” i „Płomyczka”, gdzie oskarżano ją (m.in. Maria Dąbrowska) o przemycanie w pismach dla dzieci treści komunistycznych (obrońcą w procesie był Mieczysław Jarosz[4]). Ukazał się wtedy numer specjalny o ZSRR. Wasilewska otrzymywała pomoc finansową od ambasady ZSRR i działała w MOPR, która była przybudówką KPP. Mimo radykalnych poglądów, nie związała się z partią komunistyczną, lecz śladem ojca wstąpiła do PPS, gdzie szybko została członkiem Rady Naczelnej (1934–1937). W partii socjalistycznej była zwolenniczką koncepcji jednolitofrontowych, walczyła z „odchyleniem prawicowo-oportunistycznym”. Podczas strajków murarzy w Krakowie na początku lat trzydziestych poznała działacza Mariana Bogatkę, którego z czasem poślubiła (Bogatko został w maju 1940 skrytobójczo zamordowany przez NKWD[5])[6]. Poza PPS działała w Lidze Obrony Praw Człowieka i Obywatela (wraz z Teodorem Duraczem i Wacławem Barcikowskim). Była przez pewien czas drugim wiceprzewodniczącym tej organizacji[7]. W 1936 była jednym z organizatorów Kongresu Kultury we Lwowie, który przekształcił się w antysanacyjną demonstrację. Ze względu na koneksje ojca, piłsudczycy nie odważyli się jednak uwięzić Wasilewskiej; Leon Wasilewski często zresztą używał swoich znajomości wstawiając się za córką, np. gdy w 1934 prosiła MSW o zgodę na wyjazd do ZSRR.

Pierwsza okupacja radziecka na wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 wraz ze Stanisławem Dubois i innymi działaczami lewicy przedostała się do Kowla, który po agresji ZSRR na Polskę został okupowany przez Armię Czerwoną i anektowany przez ZSRR.

Wasilewska skomentowała to po latach: uciekałam w stronę Związku Radzieckiego, a Związek Radziecki przyszedł do mnie... Przyjęła obywatelstwo radzieckie i zamieszkała we Lwowie. W 1940 z okupowanej Warszawy sprowadziła przy współpracy NKWD i Gestapo swoją córkę Ewę Szymańską (matka Wandy nie zgodziła się na wyjazd) i pełne wyposażenie swego mieszkania. We Lwowie objęła faktyczne kierownictwo nad grupą polskich i ukraińskich komunistów. Zabiegała o przywrócenie języka polskiego jako wykładowego na lwowskich uczelniach[8]. Zorganizowała pismo „Czerwony Sztandar”, zamieszczając tam swoje artykuły. 17 września 1940, w rocznicę agresji sowieckiej na Polskę, wstąpiła do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy[9].

Miała osobisty kontakt z Józefem Stalinem (pierwsza ich bezpośrednia rozmowa odbyła się w styczniu 1940 r.[10]).

Uczestniczyła aktywnie w kampanii do wyborów z października 1939 do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi, które zatwierdziły następnie aneksję terenów II Rzeczypospolitej okupowanych we wrześniu 1939 przez ZSRR. Na początku 1940 nominowano na członka Rady Najwyższej ZSRR z okręgu Lwów. We Lwowie została w 1940 dyrektorką Teatru Dramatycznego. W tym samym roku zaangażowała się w obchody 85. rocznicy śmierci Adama Mickiewicza. Była współautorką scenariusza wyprodukowanego w 1940 filmu radzieckiego pt. „Wiatr ze Wschodu” uzasadniającego inwazję ZSRR na Polskę 17 września 1939. W 1941 przyjęto ją do partii komunistycznej WKP(b) z zaliczeniem stażu przedwojennego w PPS.

Działalność w latach 1941–1945[edytuj | edytuj kod]

Wanda Wasilewska z mężem, ukraińskim literatem Ołeksandrem Kornijczukiem. Oboje w radzieckich mundurach w roku 1942.

W styczniu 1941 została mianowana redaktorem naczelnym wydawanego we Lwowie miesięcznika literacko-społecznego Nowe Widnokręgi, organu związku pisarzy radzieckich ZSRR[11]. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, a przed zajęciem Lwowa przez Wehrmacht 30 czerwca 1941, ewakuowana do Moskwy, kontynuowała tam od lipca 1941 wydawanie pisma. Jako pułkownik Armii Czerwonej została jej korespondentem wojennym[12]. Członkini Wszechsłowiańskiego Komitetu Antyfaszystowskiego, utworzonego w sierpniu 1941 i kierowanego przez generała por. Aleksandra Gundurowa[13].

W styczniu 1943 r. Stalin wezwał Wasilewską do Moskwy stwierdzając: „sytuacja wygląda tak, że chyba dojdzie do decydującego konfliktu między emigracyjnym rządem polskim a ZSRR” i „w tej sytuacji Wanda mogłaby dużo zrobić”[14]. Jeszcze w tym samym miesiącu Wasilewska i Alfred Lampe kierowali list do Stalina w którym zwracali się z propozycją utworzenia „centralnego ośrodka do spraw polskich”. Po rozmowach ze Stalinem i Mołotowem w lutym 1943 r. zapadła decyzja o wydawaniu pisma dla Polaków w ZSRR „Wolna Polska” oraz o powołaniu organizacji – Związek Patriotów Polskich. Wasilewska współuczestniczyła w powołaniu polskiej 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki oraz 1 Armii Polskiej w ZSRR. Z jej inicjatywy powołano tam polskiego kapelana. Miała swój udział w uwolnieniu z łagrów wielu zesłanych tam Polaków, m.in. Andrzeja Witosa. Od stycznia 1944 członkini tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy KC WKP(b). 20 lipca 1944 mianowano ją wiceprzewodniczącą PKWN, oficjalnie reprezentowała PPR.

Opowiadała się (m.in. wraz z Bolesławem Bierutem i Władysławem Gomułką) za wcieleniem Lwowa do ZSRR, dała temu wyraz podczas sporu z Zygmuntem Berlingiem, który podnosił wobec władz radzieckich polskie prawa do Lwowa, były one wówczas stanowczo kwestionowane przez Wandę Wasilewską – jedną z głównych przeciwniczek pozostawienia miasta przy Polsce[15].

Okres po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Po 1945 z różnych względów nie zdecydowała się wrócić do Polski. Wraz z trzecim mężem Ołeksandrem Kornijczukiem zamieszkała w Kijowie (przy ulicach: Obserwatornej, Artioma i Liebknechta). Przez sześć kadencji była deputowaną do Rady Najwyższej ZSRR. Po wojnie działała w ruchach pokojowych (Światowa Rada Pokoju), z racji czego często wyjeżdżała za granicę, bywała też wiele razy w Warszawie, gdzie wraz z mężem mieli znajomych i przyjaciół. Sygnatariuszka apelu sztokholmskiego w 1950 roku[16].

22 listopada 1950 w Warszawie na II Kongresie Obrońców Pokoju została wybrana w skład Światowej Rady Pokoju[17].

Grób Wandy Wasilewskiej na cmentarzu Bajkowym w Kijowie

Zmarła 29 lipca 1964 w Kijowie[18] na zawał serca, parę dni po pogrzebie Maksyma Rylskiego, w którym brała udział. Pochowano ją na kijowskim Cmentarzu Bajkowym, ze strony polskiej w pogrzebie uczestniczyli Wincenty Kraśko i Jerzy Putrament oraz ambasador Edmund Pszczółkowski. Na koszt rządu Związku Radzieckiego wystawiono pisarce marmurowy nagrobek z polskim napisem, który można oglądać do dziś. Wyraziła życzenie, aby mąż nie spoczął w tym samym grobie, tak też się stało.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Była jedną z trzech córek Leona Wasilewskiego i Wandy z Zieleniewskich, siostrami jej były Halszka Wasilewska (zm. 1961 na emigracji w Wielkiej Brytanii)[19] i Zofia Aldona Woźnicka.

Była trzykrotnie zamężna: pierwszy raz z robotnikiem kolejowym z Tuchowa i studentem matematyki Romanem Szymańskim (ślub wzięli w lutym 1925 w krakowskim kościele), z którym miała córkę Ewę (ur. 1928). Po śmierci Szymańskiego na tyfus związała się z Marianem Bogatką (zamordowanym w 1940). Ostatni związek małżeński zawarła z ukraińskim pisarzem Ołeksandrem Kornijczukiem.

Krążyły niepotwierdzone nigdy plotki o jej romansie z Józefem Stalinem. Większość historyków wyklucza uczuciową więź między Wasilewską a Stalinem.

Po osiedleniu się w Kijowie poświęciła się wychowywaniu swego wnuka Piotra (ur. 1950), syna Ewy Szymańskiej i działacza Komunistycznej Partii Hiszpanii. Razem z Wasilewską i Kornijczukiem w Kijowie zamieszkała Zofia Aldona Woźnicka oraz sprowadzona w 1945 z Warszawy matka Wanda (zm. 1978). Z Wasilewską związany był rodzinnie ukraińsko-radziecki pisarz Natan Rybak (był mężem siostry Ołeksandra Kornijczuka).

Po 1945 r., kontynuując działalność polityczną w Radzie Najwyższej i tzw. ruchach pokojowych, wycofywała się w życie prywatne: zakupiwszy wraz z mężem działkę w Plutach pod Kijowem, poświęcała czas uprawie owoców i warzyw, łowieniu ryb, spotkaniom z przyjaciółmi i wypoczynkowi po latach pracy partyjnej.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Wanda Wasilewska była prekursorką realizmu socjalistycznego w literaturze polskiej. Mimo iż jej twórczość nie jest dziś oceniana wysoko[20], ma na swoim koncie liczne powieści, a także trochę wierszy (które pisywała w młodości „do szuflady”). Najważniejsze książki to: Oblicze dnia (1934), Ojczyzna (1935), Pieśń nad Wodami (trylogia, 1940, 1950, 1952), Tęcza (1944), Po prostu miłość (1945). Wydawała też powieści dla młodzieży: Królewski syn (1933), Kryształowa kula Krzysztofa Kolumba (1934), Szlakiem przygód (1935), Legenda o Janie z Kolna (1936), Wierzby i bruk (1936), Pokój na poddaszu (1954 – w okresie PRL lektura w 5 klasie szkoły podstawowej) oraz książeczkę dla dzieci W pierwotnej puszczy (1946, utrzymana w duchu marksistowskim, alternatywna wobec biblijnej fabularyzowanej historii socjogenezy). Publikowała liczne opowiadania dla dzieci w czasopismach „Płomyk” i „Polska Zjednoczona”[21][22]. Jej twórczość tłumaczyły na język rosyjski Helena Usijewicz i Ewa Szymańska (córka), na ukraiński zaś Maria Pryhara[23].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa w kijowskiej dzielnicy Peczersk

Po II wojnie światowej imieniem Wandy Wasilewskiej nazwano w Polsce Ludowej i w ZSRR ulice, place i szkoły; za czasów III RP nazwy te stopniowo, a w związku z ustawą dekomunizacyjną w całości uległy zmianie (m.in. w Warszawie, gdzie ulica W. Wasilewskiej obecnie nosi imię Barbary Sadowskiej). W latach 70. została patronką Wojskowego Instytutu Historycznego w Rembertowie. Jest również patronką ulicy w Kijowie[25].

Ocena współczesnych[edytuj | edytuj kod]

Mimo oficjalnego kultu jej osoby po 1945 w Polsce Ludowej, dla większości Polaków Wasilewska stała się symbolem zdrady narodowej. Maria Dąbrowska nazwała ją w swych dziennikach liżydupą Stalina, Marian Hemar poświęcił jej jedną ze swych fraszek (Madame Wasilewska), gdzie zgryźliwie sportretował ją jako radzieckiego pachołka.

Krytycznie o Wasilewskiej wypowiadali się polscy komuniści: uprzedzenia zachował w stosunku do niej gen. Zygmunt Berling (oskarżając ją o chęć podporządkowania Polski ZSRR), ośmieszał w swoich pamiętnikach skonfliktowany z nią Włodzimierz Sokorski. Niechęć budziła u Władysława Gomułki, który odmówił w 1961 organizacji większych uroczystości upamiętniających nauczycielski strajk z 1936 r.

Wandy Wasilewskiej w Polsce broniło małżeństwo Eleonory i Bronisława Syzdków, podkreślając, że Wasilewska i tak nie miała większego wpływu na politykę Stalina wobec Polski (Stalin mógł uczynić z Polski 17. republikę nawet bez Wasilewskiej), a w trakcie swej działalności w ZSRR wielu Polakom pomogła, wyciągając ich z więzienia, łagru czy gotowego już transportu na Sybir (Janina Broniewska po latach wspominała, że ocalała jedynie dzięki przysłanej do Kazachstanu z polecenia Wasilewskiej kołdrze).

Abstrahując od oceny ideowej Wasilewskiej, przez współczesnych była widziana jako osoba autentycznie zaangażowana w pracę społeczną (wspomina o tym Marek Edelman w artykule Joanny Szczęsnej z 2001), skłonna do poświęceń i wyrzeczeń (po latach wspominano wożenie paczek dla więźniów politycznych w II RP), o wyjątkowym talencie do przemówień, donośnym głosie.

Krytycy Wasilewskiej są skłonni wypominać jej polityczną naiwność, infantylizm, skrajną jednostronność w widzeniu rzeczywistości, skłonność do zbytków i luksusu (we wspomnieniach z 1964 narzekała, że w 1939 brakowało jej w Kowlu kawy, po 1945 – według niektórych – miała żyć w Kijowie w przepychu), a także polityczny cynizm ocierający się o butę (słynne zapytanie do wyciągniętego przez nią z łagru Andrzeja Witosa Ciekawe, jaka jest teraz pogoda w Komi?).

W ZSRR krążył wierszyk Korniejczuk i Wanda, nie rodzina a banda[26].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 20.
  2. Ks. Dominik Zamiatała, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, w: Encyklopedia Białych Plam, t. XVII, Radom 2006, s. 179.
  3. Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa 2009, s. 42.
  4. Jubileusz Mieczysława Jarosza. „Palestra”. Nr 6/7 (55), s. 6, 1962. 
  5. Współcześni pisarze polscy i badacze literatury, IBL, tom IX, WSiP, W-wa 2004, s. 50.
  6. Aleksander Wat Mój Wiek Warszawa 1990.
  7. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944, Warszawa 2003, s. 93.
  8. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa: IPN, 2009, s. 57, ISBN 978-83-7629-090-4, OCLC 836862492.
  9. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. I, Warszawa 1998, s. 123.
  10. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa: IPN, 2009, s. 56, ISBN 978-83-7629-090-4, OCLC 836862492.
  11. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, wyd. II poprawione i rozszerzone, Warszawa 1998, Wyd. Alfa, ​ISBN 83-7001-971-4​, s. 192.
  12. Jan Dziedzic: Moja lwowska wojna Warszawa, 2003.
  13. Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu t. LXXI, 1974 str. 54.
  14. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 17, ISBN 83-85066-09-8, OCLC 834533924.
  15. Tadeusz Marczak: Granica zachodnia w polskiej polityce zagranicznej w latach 1944–1950. PKWN a granice Wrocław: 1995.
  16. Dziennik Polski, rok VI, nr 91 (1861), Kraków 1 kwietnia 1950 roku, s. 2.
  17. Trybuna Robotnicza z 1950, nr 324 str. 3 [dostęp z dnia: 2016-08-03].
  18. a b c d Zmarła Wanda Wasilewska. „Nowiny”, s. 1–2, nr 179 z 30 lipca 1964. 
  19. Halina Wasilewska – Kobiety w KAMPANII POLSKIEJ – Kampania Polska 1939, 1wrzesnia39.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).
  20. Kazimierz Koźniewski, Słownik swoich i obcych [czyli Alfabet Koźniewskiego], „Iskry”, Warszawa 1994, s. 252–253.
  21. Utwory dla młodzieży, www.zapomnianabiblioteka.pl [dostęp 2018-05-13] (pol.).
  22. Wanda Wasilewska, Utwory dla młodzieży, 1954.
  23. (wybór, wstęp i oprac. Eleonora Syzdek), Wanda Wasilewska we wspomnieniach, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1982, s. 73.
  24. M.P. z 1947 r. nr 25, poz. 132.
  25. Ukraina: W Kijowie być może będzie ulica Jerzego Giedroycia, Gazeta.pl z 7 września 2006.
  26. Ванда Львовна Василевская na portalu hrono.ru (ros.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksander Wat Mój Wiek Warszawa 1990
  • Helena Zatorska Wanda Wasilewska, Warszawa 1977
  • Adam Ciołkosz, Wanda Wasilewska: dwa szkice biograficzne, Polonia Book Fund: Londyn 1977
  • Eleonora Salwa-Syzdek, Działalność Wandy Wasilewskiej w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1981
  • oprac. Eleonora Salwa-Syzdek, Wanda Wasilewska we wspomnieniach, Warszawa 1982
  • Eleonora Syzdek, W jednym życiu – tak wiele, Warszawa 1965
  • Zmarła Wanda Wasilewska. „Nowiny”, s. 1–2, nr 179 z 30 lipca 1964.