Park Zofiówka w Humaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy parku. Zobacz też: Zofiówka.
Park Zofiówka w Humaniu
Ilustracja
Park Zofiówka w Humaniu - Dolny Staw i widok na Pawilon Flory
Państwo  Ukraina
Miejscowość Humań
Powierzchnia 179,2 ha
Data założenia 17961802
Projektant Ludwik Metzell
Położenie na mapie obwodu czerkaskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu czerkaskiego
Park Zofiówka w Humaniu
Park Zofiówka w Humaniu
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Park Zofiówka w Humaniu
Park Zofiówka w Humaniu
Ziemia48°45′51″N 30°14′37″E/48,764167 30,243611
Strona internetowa


Zofiówka także Sofijówka obecnie też Park w Zofiówce (ukr. "Софіївський парк", Sofijiwśkyj park) – park o charakterze krajobrazowym położony w Humaniu nad jarem rzeki Kamionki, obecnie na terytorium Ukrainy.

Park został założony w 1796 roku przez Stanisława Szczęsnego Potockiego dla żony Zofii Potockiej i nazwany na jej cześć "Sofijówką" (od imienia). Przed rozpoczęciem prac miejsce to było niemal bezdrzewne[1]. Założenie parkowe kosztowało 20 milionów ówczesnych złotych[1], co stanowiło kolosalny wydatek na ówczesne czasy. Budowa trwała 9 lat i zakończyła się w 1802 roku. Projektant i wykonawca - polski inżynier wojskowy Ludwik Metzell zgromadził florę z wielu zakątków Europy (m.in. posadzono 512 gatunków drzew z całego świata).

Prace polegały na zmianie ukształtowania terenu, co wiązało się z przemieszczeniem olbrzymich mas ziemi oraz potężnych bloków kamiennych, które potrzebne były do stworzenia rumowisk skalnych i grot. Z kamiennymi kompozycjami współgrał przemyślny system wodny, ponieważ niezbyt wielka ilość wody, jaką dostarczała Kamionka, musiała zostać odpowiednio skumulowana, aby zapewnić właściwe działanie wodnych atrakcji. Wykopano dwa duże stawy i dzięki przegrodzeniu tamami jaru Kamionki powstały dwa zbiorniki wodne, a dzielące je różnice poziomów, regulowane przez śluzy, pozwalały na stworzenie wodotrysków, kaskad i wodospadów[1].

Całość została skomponowana przestrzennie w stylu romantycznym. W trakcie budowy wykopano dwa wielkie sztuczne stawy (Dolny i Górny), które połączono kaskadą rzeki Kamionki, natomiast pod ziemią oba stawy łączy 224 metrowy kanał ze śluzą Amsterdamską (podwodna rzeka zwana jest Rzeką Styks[1]), którędy do dnia dzisiejszego pływają łodzie obwożąc turystów. Na dolnym stawie utworzono wyspę, na której wybudowano największy w Europie wodotrysk (fontanna Żmija). Do stawu wpadał wodospad o wysokości 23 metrów. Park zajmował obszar 160 hektarów, na powierzchni którego znajdowało się ponad 60 różnego rodzaju dzieł architektonicznych: sztuczne groty, altany, mostki, pawilony, obeliski oraz rzeźby i popiersia z pracowni we Włoszech i Grecji. Oprócz tego zbudowano takie obiekty jak:

  • stylizowany na starożytny amfiteatr
  • Skała Leukadyjska, na której szczycie ukształtowano z kamieni taras widokowy zwany Belwederem
  • Labirynt Kreteński
  • Skała Tarpejska z późniejszą altanką
  • Pola Elizejskie z postumentem z wazą, na którym pierwotnie umieszczono wiersz autorstwa Szczęsnego, Płyń strumyku szybkim biegiem, Te na zawsze rzucaj cienie, Z kwiecistym się żegnaj brzegiem, Skropić dzikie śpiesz kamienie, Tak szczęśliwy dzień uchodzi, Choć zbyt rzadki dla człowieka, Ledwo się go ujrzeć godzi, Tylko błyśnie i ucieka. Później wazę zastąpiono wykonanym z brązu popiersiem Stanisława Trembeckiego
  • w zakolu Dolnego Stawu, utworzono plateau, zwane Reunionem (czyli Placem Zebrań). Na jego środku uformowano niewielki kolisty zbiornik wodny, noszący nazwę Stawu Rybki, a w nim ustawiono potężną granitową misę, wyciosaną z jednego bloku granitu, wypełnioną kwiatami. Plac ten pomyślany został jako dogodne miejsce do podziwiania Wielkiego Wodospadu.
  • Zmarłe dzieci Zofii i Szczęsnego upamiętniał także niewielki wodospad zwany Trzema Łzami oraz kamienna Złamana Kolumna
  • Obok wodospadu koryto Kamionki przegrodzone zostało rumowiskiem skalnym, noszącym nazwę Doliny Gigantów
  • Pośrodku górnego stawu utworzono sztuczną zwaną Anti-Circe (Miłości lub Wyspą Topolową)
  • Źródło Wężowe (Źródło Hippokrene) koło Groty Krynica
  • Groty: Łokietka, Strachu i Zwątpienia, Thetydion (Grota Wenus), Grota Zwierciadła Diany (Krynica), Grota Kalipso (zwaną także Grotą Grzmotów lub Grotą Lwów) z dwuwierszem Potockiego: Strać tutaj pamięć nieszczęść, a szczęścia przyjm wieszcze, A jeśliś jest szczęśliwy, bądź szczęśliwszym jeszcze[1]

Rośliny do parku zostały sprowadzone z Turcji i Egiptu, a ptaki z Ameryki. O park dbało 200 ogrodników. Zespół parkowy po jego ukończeniu, stanowił jeden z najwspanialszych w Europie parków krajobrazowych. Na polecenie Potockiego Stanisław Trembecki napisał poemat Sofiówka, w którym lirycznie oddał piękno parku. O parku pisali także Jan Ursyn Niemcewicz i Augustyn de Lagarde.

Po śmierci Szczęsnego w 1805 r. prace w Zofiówce uległy spowolnieniu. Zaniechano wtedy także budowy domu mieszkalnego oraz grobowca w kształcie piramidy. Po śmierci Zofii Potockiej w 1822 r., w wyniku działów spadkowych, Humań i Zofiówka przypadły synowi Szczęsnego Aleksandrowi Potockiemu. Jego antyrosyjska postawa zaowocowała ustawieniem w ogrodzie dwóch pomników: Tadeusza Kościuszki na Górce Kaukaskiej i księcia Józefa Poniatowskiego na Polach Elizejskich[1]. Za udział w powstaniu listopadowym Aleksandra Potockiego, car Rosji Mikołaj I obłożył w 1831 roku dobra humańskie wraz z Zofiówką najpierw sekwestrem, a następnie w 1832 r. je skonfiskował[1].

W 1836 r. Zofiówka przeszła pod administrację rosyjskiego Zarządu Kolonii Wojskowych[1]. Po tym okresie zaczęto dodawać nowe budowle, zmieniając charakter parku, który miał mieć wg pierwotnych zamierzeń Potockiego charakter naturalny i sugerujący powstanie bez ingerencji człowieka. W 1841 wybudowano Pawilon Chiński oraz altanę zwaną Grzybkiem. W 1842 r. rozpoczęto budowę klasycystycznego Pawilonu Flory i Pawilonu Różowego na wyspie Anti-Circe oraz bramę wjazdową z dwoma pawilonami odźwiernych. W tym czasie usunięto z parku pomniki Tadeusza Kościuszki i Józefa Poniatowskiego, a na miejscu pierwszego z tych monumentów na Kaukaskiej Górce ustawiono brązowe popiersie carycy Aleksandry. Do 1860 roku zrabowany ogród stanowił własność Mikołaja I, kiedy to całe założenie przekazano przeniesionej tu z Odessy w 1858 r. szkole ogrodniczej o nazwie Humański Ogród Głównej Szkoły Ogrodnictwa[1]. W 1923 r. dokonano zmiany nazwy Zofiówki na Park Trzeciej Międzynarodówki[1]. W 1945 r. założenie otrzymało oficjalną nazwę Państwowy Rezerwat "Zofiówka". W 1955 r. Zofiówka przeszła pod zarząd Akademii Nauk Ukrainy. Trzy lata później obszar parku został powiększony o około 15 ha, a następnie w 1972 r. o kolejne 5 ha, co dało łączną powierzchnię 153,7 ha.


Obecnie Zofiówka utrzymana jest w stosunkowo dobrym stanie i odwiedzana przez turystów. Zaliczona została do siedmiu cudów na obecnym terytorium Ukrainy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Tom XI (Województwo Bracławskie), s. 110-131
  • Jerzy Łojek: Dzieje pięknej Bitynki. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1982. ISBN 83-211-0337-5.
  • Chrząszczewski A., Pamiętnik oficjalisty Potockich z Tulczyna, Wrocław–Warszawa – Kraków – Gdańsk 1976
  • Groza S., Opisanie Sofijówki przez S. Gr. „Rimembranza”, Wilno 1843
  • Jaroszewski T.S., Wychowaniec pojętny Gradywa. Wiadomość o Ludwiku Chrystianie Metzllu. Materiały do Dziejów Zofiówki pod Humaniem, „Rocznik Historii Sztuki”, t. XX, 1994, s. 309-352
  • Kraszewski Józef Ignacy, Wspomnienia Odessy, Jedyssanu i Budzaku, t. 1, Wilno 1845
  • Swaryczewska M., Zofiówka Potockich w Humaniu, „Teka Komisji Architektury i Urbanistyki”, t. XXIV, 1990, s. 101-108; t. XXV, 1992, s. 95-104
  • Wołyniak [pseud.], O bazylianach w Humaniu, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (dodatek do „Gazety Lwowskiej”), R. 27, 1899, s. 1144
  • Niemcewicz J.Ursyn, Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1817 a 1828 odbyte, Paryż – Petersburg 1858, s. 305

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]