Odessa
| Odessa Одеса |
|||||
Rotunda przy pałacu Woroncowa |
|||||
|
|||||
| Państwo | |||||
| Obwód | |||||
| Burmistrz | Michaił Saakaszwili | ||||
| Powierzchnia | 162,42[1] km² | ||||
| Wysokość | 40 m n.p.m. | ||||
| Populacja (2013) • liczba ludności • gęstość |
1 013 521 [2] 6240 os./km² |
||||
| Nr kierunkowy | + 380 (0)482 | ||||
| Kod pocztowy | 65000-480 | ||||
| Podział miasta | 8 dzielnic | ||||
| Portal |
|||||
Odessa (ukr. Одеса, ros. Одесса) – miasto i stolica obwodu odeskiego Ukrainy, położone nad Morzem Czarnym.
Spis treści
Historia[edytuj | edytuj kod]
W starożytności na terenie Odessy istniały dwie osady greckie: „Isiaka” i „Istrian”. Od 337 roku tereny te należały do Gotów, w 390 przejęli je Hunowie, a w 453 Kutrigurzy (potomkowie Hunów). W 520 znalazły się pod panowaniem Awarów, w 620 Bułgarów (Hordy Asparucha) do 830 roku, kiedy zdobyli je Madziarowie. Od XIV wieku na terenie Odessy istniała tatarska warownia Hadżibej (Chanat Krymski). W wyniku podbojów litewskich pod koniec XIV w., od 1392 r. do końca lat 40. XV w. terytorium między Dniestrem i Dnieprem pozostawało pod władzą Wielkiego Księstwa Litewskiego. Według Jana Długosza, w 1413 r. Władysław Jagiełło wysłał stąd kilka statków z pszenicą. W celu wzmocnienia swej władzy Witold Kiejstutowicz zbudował na brzegu Morza Czarnego fortyfikacje, między innymi rozbudował twierdzę Chadżybej, ulokowaną dokładnie w miejscu dzisiejszej Odessy. Pierwsza wzmianka o jej istnieniu pochodzi z 1415 r., kiedy wymieniana jest przez polskie kroniki. Zamek ten został nadany w 1442 roku przez króla polskiego w dożywocie kasztelanowi i staroście kamienieckiemu Teodorykowi z Buczacza.
Po krótkim okresie przynależności do Litwy, w 1529 twierdza znalazła się w otomańskim regionie Jedysan pod turecką nazwą Yeni Dünya (tur. Nowy Świat). W 1789 r. została zajęta przez wojska rosyjskie. Miasto zostało oficjalnie założone w 1794 przez Rosję na terytorium straconym przez Imperium Osmańskie w 1792. W XIX wieku miasto stało się głównym portem obsługującym eksport rosyjskiego zboża. Dzięki temu stało się jednym z najbogatszych i najszybciej rozwijających się miast carskiej Rosji.
W 1795 miasto miało 2250 mieszkańców, a w 1814 25 tys. Potem wzrost liczby ludności był jeszcze szybszy: w 1850 100 tys., w 1873 185 tys., w 1884 225 tys., w 1900 450 tys. Przed wybuchem I wojny światowej miasto stało się czwartym najważniejszym miastem Imperium Rosyjskiego, po Petersburgu, Moskwie i Warszawie.
W tym okresie społeczność żydowska Odessy doznawała aż sześciokrotnie pogromów: w 1821, 1859, 1871, 1881, 1900 i 1905[3]. Masakra w roku 1905, która rozgorzała podczas drugiej fali pogromów w Rosji, kosztowała życie od 500 do 2500 żydowskich mieszkańców Odessy, zaś od 300 do kilku tysięcy zostało rannych[3][4].
Po rewolucji w 1917 miasto straciło swoją wyjątkową rolę i nigdy nie odzyskało poprzedniej świetności. Na początku 1918 miasto było stolicą Odeskiej Republiki Radzieckiej. W latach 1941–1944 Odessa wchodziła w skład Rumunii pod nazwą Antonescu (na cześć marszałka Iona Antonescu). W 1941 roku Rumuni wraz z Niemcami i Ukraińcami dokonali eksterminacji 50 tysięcy Żydów zamieszkujących miasto[5].
Polacy w Odessie[edytuj | edytuj kod]
Pierwsi Polacy przybyli do Odessy tuż przed III rozbiorem Polski, kiedy to na mocy ukazu cara Pawła I z lipca 1795 roku ponad 100 polskich rodzin szlacheckich przybyło do miasta z zamiarem poprawienia swojego bytu. W Odessie gościli między innymi Julian Ursyn Niemcewicz (Podróże historyczne) i Józef Ignacy Kraszewski (Wspomnienia z Odessy, Jedysadu i Budżaku), a na zesłaniu przebywał Adam Mickiewicz (Sonety odeskie). W Odessie działali także m.in. polski wynalazca Stefan Drzewiecki oraz Seweryn Potocki, który wybudował tutaj w latach 1805–1810 pałac klasycystyczny istniejący do dnia dzisiejszego przy ul. Sofijskiej i od 1899 mieszczący Muzeum Sztuk Plastycznych. W Odessie działali również polscy architekci: Feliks Gąsiorowski i Lew Włodek. Na początku XX wieku powstał w Odessie Dom Polski. W mieście istniały dwie księgarnie polskie, ostatnią zamknięto w 1990 roku. Jedną z największych aptek prowadzili Gajewski i Popowski. Działało tu wielu polskich lekarzy, adwokatów i inżynierów.
W 1897 roku w mieście żyło 17 395 Polaków i stanowili oni liczebnie taką samą populację jak mieszkający tu Ukraińcy. Przed wybuchem I wojny światowej żyło w mieście ok. 25–30 tys. Polaków. Najwięcej było wtedy Rosjan i Żydów.
W 1913 roku polski kompozytor i pedagog Witold Maliszewski założył Konserwatorium w Odessie i został jego pierwszym dyrektorem[6].
Polacy z Odessy prześladowani byli szczególnie w latach 1922 i 1937 (Operacja polska NKWD).
Klimat[edytuj | edytuj kod]
Odessa charakteryzuje się klimatem umiarkowanym kontynentalnym i suchym, gorącym. Liczba słonecznych dni w roku przekracza 290.
Zima krótka i łagodna ze średnią temperaturą około zera stopni Celsjusza. Śnieg i temperatury poniżej −10 stopni Celsjusza występują rzadko.
Lato długie i gorące ze średnią temperaturą około 25 stopni Celsjusza. Często zdarzają się temperatury powyżej 35 stopni Celsjusza.
Demografia[edytuj | edytuj kod]
Historyczny udział poszczególnych narodowości i grup etnicznych w populacji miasta na podstawie danych ze spisów powszechnych Imperium Rosyjskiego, Związku Radzieckiego i Ukrainy:
1897 |
1926 |
1939 |
2001
|
Transport i gospodarka[edytuj | edytuj kod]
Odessa to największy port morski Ukrainy, przeładowujący ziarno, cukier, węgiel, cement, metale, drewno i produkcję przemysłu maszynowego. To także baza floty morskiej, oraz duży węzeł kolejowy ze stacją Odessa. Podstawowe branże przemysłu to budowa okrętów, przeróbka ropy naftowej, budowa maszyn, przetwórstwo rolne i przemysł chemiczny. Jest też dużym centrum uzdrowiskowym. Posiada liczne plaże i sanatoria.
W Odessie znajduje się także międzynarodowy port lotniczy.
Sport[edytuj | edytuj kod]
Odessę w Ukraińskiej Wyszczej Lidze reprezentuje klub piłkarski Czornomoreć Odessa.
Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]
- Filharmonia Miejska
- Stara Giełda w Odessie z lat 1829–1837
- Latarnia morska
- Odeskie katakumby
- Pałac Woroncowów z lat 1826–1834
- Schody Potiomkinowskie
- Teatr Opery i Baletu z lat 1884–1887 w stylu eklektycznym
- Uniwersytet Odeski
- Pałac Beliny-Brzozowskiego arch. Feliks Gąsiorowski
- Pałac Potockich w stylu klasycystycznym
- Dom Mickiewicza, ul. Deribasowska 16, miejsce pobytu Adama Mickiewicza podczas zesłania w 1825 roku
- Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Odessie (tzw. Kościół Polski) z 1854 r., proj. F. Morandi, ul. Ekaterinienskaja (Kateryńska) 33
- Kościół św. Piotra Apostoła w Odessie (rzymskokatolicki) z XIX wieku przy ul. Gawannej 5. Ze świątynią związany był wielce zasłużony dla kultury polskiej w Odessie salezjanin ks. Tadeusz Hoppe (1913–2003). Nabożeństwa w w kościele odbywają się w języku polskim.
- Kościółek pw. św. Klemensa przy ul. Frunzego. Świątynia pierwotnie wzniesiona została w stylu neogotyckim i oddana do użytku w 1913. W 1935 kościół zamknięto, a w 1937 Rosjanie wysadzili go w powietrze (pozostał tylko dom parafialny). W 1991 kościółek staraniem polskich wiernych odbudowano z przeznaczeniem na siedzibę ojców pallotynów. Mimo że obiekt jest przeznaczony dla rzymskich katolików a jego odbudowa została sfinansowana z polskich pieniędzy wewnątrz świątyni umieszczono tablice wyłącznie w języku ukraińskim.
- Pałac Olgi Potockiej w Odessie (ob. Muzeum Sztuki) w stylu klasycyzmu, proj. Franciszek Boffo, ul. Sowijewska 5а
- Muzeum Archeologiczne (1882–1883) w stylu neoklasycystycznym, arch. Feliks Gąsiorowski
- Kościół św. Pawła w Odessie z 1897 r.
- Synagoga z XIX wieku
- Sobór Przemienienia Pańskiego w Odessie
- Urząd Miasta w Odessie z 1826 r.
- Hotel Petersburski z 1833 r. (ob. biura)
- Hotel Londyński z 1827 r. w stylu neorenesansowym
- hotel „Pasaż” (1898–1899) w stylu secesyjnym, arch. Lew Włodek
- polski cmentarz rzymskokatolicki
Nauka i oświata[edytuj | edytuj kod]
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Polacy związani z Odessą[edytuj | edytuj kod]
- Juliusz Bardach – profesor prawa i ustroju
- Stanisław Chlebowski – malarz orientalista
- Zygmunt Chmielewski – aktor teatralny i filmowy, reżyser teatralny i pedagog
- Romuald Chojnacki – malarz
- Kazimierz Fabrycy – generał Wojska Polskiego
- Luba Fischer – przedwojenna aktorka filmowa
- Władysław Horodecki – architekt
- Mateusz Iżycki – generał brygady pilot Wojska Polskiego II RP
- Ida Kamińska – aktorka teatralna i filmowa oraz reżyser
- Zygmunt Klukowski – lekarz, bibliofil, kolekcjoner ekslibrisów, historyk regionalista, autor pamiętników, żołnierz Związku Walki Zbrojnej (Armii Krajowej)
- Halina Krahelska – działaczka społeczna, publicystka i powieściopisarka
- Witold Maliszewski – założyciel i pierwszy dyrektor Konserwatorium w Odessie
- Adam Mickiewicz – poeta
- Ludwik Kmicic-Skrzyński – generał Wojska Polskiego
- Juliusz Słowacki – poeta
- Henryk Stifelman – architekt i budowniczy
- Tadeusz Tołwiński – architekt i urbanista, historyk i teoretyk urbanistyki
- Władysław Wincze – architekt wnętrz
- Mariusz Zaruski – generał, żeglarz, taternik
Zobacz też[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
- ↑ Постанова ВР України „Про зміну меж міста Одеси Одеської області” (ukr.). [dostęp 2014-01-05].
- ↑ Чисельність населення на 1 листопада 2013 року та середня за січень–жовтень 2013 року (ukr.). Головне управління статистики в Одеській області. [dostęp 2014-01-05].
- ↑ a b R. Weinberg: The Pogrom of 1905 in Odessa: A Case Study, [w: J.D. Klier, S. Lambroza, Pogroms: Anti-Jewish Violence in Modern Russian History] (ang.). Cambridge, 1992. [dostęp 2013-02-13]. J. Klier: Pogroms in the Russian Empire, [w: Yivo Encyclopedia] (ang.). [dostęp 2013-02-13].
- ↑ Roberg Weinberg: The Revolution of 1905 in Odessa: Blood on the steps. Harriman Institute, 1993. ISBN 0-253-36381-0. [dostęp 2012-11-14]. (ang.)
- ↑ Bartosz T. Wieliński, Rumuński reżyser próbuje przełamać zmowę milczenia na temat ludobójstwa Żydów w Odessie w czasie rumuńskiej okupacji, Internetowe wydanie Gazety Wyborczej, 29 marca 2013.
- ↑ Nazarenko V., Ukrainian page of Maestro Maliszewski, „Day” („Dzień”) Newspaper, 2010.
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ [4]
- ↑ Abrosimow 2009 ↓.
Bibliografia[edytuj | edytuj kod]
- Karakina, Yelena/Samoilova, Tatyana/Ishchenko, Anna: Touring Odessa, Kyiv 2004, ISBN 966-8137-01-9.
Galeria[edytuj | edytuj kod]
Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]
Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]
|
|||||||
|
||||||||||