Humań

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Humań
Умань
Ilustracja
Zabudowa przy ul. Sadowej
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód czerkaski
Burmistrz Ołeksandr Cebrij
Powierzchnia 41 km²
Wysokość 166 m n.p.m.
Populacja (2016)
• liczba ludności

85 957
Nr kierunkowy +380 4744
Kod pocztowy 20300
Położenie na mapie obwodu czerkaskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu czerkaskiego
Humań
Humań
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Humań
Humań
Ziemia48°45′N 30°13′E/48,750000 30,216667
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina

Humań (ukr. Умань, Umań) – miasto na Ukrainie, w obwodzie czerkaskim, nad Umanką (dorzecze Bohu), siedziba administracyjna rejonu humańskiego. Liczy ok. 86. tys. mieszkańców[1].

Ośrodek przemysłu maszynowego, materiałów budowlanych i spożywczego; węzeł drogowy. W mieście znajdują się dwie szkoły wyższe i muzeum.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W Koronie Królestwa Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Mapa województwa bracławskiego z 1648 r. z Humaniem we wschodniej części województwa

W czasach I Rzeczypospolitej Humań przynależał administracyjnie do województwa bracławskiego prowincji małopolskiej Korony Królestwa Polskiego. W 1569 hetman Roman Sanguszko odniósł pod Humaniem zwycięstwo nad Tatarami. W 1609 król Polski Zygmunt III Waza nadał Humań Walentemu Aleksandrowi Kalinowskiemu. Tutejszy zamek w XVII w. był jedną z najsilniejszych polskich twierdz wschodniego Podola. Zlokalizowany w pobliżu czarnego szlaku, stanowił posiadłość rodu Kalinowskich i był zdobywany kilkakrotnie przez Kozaków. W latach 1672-1699 Humań znajdował się przejściowo we władaniu Imperium Osmańskiego. W XVIII w. stanowił część rozległych posiadłości Potockich na wschodnim Podolu. Humań został wówczas przez Stanisława Kostkę Ortyńskiego połączony traktem z położonym na zachodzie województwa Brahiłowem. W 1748 Franciszek Salezy Potocki ufundował budowę nowego drewnianego kościoła katolickiego[2]. W 1768 podczas koliszczyzny Kozacy i miejscowi ruscy chłopi wymordowali załogę twierdzy, mieszkańców i okoliczną ludność oraz Żydów i duchowieństwo unickie, którzy schronili się w Humaniu (rzeź humańska). U schyłku Rzeczypospolitej stacjonowała tu 8 Brygada Kawalerii Narodowej.

Ośrodek polski w zaborze rosyjskim[edytuj | edytuj kod]

Po II rozbiorze Polski od 1793 w zaborze rosyjskim, jako siedziba powiatu humańskiego. W 1796 Stanisław Szczęsny Potocki założył dla żony Zofii Potockiej park, znany dziś jako Park Zofiówka. W latach 1815-1820 u Bazylianów w Humaniu uczyli się polscy romantyczni literaci: m.in. Józef Bohdan Zalewski, Seweryn Goszczyński i Michał Grabowski. W 1826 oddano do użytku nowy klasycystyczny kościół w Humaniu ufundowany przez Potockich. Po upadku powstania listopadowego dobra humańskie zostały odebrane Aleksandrowi Potockiemu przez cara rosyjskiego.

W okresie zaborów Humań stał się ważnym ośrodkiem szkolnym Polaków na wschodnim Podolu. W czasie zaborów naukę pobierali tu m.in. późniejsi polscy wojskowi (Wacław Budrewicz, Rajmund Duracz, Włodzimierz Hellmann, Edmund Malinowski, Franciszek Zieliński), pisarze (Marian Gorzkowski, Józef Jeżowski), ziemianie (Wojciech Zatwarnicki), lekarze (Fortunat Jurewicz, Ignacy Hoffman), profesorowie (Henryk Ułaszyn, Aleksander Kamiński, Leon Borowski), historycy (Edmund Liwski), działacze sportowi (Zenon Paruszewski), dziennikarze (Wacław Zagórski), prawnicy (Aleksander Dębski).

W 1897 z populacją 31 016 mieszkańców Humań był drugim największym miastem Podola po Kamieńcu Podolskim.

W czasie I wojny światowej w 1915 adwokat Mirosław Sawicki założył tu Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny w Humaniu.

Okres walk o miasto i czasy ZSRR[edytuj | edytuj kod]

7 kwietnia 1918 odbył się uroczysty przemarsz Wojska Polskiego przez Humań.

Podczas wojny ukraińsko-radzieckiej oddziały Hryhorijewa w 1919 r. zamordowały 300-400 Żydów[3]. Od 1922 do 1991 część ZSRR. W 1934 Sowieci odebrali kościół Kościół Wniebowzięcia NMP katolikom[2]. Około 20 lipca 1941 r. NKWD zamordowało w Humaniu ok. 700–800 więźniów doprowadzonych z Czortkowa.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • park Zofiówka (koniec XVIII wieku) powstały z inicjatywy Stanisława Szczęsnego Potockiego[4], wojewody ruskiego, jako dar dla jego trzeciej żony, Zofii. Park miał 150 ha powierzchni, był jednym z najpiękniejszych parków w Europie. Powstał nad malowniczym jarem rzeki Kamionka. W centrum wykopano dwa sztuczne stawy z różnicą poziomów 20 m. Budowniczy Ludwik Metzell opracował układ wodociągów, kanałów, wodotrysków, fontann i kaskad. Z Francji i Włoch sprowadzano marmury i gotowe rzeźby. Wybudowano altany, sztuczne groty; wytyczono aleje i ścieżki spacerowe z posągami, obeliskami, wazonami i platformami widokowymi. Park został skonfiskowany przez cara Mikołaja I za udział w powstaniu listopadowym Aleksandra Potockiego, syna Szczęsnego. W XIX wieku przeprowadzono zmiany, w 1841 roku wybudowano altanę chińską, klasycystyczny Pawilon Flory i Pawilon Różowy oraz bramę wjazdową z dwoma pawilonami odźwiernych. W czasach sowieckich Zofiówka utraciła wiele ze swego blasku; obecnie utrzymana jest w dobrym stanie i odwiedzana przez turystów
  • Kościół katolicki pw. Wniebowzięcia NMP[2] (I poł. XIX w.)
  • dawny klasztor bazylianów z lat 1765–1784
  • hala targowa (II poł. XVIII w.)
  • Sobór św. Mikołaja, wzniesiony w latach 1809-12, katedra eparchii humańskiej
  • dworzec kolejowy z 1890 r.
  • kościół protestancki z końca XIX w.
  • gmach gimnazjum żeńskiego z 1900 r.
  • wieża ciśnień z pocz. XX w.
  • grób Nachmana z Bracławia

Obiekty niezachowane:

Osoby[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Humaniu[edytuj | edytuj kod]

Związani z Humaniem[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/06/zb_chnnu2016pdf.zip
  2. a b c dr Jacek Jan Pawłowicz, Historia Kościoła
  3. E. Heifetz: The slaughter of the Jews in the Ukraine In 1919 (ang.). Thomas Seltzer, Inc., 1921. [dostęp 2013-02-12]. s. 312-341. Y. Slutsky: Uman (ang.). Jewish Virtual Library, 2008. [dostęp 2013-02-12].
  4. Roman Aftanazy: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Województwo bracławskie, T. 10, wyd. 2 przejrzane i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław, Warszawa: 1996, s. 110-131.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]