Piestrzenica kasztanowata

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Piestrzenica kasztanowata
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ workowce
Klasa kustrzebniaki
Rząd kustrzebkowce
Rodzina krążkownicowate
Rodzaj piestrzenica
Gatunek piestrzenica kasztanowata
Nazwa systematyczna
Gyromitra esculenta (Pers.) Fr.
Summa veg. Scand., Section Post. (Stockholm): 346 (1849)
False Morel.jpg
Gyromitra esculenta01.jpg
Gyromitra esculenta BPN1 (1).jpg

Piestrzenica kasztanowata Gyromitra esculenta (Pers.) Fr. – gatunek grzybów z rodziny krążkownicowatych (Discinaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Gyromitra, Discinaceae, Pezizales, Pezizomycetidae, Pezizomycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w 1800 r. Persoon nadając mu nazwę Helvella esculenta. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w 1849 r. Elias Fries, przenosząc go do rodzaju Gyromitra[1].

Synonimy nazwy naukowej[2]:

  • Gyromitra esculenta var. alba Pilát 1951
  • Gyromitra esculenta var. aurantiaca Benedix 1969
  • Gyromitra esculenta var. crispa Peck 1898
  • Gyromitra esculenta (Pers.) Fr., Summa veg. Scand. 1849, var. esculenta
  • Gyromitra esculenta var. fragilis A. Marchand 1971
  • Gyromitra esculenta var. fulva J. Moravec 1986
  • Helvella esculenta Pers. 1800
  • Physomitra esculenta (Pers.) Boud. 1907

Morfologia[edytuj]

Owocniki

Przypominają pokrojem podstawczaki. Składają się z główki i trzonu, wewnątrz są puste.

Główka

Wysokość 5-12 cm, szerokość 5-15 cm. Kształt nieregularnie kulista, silnie mózgowato pofałdowany. W środku główka jest pusta i poprzerastana, kremowa. Powierzchnia ma barwę od żółtobrązowej przez brazową do kasztanowobrązowej, a nawet czarnobrązowej[3].Warstwa hymenialna znajduje się na zewnętrznej powierzchni główki[4].

Trzon

Krótki, nieregularny, brudnobiały, w dolnej części nieco zgrubiały. Na całej powierzchni ma nieregularne wgłębienia. U młodych okazów jest pełny, u starszych pusty w środku. Początkowo jest białawy, z czasem nabiera fioletowoczerwonego odcienia[4].

Miąższ

Chrząstkowaty, łamliwy, o niewyraźnym zapachu. Jest białawy i bardzo kruchy[4].

Cechy mikroskopowe

Wysyp zarodników białawy. Zarodniki o kształcie od wrzecionowatego do elipsoidalnego, bezbarwne, gładkie, o rozmiarach 19-28 × 10-13 μm. Wewnątrz zawierają zazwyczaj liczne, drobne gutule. Worki 8-zarodnikowe. Czerwonawe lub czerwono-pomarańczowe wstawki o szerokości 4-10 μm, zazwyczaj splątane z sobą[5]

Występowanie i siedlisko[edytuj]

W Europie występuje tylko w niektórych regionach, w innych brak jej w ogóle[6]. W Polsce występuje tylko na niżu i w niższych położeniach górskich i jest dość częsta[3].

Owocniki pojawiają się od marca do maja, w lasach sosnowych, często na zrębach i piaszczystych glebach[4]. Często spotykana jest w miejscach, w których został naruszony grunt, takich jak otwory, brzegi potoków, zorana w lesie ziemia, miejsca w lesie o poruszonej ściółce podczas wycinki i ściągania drzewa, itp.[7].

Znaczenie[edytuj]

Saprotrof. Grzyb trujący, często mylony ze smardzem. Zawiera lotną substancję toksyczną – gyromitrynę, która powoduje zaburzenia żołądkowo-jelitowe, uszkodzenia wątroby, śledziony, nerek, szpiku kostnego i wzroku[4].

Przymiotnik gatunkowy esculenta w języku łacińskim oznacza jadalny. Dawniej piestrzenica masowo była sprzedawana na straganach i spożywana. Gdy ustalono, że była przyczyną zatruć, zakazano jej sprzedaży. Piestrzenicę kasztanowatą można odtruć przez suszenie lub długotrwale gotowanie. Ponieważ jednak trudno ustalić po jakim czasie obróbki termicznej gyromitryna traci swoje trujące własności, w większości krajów Europy jest uważana za grzyb trujący i nie jest dopuszczona do obrotu handlowego. Jedynie w Finlandii jej susz jest dopuszczony do spożycia[6].

Okazy piestrzenicy w różnych regionach świata i w różnych siedliskach znacznie różnią się zawartością gyromitryny. Udało się wyizolować szczepy o niskiej zawartości tej substancji, przy tym można je uprawiać. Istnieje zatem możliwość przyszłych badań w zakresie uprawy jeszcze bezpieczniejszych szczepów tego gatunku[8]

Gatunki podobne[edytuj]

Bardzo podobna jest piestrzenica olbrzymia (Gyromitra gigas). Jest rzadsza, mniejsza i zazwyczaj ciemniej ubarwiona. Cechy te nie są jednak wystarczające do pewnego rozróżnienia tych gatunków; owocniki piestrzenicy olbrzymiej nie od razu są duże, trafiają się mniejsze okazy także wśród dojrzałych owocników, a u piestrzenicy kasztanowatej występują podobnie, jasnobrązowo ubarwione okazy. Pewnie można rozróżnić te gatunki tylko badaniem mikroskopowym; u piestrzenicy kasztanowatej zarodniki są gładkie i bez zgrubień na końcach[9]. Przez niedoświadczonych grzybiarzy bywa mylona także z smardzem jadalnym (Morchella esculenta)[6].

Przypisy

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-12-12].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2015-12-16].
  3. a b Marek Snowarski: Grzyby. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-776-4.
  4. a b c d e Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  5. Mushroom Expert. [dostęp 2017-04-28].
  6. a b c Andreas Gminder: Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008. ISBN 978-83-258-0588-3.
  7. Nilsson S, Persson O.(1977) Fungi of Northern Europe 1: Larger Fungi (Excluding Gill Fungi). s. 34–35. Penguin Books
  8. Occurrence of N-methyl-N-formylhydrazones in fresh and processed false morel, Gyromitra esculenta. [dostęp 2017-04-28].
  9. J. Breitenbach, Kraenzlin: Fungi of Switzerland 1 – Acomycota. 1981.