Pilarzowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pilarzowate
Tenthredinidae
Latreille, 1802
Okres istnienia: kreda–dziś
Monostegia abdominalis
Monostegia abdominalis
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Rząd błonkoskrzydłe
Podrząd rośliniarki
Nadrodzina Tenthredinoidea
Rodzina pilarzowate

Pilarzowate (Tenthredinidae) – rodzina owadów z rzędu błonkoskrzydłych i podrzędu rośliniarek, obejmująca ponad 5 tysięcy opisanych gatunków. Takson kosmopolityczny, najliczniejszy w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Gąsienicowate larwyfitofagami. Wiele gatunków to szkodniki roślin uprawnych oraz drzew leśnych.

Opis[edytuj]

Owady dorosłe osiągają od 2,5 do 15 mm długości ciała[1]. W ich ubarwieniu występować mogą czerń, brąz, czerwień, pomarańcz, żółć, zieleń i biel, przy czym jaskrawe barwy blakną u martwych okazów, przechodząc w odcienie słomkowe[1][2]. Większość gatunków ma 9-członowe, nitkowate czułki[1]. Liczba członów biczyka może się jednak wahać od 5 do 10[2], a u niektórych czułki mogą być piłkowane lub ich pierwsze człony być opatrzone ząbkami[3]. Na głowie oprócz oczu złożonych znajdują się 3 przyoczka. Linia prosta poprowadzona tak, by połączyć przednie krawędzi przyoczek bocznych, przechodzi przez tylną krawędź albo za tylną krawędzią przyoczka środkowego[2]. Przedplecze ma głęboko wykrojoną krawędź tylną[1][3]. Brakuje szwów między śródpleczem a pleurytami śródtułowia[3]. Tarcza śródtułowia wyposażona jest w wyraźny wyrostek na tylnym brzegu[1][2][3]. Epimeryty śródtułowia mają pośrodku wycięte górne brzegi[2], zaś epimeryty zatułowia nie są zlane z pierwszym tergitem odwłoka[3]. Skrzydła cechują się stosunkowo pełnym użyłkowaniem[3]. W przedniej ich parze żyłka subkostalna ma przebieg poprzeczny lub w ogóle nie występuje[1]. Golenie ich odnóża są pozbawione ostróg przedwierzchołkowych, ale przednia para ma po dwie ostrogi wierzchołkowe[1][3]. Tergity odwłoka są wyokrąglone poniżej przetchlinek[2]. Samice mają piłkowane pokładełko[1].

Larwy są gąsienicowate, o walcowatym, rzadko przypłaszczonym ciele. Dobrze rozwinięta głowa jest u nich zaopatrzona w czułki zbudowane z 3 do 5 członów. Odwłok składa się z 10 segmentów, z których każdy podzielony jest bruzdami na 3–7 pierścieni. Zwykle na odwłoku występuje 7 lub 8 par posuwek, ale u gatunków minujących są one zredukowane lub całkiem zanikłe[1].

Biologia i ekologia[edytuj]

Samice składają jaja w tkankach roślin za pomocą piłkowanych pokładełek. U jednego z gatunków samica wykazuje troskę rodzicielską, broniąc złożonych jaj. Larwy są fitofagami. Należą tu zarówno gatunki żerujące na zewnątrz roślin, jak i wewnątrz ich tkanek, w tym drążące łodygi, minujące liście oraz indukujące powstawanie galasów[1]. Wśród roślin żywicielskich wymienić można drzewa i krzewy liściaste i iglaste, sagowce, trawy, paprocie i skrzypy[4]. Larwy niektórych gatunków żyją stadnie. Wśród strategii ochronnych larw znaleźć można: pozy odstraszające, wydzielanie substancji drażniących, wosku czy śliskiej wydzieliny, pokrycie ciała kolcami lub szczecinkami, odpadanie od rośliny i zwijanie w kulkę jak i włączanie w skład hemolimfy toksyn zawartych w roślinach. Dorosłe bronić się mogą przed drapieżnikami ubarwieniem kryptycznym lub udawaniem groźnych żądłówek[1].

Pilarzowate atakowane są przez grzyby, wirusy, bakterie i pierwotniaki chorobotwórcze oraz nicienie z rodziny Mermetidae. Padają także ofiarami parazytoidów: gąsienicznikowatych i złotolitkowatych z rzędu błonkówek oraz rączycowatych z rzędu muchówek[1].

Rozprzestrzenienie[edytuj]

Takson kosmopolityczny. Najwięcej gatunków zamieszkuje strefę umiarkowaną półkuli północnej, preferując siedliska wilgotne. Podrodzina Nematinae występuje także w strefie subarktycznej. Najsłabiej przedstawiciele rodziny reprezentowani są w Australii i na małych wyspach. Żaden gatunek nie występuje naturalnie na Nowej Zelandii i Antarktydzie[1]. W Polsce do 2000 roku stwierdzono 484 gatunki[5] (zobacz: pilarzowate Polski).

Systematyka i filogeneza[edytuj]

Najliczniejsza w gatunki rodzina rośliniarek. Dotychczas opisano ponad 5 tysięcy gatunków pilarzowatych, zgrupowanych w około 430 rodzajach i 7 podrodzinach[1][2]:

Monofiletyzm pilarzowatych względem bryzgunowatych i borecznikowatych jest niejasny. W wynikach analizy filogenetycznej Songa i innych z 2016 pilarzowate i bryzgunowate stanowią grupy siostrzane, jednak nie uwzględniono w tym badaniu borecznikowatych[6].

W zapisie kopalnym pilarzowate są znane od kredy, a ich najstarszym znanym przedstawicielem jest Palaeathalia laiyangensis[7].

Znaczenie gospodarcze[edytuj]

Liczne gatunki uznawane są w gospodarce leśnej za szkodniki wywołujące defoliację drzew iglastych i liściastych. Należą tu także szkodniki sadownicze, np. żerujący na agreście i porzeczce brzęczak porzeczkowy, rolnicze jak żerujący na kapustowatych gnatarz rzepakowiec oraz szkodniki roślin ozdobnych jak żerujący na różach Blennocampa phyllocolpa. Niektóre gatunki monofagiczne wykorzystuje się do biologicznej kontroli niechcianych roślin[1].

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Jean-Luc Boevé: Sawflies (Hymenoptera: Tenthredinidae). W: Encyclopedia of Entomology. John L. Capinera (red.). Wyd. 2. Springer, 2008, s. 3252-3257. ISBN 9781402062421.
  2. a b c d e f g Henri Goulet: Chapter 6. Superfamilies Cephoidea, Megalodontoidea, Orussoidea, Siricoidea, Tenthredinoidea, and Xyeloidea. W: Hymenoptera of the world: An identification guide to famihes. Henri Goulet, John T. Huber (red.). Ottawa: Minister of Supply and Services Canada, 1993, s. 104-110. ISBN 0-660-14933-8.
  3. a b c d e f g David R. Smith. A Synopsis of the Sawflies (Hymenoptera: Symphyta) of America South of the United States: Tenthredinidae (Nematinae, Heterarthrinae, Tenthredininae). „Transactions of the American Entomological Society”. 129 (1), s. 1–45, 2003. 
  4. Christopher Asaro: Sawflies (Hymenoptera: Symphyta). W: Encyclopedia of Entomology. John L. Capinera (red.). Wyd. 2. Springer, 2008, s. 3250-3252. ISBN 9781402062421.
  5. Józef Banaszak, Wiesława Czechowska, Wojciech Czechowski, Henryk Grabarczyk, Janusz Sawoniewicz, Bogdan Wiśniowski. Zagrożenia i perspektywy ochrony owadów błonkoskrzydłych ( Hymenoptera ). „Wiadomości Entomologiczne”. 18 (Suppl. 2), s. 177-211, 2000. 
  6. Song Shengnan, Tang Pu, Wei Shujun, Chen Xuexin. Comparative and phylogenetic analysis of the mitochondrial genomes in basal hymenopterans. „Scientific Reports”. 6 (20972), 2016. DOI: 10.1038/srep20972. 
  7. J.F. Zhang. New data on the Mesozoic fossil insects from Laiyang in Shandong. „Geology of Shandong”. 1, s. 23-39, 1985.