Pogorzelce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pogorzelce
Pogorzelce
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat hajnowski
Gmina Białowieża
Strefa numeracyjna (+48) 85
Tablice rejestracyjne BHA
SIMC 0023202
Położenie na mapie gminy Białowieża
Mapa lokalizacyjna gminy Białowieża
Pogorzelce
Pogorzelce
Położenie na mapie powiatu hajnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu hajnowskiego
Pogorzelce
Pogorzelce
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Pogorzelce
Pogorzelce
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pogorzelce
Pogorzelce
Ziemia52°43′20,7″N 23°48′24,0″E/52,722417 23,806667

Pogorzelce – (biał. Пагарэльцы, Paharełcy) wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Białowieża, nad Narewką. Zlokalizowane są w pobliżu uroczyska Poharelec (po drugiej stronie rzeki Narewka na terenie Białowieskiego Parku Narodowego), gdzie według przekazu ustnego było miejsce pracy pierwszych mieszkańców – wypalali tam drewno na węgiel i potaż.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Historia[edytuj]

Historia wsi Budy, Teremiski i Pogorzelce jest ściśle związana z przebiegiem zasiedlania i użytkowania Puszczy Białowieskiej. Wraz z wejściem Puszczy w 1589 w skład królewskich dóbr stołowych zaczęło się kontrolowane użytkowanie Puszczy poprzez „wchody”, czyli prawo użytkowania lasu. Systematyczna eksploatacja Puszczy rozpoczęła się w XVII w. Jej gruntowną reformę wprowadził w XVII w. Antoni Tyzenhauz. Uruchomił on nowe ośrodki dostarczające przetworzone produkty leśne np. węgiel, smołę, dziegieć, popiół, potaż. Wówczas wewnątrz puszczy powstały osady przemysłowe Budy, Pogorzelce i Teremiski. Do pracy w przemyśle leśnym sprowadzono specjalnie ludność z Mazowsza. Osady puszczańskie zakładane były na ziemiach królewskich w dobrach stołowych. Mieszkańcy byli zwolnieni z odrabiania pańszczyzny. Ich zajęciem poza pracą w lesie był udział w polowaniach monarszych (za tę pracę dostawali dodatkowe wynagrodzenie).

Historia i współczesność wszystkich puszczańskich osad jest podobna. Wszystkie trzy pojawiały się na mapach w XVIII w. Systematycznie rozrastały się do początku XX w. W czasie pierwszej wojny światowej wszyscy mieszkańcy opuścili domy by ruszyć w głąb Rosji za wycofującą się armią carską. Po powrocie w latach 1918–1924 odbudowali spalone siedliska. W okresie międzywojennym większość z nich znalazła zatrudnienie w przemyśle leśnym. Według Powszechnego Spisu Ludności przeprowadzonego w 1921 roku wieś liczyła 28 domostw, w których mieszkało 207 osób. 161 z nich zadeklarowało wyznanie prawosławne, 42 rzymskokatolickie, a 3 ewangelickie. Wyznanie 1 osoby nie udało się ustalić. Jednocześnie 155-u mieszkańców wsi Pogorzelce podało białoruską przynależność narodową, a pozostałych 52-óch polską. W owym czasie miejscowość znajdowała się na terenie gminy i powiatu Białowieża[1].

W 1941 wszystkie wsie leżące wewnątrz Puszczy zostały spacyfikowane przez Niemców: domy spalono, dobytek zrabowano a mieszkańców wysiedlono poza obszar leśny wielu przy tym mordując[2]. Pacyfikacja wsi Pogorzelce nastąpiła 25 lipca 1941 i została dokonana przez 322 batalion policji niemieckiej. Mieszkańcy powrócili po wojnie by ponownie odbudować gospodarstwa. W 1948 z inicjatywy Ministerstwa Leśnictwa przygotowano plan przesiedlenia mieszkańców Bud, Teremisek i Pogorzelc na ziemie poniemieckie, w okolice Gołdapi. Opróżnione w ten sposób polany puszczańskie miały zostać zalesione. Wobec braku zainteresowania ze strony mieszkańców w 1949 z akcji przesiedleńczej zrezygnowano[3].

Rozkaz o wysiedleniu mieszkańców wsi terenu Puszczy Białowieskiej podpisany przez Ericha von dem Bacha (fotokopia)

Współczesne siedliska lokowane są w nawiązaniu do dawnych wzorów: w centrum polany, po obu stronach przecinającej ją drogi. Wsie mają układ szeregówki (utrzymano porządek przestrzenny z XVIII w.). Otoczone są polami uprawnymi i współczesnymi łąkami. Zaprzestano użytkowania wielu działek rolniczych. Zachodzi na nich proces naturalnego zarastania.

Przypisy

  1. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.. T. 17: Województwo białostockie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924, s. 28.
  2. Eksterminacja Ludności Polskiej w Okresie Okupacji Hitlerowskiej, Ministerstwo Sprawiedliwości Główna Komisja Badań Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1979, s. 138.
  3. Dokumenty Archiwum Państwowego w Białymstoku.

Linki zewnętrzne[edytuj]