Prawo cytatu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Prawo cytatuprawem dopuszczalna możliwość przytoczenia w tworzonym przez siebie dziele urywków rozpowszechnionych utworów lub drobnych utworów w całości bez zgody ich twórcy i bez uiszczania na jego rzecz wynagrodzenia. Prawo cytatu dotyczy twórczości chronionej majątkowymi prawami autorskimi i stanowi ich ograniczenie na rzecz dozwolonego użytku. Z utworów nie objętych prawami majątkowymi można bowiem korzystać swobodnie, pod warunkiem oznaczenia autora.

W prawie polskim prawo cytatu uregulowane jest w art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych[1]: Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości. Art. 35 ustawy zastrzega, iż realizacja prawa cytatu nie może naruszać praw do eksploatacji utworu przez pierwotnego twórcę. Nowelizacja ustawy z 2015 roku wprowadziła ponadto przepisy niwelujące wątpliwości interpretacyjne w zakresie stosowania prawa cytatu w satyrze, wykorzystywania utworów w sposób niezamierzony oraz rozszerzyła art. 29 ust. 1 ustawy o utwory fotograficzne i plastyczne, by zniwelować wątpliwości, iż przepis odnosi się wyłącznie do druku[2].

Warunki korzystania z prawa cytatu[edytuj]

Cytat jako ograniczenie praw autorskich twórcy musi spełniać kilka warunków, aby mieścić się w granicach określonych przez prawo:

  • Cytat musi być rozpoznawalny. Czytelnik musi wiedzieć, które słowa są słowami autora, a które są cytowane. Brak odróżnienia cytatu od reszty tekstu stanowić będzie naruszenie praw autorskich. Można w takim przypadku mówić o popełnieniu plagiatu[3].
  • Cytat musi być wyraźnie oznaczony co do autorstwa i źródła, i to w każdym przypadku, w którym się pojawia. Nie wystarczy samo ogólne odwołanie się do autorów lub dzieł w końcowym zestawieniu bibliografii lub źródeł[4]. Brak wyraźnego oznaczenia cytatu stanowić będzie naruszenie praw autorskich. W przypadku przytaczania cytatów, których autorstwo nie jest znane (rozpowszechniane były anonimowo), należy taką okoliczność również zaznaczyć[5].
  • Zamieszczenie cytatu musi być uzasadnione celem – ma służyć wyjaśnianiu lub nauczaniu, krytycznej analizie lub prawom gatunku twórczości.
  • Cytat pełni funkcję pomocniczą – ma służyć uzupełnieniu i wzbogaceniu dzieła, nie może go natomiast zastępować, ani tworzyć jego zasadniczej konstrukcji. Tworzone dzieło ma być samoistne, nie może polegać na przytoczeniu cudzej twórczości, ewentualnie jedynie z własnym, krótkim komentarzem. Nie może być również serią cytatów, nawet gdyby to były cytaty z różnych dzieł i autorów. Cytaty w samoistnym dziele powinny mieć rolę podrzędną. Nadmierne, zbyt obszerne i nieuzasadnione korzystanie z cytatów również stanowi naruszenie praw autorskich.

Nie jest jednoznacznie określona dopuszczalna wielkość cytatu. Musi on jednak pozostawać w takiej relacji do całości dzieła, aby przy realizowanych przez cytat celach zachowana była pomocnicza rola cytatu. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego cytowany urywek lub nawet cały drobny utwór musi pozostawać w takiej proporcji do wkładu własnej twórczości, aby nie było wątpliwości co do tego, że powstało własne, samoistne dzieło[6].

Nierzetelne wykorzystanie prawa cytatu[edytuj]

Z reguły niedotrzymanie warunków korzystania z prawa cytatu powoduje naruszenie majątkowych praw autorskich[7]. Niekiedy jednak może dojść również do naruszenia autorskich praw osobistych. Będzie tak w sytuacjach nierzetelnego wykorzystania dzieła[8], tj. wykorzystania cytatu w taki sposób, że zniekształceniu ulega myśl autora wyrażona w cytowanym utworze. Cytat zostaje wówczas dobrany nieumiejętnie lub świadomie zmanipulowany tak, iż odbiorca cytatu może odnieść mylne wrażenie co do tego, co jego autor rzeczywiście chciał przekazać. Przyjmuje się, że w takich sytuacjach autorowi może przysługiwać nie tylko ochrona prawno-autorska, ale równocześnie ochrona dóbr osobistych gwarantowanych w kodeksie cywilnym[9].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631, z późn. zm.)
  2. l, Prawo cytatu - czym jest, jak stosować, co się zmieniło w 2016?, Bezprawnik [dostęp 2016-04-23] (pol.).
  3. Elżbieta Traple: Komentarz do art. 29. W: Janusz Barta, Ryszard Markiewicz: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz. Wyd. 4. Kraków: Zakamycze, 2005, s. 346. ISBN 83-7444-033-3.
  4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2003 r. (VI ACa 23/03)
  5. Janusz Barta, Ryszard Markiewicz: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2008, s. 95. ISBN 978-83-7601-408-1.
  6. Wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2004 r., I CK 232/04, OSNC 2005, nr 11, poz. 195.
  7. Elżbieta Traple: Komentarz do art. 29. W: Janusz Barta, Ryszard Markiewicz: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz. Wyd. 4. Kraków: Zakamycze, 2005, s. 345. ISBN 83-7444-033-3.
  8. Zgodnie z art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych autorskie prawa osobiste obejmują m.in. prawo twórcy do rzetelnego wykorzystania jego dzieła (zob. art. 16 pkt 3).
  9. Art. 23 i 24 kc, Elżbieta Traple: Komentarz do art. 29. W: Janusz Barta, Ryszard Markiewicz: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz. Wyd. 4. Kraków: Zakamycze, 2005, s. 353. ISBN 83-7444-033-3.

Bibliografia[edytuj]

  • Janusz Barta, Ryszard Markiewicz: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2008. ISBN 978-83-7601-408-1.
  • Janusz Barta, Ryszard Markiewicz (red.): Prawo autorskie i prawa pokrewne : komentarz. Kraków: Zakamycze, 2005. ISBN 83-7444-033-3.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.