Wolność panoramy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Prawo do wolności panoramy w Europie:

     tak, włącznie z dziełami sztuki

     tak, tylko budynki

     tak, tylko w celach niekomercyjnych

     nie

     brak informacji

Prawo do wolności panoramy na świecie:

     tak, w tym wnętrza miejsc publicznych

     tak, z umieszczonymi na stałe rzeźbami / 3D

     tak, tylko budynki

     tak, budynki i niektóre wnętrza miejsc publicznych

     niejasne, możliwe że tak

     nie

     nie, niewystarczające orzecznictwo

     brak informacji, raczej nie

Wolność panoramy (także prawo panoramy; z niemieckiego Panoramafreiheit, prawo krajobrazu[1]) – potoczne określenie wyjątku w prawie autorskim zezwalającego na wykorzystanie obrazów obiektów umieszczonych w przestrzeni publicznej bez konieczności uzyskania zgody ich twórców lub właścicieli.

Podobne rozwiązania prawne wprowadzono w wielu krajach świata, w tym w Polsce, jednak ich zakres jest różny w zależności od jurysdykcji. Zazwyczaj obejmują one prawo do wykorzystania wizerunku obiektów architektonicznych znajdujących się w przestrzeni publicznej, w niektórych krajach prawo to rozszerzone jest także na dzieła sztuki (na przykład pomniki czy murale) lub wnętrza ogólnodostępnych obiektów (takie jak hol biurowca czy dworzec kolejowy).

W zależności od kraju wolność panoramy może obejmować reprodukcje fotograficzne, materiały wideo lub także obrazy wykonane techniką malarską. Zakłada się, że publikacja tak uzyskanych wizerunków nie narusza autorskich praw majątkowych twórcy lub właściciela budynku czy pomnika, choć w pozostałych sytuacjach mają oni wyłączne prawo do rozporządzania wizerunkiem własnego dzieła, kontroli nad wykonywaniem i rozpowszechnianiem utworów zależnych[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia formalnego i prawnego unormowania statusu reprodukcji dzieł umieszczonych trwale w przestrzeni publicznej sięga XIX wieku i w wielu krajach jest starsza niż współczesne formy prawa autorskiego. W krajach niemieckich najwcześniejsze prawa tego typu powstały w Związku Niemieckim w 1837, kiedy przyjęto „dekret przeciw przedrukowi”[3]. Zgodnie z jego duchem wiele spośród państw niemieckich przyjęło podobne zastrzeżenia. Między innymi w 1840 w Królestwie Bawarii zaczęło obowiązywać „Bawarskie prawo o ochronie własności dzieł literatury i sztuki przed przedrukiem” (niem. Bayerische Gesetz zum Schutz des Eigentums an Erzeugnissen der Literatur und Kunst gegen Nachdruck), zgodnie z którym „dzieła architektury w swym zewnętrznym zarysie” oraz „pomniki wzniesione w miejscach publicznych” zostały wyłączone z ogólnej ochrony prawnej, jaka przysługiwała innym rodzajom twórczości ludzkiej[4][5]. Podobną klauzulę zawarto także w ustawodawstwie Księstwa Brunszwiku[5].

Na podstawie podobnego prawa obowiązującego w Saksonii w latach 50. XIX wieku Związek Niemieckich Sprzedawców Książek przygotował propozycję harmonizacji prawa w obrębie całych Niemiec, opublikowaną w 1857 jako wzór do naśladowania przez wszystkie państwa[6][7]. Dokument został przedstawiony parlamentowi Saksonii w 1862 do dalszych prac legislacyjnych, które trwały do 1864 roku. Powstały w ich toku tzw. Szkic frankfurcki (niem. Frankfurter Entwurf; nazwany tak od miejsca obrad zajmującej się nim komisji ekspertów) zawierał w § 33 wyraźne zezwolenie na powielanie przedmiotów umieszczonych na widoku publicznym, tzw. klauzulę wolności obrazu ulicznego (niem. Straßenbildfreiheit)[6][8]. Ustawa głosiła, że „reprodukcja obrazów przedstawiających publiczne monumenta umieszczone trwale na ulicach i w innych miejscach publicznych (…) nie jest objęta opłatami”[9]. Ostatecznie prace nad Szkicem frankfurckim zostały przerwane, jednak w 1865 Bawaria przyjęła go jako podstawę własnego prawa w niemal niezmienionej formie[10].

W powstałym w 1867 Związku Północnoniemieckim niemal od razu rozpoczęto prace nad przyjęciem nowej ustawy o ochronie praw własności intelektualnej, jednak pruscy prawnicy zignorowali wcześniejsze prace frankfurckiej komisji[11]. W konsekwencji przyjęta w 1870 ustawa o prawie autorskim nie wprowadzała rozróżnienia na dzieła sztuki i dzieła znajdujące się w przestrzeni publicznej, ani nie czyniła wyjątków dla dzieł architektury[11][12]. Sytuacja zmieniła się już w rok po przyjęciu ustawy, bowiem w powstałej w 1871 Rzeszy Niemieckiej prace nad prawem autorskim rozpoczęły się na nowo. Po kilkuletnich pracach 9 stycznia 1876 Reichstag przyjął niewielką większością głosów „Ustawę o ochronie praw autorskich do dzieł sztuk pięknych” (niem. Gesetz betreffend das Urheberrecht an Werken der Bildenden Künste; w skrócie: KunstschutzG)[13]. Zgodnie z § 6 ustawy do przykładów zabronionych form reprodukcji nie zalicza się „reprodukcji dzieł sztuki zlokalizowanych wzdłuż dróg lub w miejscach publicznych. Reprodukcja nie może być jednak wykonana w tej samej technice, co oryginał”[14]. Ustawa ta stała się wzorcem, do którego odwoływały się wszystkie późniejsze ustawy o prawie autorskim w Niemczech.

Różnice pomiędzy państwami[edytuj | edytuj kod]

Mianem wolności panoramy określa się ogólny zbiór zasad regulujących wyjątki od stosowania autorskich praw majątkowych, jednak konkretne zestawy przepisów są różne w poszczególnych państwach[15]. W Unii Europejskiej art. 5 ust. 3 lit. h dyrektywy 2001/29/WE z 22 maja 2001 zezwala państwom członkowskim na dodanie klauzuli o wolności panoramy do praw regulujących własność intelektualną. Przepis ten stanowi, że w państwach członkowskich można zalegalizować „korzystanie z utworów takich jak utwory architektoniczne lub rzeźby, wykonanych w celu umieszczenia ich na stałe w miejscach publicznych”[16].

W większości państw wyjątki te dotyczą jedynie przedstawień dzieł trójwymiarowych[17], takich jak budynki i rzeźby, w dodatku umieszczonych w publicznie dostępnej przestrzeni „w sposób trwały”[17]lub „na czas naturalnego trwania danego dzieła”[18]. Z kolei w prawie szwajcarskim dozwolone jest także wykorzystanie zdjęć przedstawiających murale czy graffiti, o ile powstałe w ten sposób utwory zależne nie będą wykorzystywane w tej samej funkcji, co ich pierwowzory[18]. W systemie islandzkim za przestrzeń publiczną rozumie się jedynie obszary pod gołym niebem, tymczasem w wielu innych krajach za taką może zostać uznane pomieszczenie zamknięte.

W niektórych państwach Europy prawo do wykorzystywania utworu zależnego ograniczone jest do użytku niekomercyjnego (m.in. w Słowenii, Bułgarii, na Islandii). Inne systemy prawne, jak na przykład fiński, nie czynią takiego wymogu, ale wymagają, by wykorzystane dzieło nie było głównym tematem fotografii czy nagrania, a jedynie tłem.

Wolność panoramy w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce wolność panoramy została ujęta w art. 33 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jako jedna z postaci dozwolonego użytku publicznego. Obejmuje ona utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach[19].

Chodzi nie tylko o utwory architektoniczne i rzeźby, ale też inne utwory plastyczne, fotograficzne, twórcze kompozycje oświetleniowe i roślinne[20][1]. Wystawienie „na stałe” oznacza czas nieoznaczony, który nie da się przewidzieć z góry[1]. Prawo panoramy nie dotyczy utworów wystawionych we wszystkich miejscach publicznych, a tylko tych dostępnych dla każdego na otwartej przestrzeni[21]. Omawiany przepis zakazuje korzystać z utworów do tego samego użytku. Chodzi m.in. o rozpowszechnianie wykadrowanych kopii utworu fotograficznego, miniatur rzeźb czy budynków[1][22].

Przepisy o dozwolonym użytku publicznym są ustanowione ze względu na ważne cele społeczne. Te cele są niejednokrotnie wyraźnie wymienione w przepisach. Tymczasem trudno określić, co usprawiedliwia ustanowienie prawa panoramy jako wyjątku od monopolu autorskiego[23].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Stanisławska-Kloc 2015 ↓.
  2. Sieniow i Włodarczyk 2009 ↓, s. 8.
  3. Wadle 1989 ↓, s. 230–238.
  4. Ludwik I 1840 ↓, Art. II § 1, s. 297.
  5. a b Chirco 2013 ↓, s. 28.
  6. a b Chirco 2013 ↓, s. 31.
  7. Wadle 1992 ↓, s. 35–37.
  8. Zur Straßenbildfreiheit 1993 ↓, § 33.
  9. Zur Straßenbildfreiheit 1993 ↓, s. 233.
  10. Chirco 2013 ↓, s. 33.
  11. a b Wadle 1976 ↓, s. 773–774.
  12. Chirco 2013 ↓, s. 34.
  13. Kunstschutzg 1876 ↓.
  14. Kunstschutzg 1876 ↓, § 6 Nr. 3.
  15. Seiler 2006 ↓, s. 16.
  16. Zob. Artykuł 5(3)(h) dyrektywy; Dz. Urz. WE L 167 z 22.06.2001
  17. a b Lydiate 1991 ↓, ¶ 5.
  18. a b Rehbinder 2000 ↓, s. 158.
  19. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 1994 r. Nr 24, poz. 83 ze zm.).
  20. Gienas 2016 ↓, s. 328.
  21. Traple 2011 ↓, s. 282.
  22. Traple 2011 ↓, s. 283.
  23. Preussner-Zamorska, Marcinkowska i Laskowska 2017 ↓, s. 632.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia przedmiotu[edytuj | edytuj kod]

Akty prawne[edytuj | edytuj kod]