Wolność panoramy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Prawo do wolności panoramy w Europie:

     tak, włącznie z dziełami sztuki

     tak, tylko budynki

     tak, tylko w celach niekomercyjnych

     nie

     brak informacji

Prawo do wolności panoramy na świecie:

     tak, w tym wnętrza miejsc publicznych

     tak, z umieszczonymi na stałe rzeźbami / 3D

     tak, tylko budynki

     tak, budynki i niektóre wnętrza miejsc publicznych

     niejasne, możliwe że tak

     nie

     nie, niewystarczające orzecznictwo

     brak informacji, raczej nie

Wolność panoramy (także prawo panoramy; z niemieckiego Panoramafreiheit) – potoczne określenie zbioru wyjątków w prawie autorskim zezwalających na wykorzystanie obrazów obiektów umieszczonych w przestrzeni publicznej bez konieczności uzyskania zgody ich twórców lub właścicieli.

Podobne rozwiązania prawne wprowadzono w wielu krajach świata, w tym w Polsce, jednak ich zakres jest różny w zależności od jurysdykcji. Zazwyczaj obejmują prawo do wykorzystania wizerunku obiektów architektonicznych znajdujących się w przestrzeni publicznej, w niektórych krajach prawo to rozszerzone jest także na dzieła sztuki (na przykład pomniki czy murale) lub wnętrza ogólnodostępnych obiektów (takie jak hol biurowca czy dworzec kolejowy).

W zależności od kraju wolność panoramy może obejmować reprodukcje fotograficzne, materiały wideo lub także obrazy wykonane techniką malarską. Zakłada się, że publikacja tak uzyskanych wizerunków nie narusza autorskich praw majątkowych twórcy lub właściciela budynku czy pomnika, choć w pozostałych sytuacjach mają oni wyłączne prawo do rozporządzania wizerunkiem własnego dzieła, kontroli nad wykonywaniem i rozpowszechnianiem utworów zależnych[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia formalnego i prawnego unormowania statusu reprodukcji dzieł umieszczonych trwale w przestrzeni publicznej sięga XIX wieku i w wielu krajach jest starsza, niż współczesne formy prawa autorskiego. W krajach niemieckich najwcześniejsze prawa tego typu powstały w Związku Niemieckim w 1837, kiedy przyjęto „dekret przeciw przedrukowi”[2]. Zgodnie z jego duchem wiele spośród państw niemieckich przyjęło podobne zastrzeżenia. Między innymi w 1840 w Królestwie Bawarii zaczęło obowiązywać „Bawarskie prawo o ochronie własności dzieł literatury i sztuki przed przedrukiem” (niem. Bayerische Gesetz zum Schutz des Eigentums an Erzeugnissen der Literatur und Kunst gegen Nachdruck), zgodnie z którym „dzieła architektury w swym zewnętrznym zarysie” oraz „pomniki wzniesione w miejscach publicznych” zostały wyłączone z ogólnej ochrony prawnej, jaka przysługiwała innym rodzajom twórczości ludzkiej[3][4]. Podobną klauzulę zawarto także w ustawodawstwie Księstwa Brunszwiku[4].

Na podstawie podobnego prawa obowiązującego w Saksonii w latach 50. XIX wieku Związek Niemieckich Sprzedawców Książek przygotował propozycję harmonizacji prawa w obrębie całych Niemiec, opublikowaną w 1857 jako wzór do naśladowania przez wszystkie państwa[5][6]. Dokument został przedstawiony parlamentowi Saksonii w 1862 do dalszych prac legislacyjnych, które trwały do 1864 roku. Powstały w ich toku tzw. Szkic frankfurcki (niem. Frankfurter Entwurf; nazwany tak od miejsca obrad zajmującej się nim komisji ekspertów) zawierał w § 33 wyraźne zezwolenie na powielanie przedmiotów umieszczonych na widoku publicznym, tzw. klauzulę wolności obrazu ulicznego (niem. Straßenbildfreiheit)[5][7]. Ustawa głosiła, że „reprodukcja obrazów przedstawiających publiczne monumenta umieszczone trwale na ulicach i w innych miejscach publicznych (…) nie jest objęta opłatami”[8]. Ostatecznie prace nad Szkicem frankfurckim zostały przerwane, jednak w 1865 Bawaria przyjęła go jako podstawę własnego prawa w niemal niezmienionej formie[9].

W powstałym w 1867 Związku Północnoniemieckim niemal od razu rozpoczęto prace nad przyjęciem nowej ustawy o ochronie praw własności intelektualnej, jednak pruscy prawnicy zignorowali wcześniejsze prace frankfurckiej komisji[10]. W konsekwencji przyjęta w 1870 ustawa o prawie autorskim nie wprowadzała rozróżnienia na dzieła sztuki i dzieła znajdujące się w przestrzeni publicznej, ani nie czyniła wyjątków dla dzieł architektury[10][11]. Sytuacja zmieniła się już w rok po przyjęciu ustawy, bowiem w powstałej w 1871 Rzeszy Niemieckiej prace nad prawem autorskim rozpoczęły się na nowo. Po kilkuletnich pracach 9 stycznia 1876 Reichstag przyjął niewielką większością głosów „Ustawę o ochronie praw autorskich do dzieł sztuk pięknych” (niem. Gesetz betreffend das Urheberrecht an Werken der Bildenden Künste; w skrócie: KunstschutzG)[12]. Zgodnie z § 6 ustawy do przykładów zabronionych form reprodukcji nie zalicza się „reprodukcji dzieł sztuki zlokalizowanych wzdłuż dróg lub w miejscach publicznych. Reprodukcja nie może być jednak wykonana w tej samej technice, co oryginał”[13]. Ustawa ta stała się wzorcem, do którego odwoływały się wszystkie późniejsze ustawy o prawie autorskim w Niemczech.

Różnice pomiędzy państwami[edytuj | edytuj kod]

Mianem wolności panoramy określa się ogólny zbiór zasad regulujących wyjątki od stosowania autorskich praw majątkowych, jednak konkretne zestawy przepisów są różne w poszczególnych państwach[14]. W Unii Europejskiej dyrektywa 2001/29/WE z 22 maja 2001 zezwala państwom członkowskim na dodanie klauzuli o wolności panoramy do praw regulujących własność intelektualną, ale jej nie wymaga[15].

W większości państw wyjątki te dotyczą jedynie przedstawień dzieł trójwymiarowych[16], takich jak budynki i rzeźby, w dodatku umieszczonych w publicznie dostępnej przestrzeni „w sposób trwały”[16]lub „na czas naturalnego trwania danego dzieła”[17]. Z kolei w prawie szwajcarskim dozwolone jest także wykorzystanie zdjęć przedstawiających murale czy graffiti, o ile powstałe w ten sposób utwory zależne nie będą wykorzystywane w tej samej funkcji, co ich pierwowzory[17]. W systemie islandzkim za przestrzeń publiczną rozumie się jedynie obszary pod gołym niebem, tymczasem w wielu innych krajach za taką może zostać uznane pomieszczenie zamknięte.

W niektórych państwach Europy prawo do wykorzystywania utworu zależnego ograniczone jest do użytku niekomercyjnego (m.in. w Słowenii, Bułgarii, na Islandii). Inne systemy prawne, jak na przykład fiński, nie czynią takiego wymogu, ale wymagają, by wykorzystane dzieło nie było głównym tematem fotografii czy nagrania, a jedynie tłem.

Wolność panoramy w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce wolno publikować zdjęcia dzieł sztuki, które da się sfotografować z miejsc publicznych (np. ulic, parków, skwerów), natomiast trzeba mieć zgodę właściciela obiektu do sfotografowania go z jego prywatnego terenu (np: we wnętrzu domu, lub stojąc na jego gruncie).

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 w art. 33. pkt. 1., art. 34 i art. 35. stwierdza, że:

Quote-alpha.png
wolno rozpowszechniać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach, jednakże nie do tego samego użytku. Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia (...). Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy[18][19].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia przedmiotu[edytuj | edytuj kod]

Akty prawne[edytuj | edytuj kod]