Raj utracony

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Raj utracony
Paradise Lost
Ilustracja
strona tytułowa pierwszego wydania Raju utraconego, 1667
Autor John Milton
Typ utworu poemat epicki
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Londyn
Język angielski
Data wydania 1667
John Milton
William Blake, Arcywróg wznieca bunt aniołów
Anioł odwiedza Adama i Ewę w Raju
Adam i Ewa wygnani z raju
Gustave Doré, Bóg Ojciec i Syn Boży. Ilustracja do „Raju utraconego” Johna Miltona
John Martin, Stworzenie światła
Romantycy, w tym krytyk William Hazlitt, przywrócili Miltonowi należne mu miejsce w panteonie angielskich poetów

Raj utracony (ang. Paradise Lost) – poemat epicki w 12 księgach autorstwa angielskiego poety i pisarza Johna Miltona, wydany po raz pierwszy w 1667 roku[1], a następnie w rozszerzonej wersji w roku 1674.

Forma[edytuj]

Poemat został napisany jambicznym dziesięciozgłoskowcem (na język polski Maciej Słomczyński przetłumaczył go jedenastozgłoskowcem). Jest to wiersz biały (blank verse[2][3][4]), dla jego melodii istotny jest rytm i stosowanie średniówki. Rymów Milton nie używał, ponieważ uznał je za zbędny i nadużywany ornament poezji (zaznaczył to w przedmowie do drugiego wydania). Stosował natomiast jako ornament aliterację[5][6]: the swift Stag from under ground/Bore up his branching head: scarse from his mould/Behemot biggest born of Earth upheav'd His vastness. Do najbardziej znanych fragmentów należy apostrofa do światła[7]:

Hail holy light, ofspring of Heav'n first-born,
Or of th' Eternal Coeternal beam
May I express thee unblam'd? since God is light,
And never but in unapproachèd light
Dwelt from Eternitie, dwelt then in thee,
Bright effluence of bright essence increate.
Or hear'st thou rather pure Ethereal stream,
Whose Fountain who shall tell? before the Sun,
Before the Heavens thou wert, and at the voice
Of God, as with a Mantle didst invest
The rising world of waters dark and deep,
Won from the void and formless infinite[8].
— John Milton, Paradise Lost. The Third Book

Nawiązania[edytuj]

Tworząc Raj utracony, Milton często nawiązywał do poprzednich wielkich eposów europejskich: Iliady, Odysei, jak również Eneidy. Uważał, że temat jego dzieła jest bardziej epicki niż powyższych, bowiem upadek pierwszych ludzi dotyczy całej ludzkości. Mimo to nie stronił od epickich konwencji takich jak inwokacja (Milton inwokuje do Uranii, która za czasów Miltona była kojarzona z chrześcijańskimi poetami) czy kulminacja akcji (w tym wypadku zjedzenie zakazanego owocu przez Adama i Ewę) następująca w księdze dziewiątej (Iliada czy Odyseja mają po 24 księgi, więc kulminacja następuje w nich w księdze osiemnastej, ale Milton podąża tradycją Wergiliusza, który zdecydował się na 12 ksiąg) bądź rozpoczęcie eposu in medias res.

Treść[edytuj]

Akcja Raju utraconego rozpoczyna się od upadku szatana i jego zwolenników, co może sugerować, iż to właśnie szatan jest bohaterem eposu. Często też Milton nazywany był „nieświadomym satanistą”, ze względu na szczegółową konstrukcję postaci Lucyfera. Koncepcja ta była szczególnie żywa wśród angielskich romantyków[1] (właśnie szatana uznaje się za protoplastę tzw. bohatera bajronicznego).

Utwór podzielony jest na 2 części. Pierwsze sześć ksiąg opowiada głównie o buncie aniołów pod wodzą Szatana, tematem ostatnich sześciu ksiąg są natomiast ludzie (podział podkreślony jest przez ponowne użycie inwokacji w księdze siódmej). Treść zgodna jest zazwyczaj z historią opowiedzianą w biblijnej Genesis, Milton jednak wprowadza do fabuły np. antropomorficzne postacie Grzechu i Śmierci. Epos kończy się wygnaniem pierwszych rodziców z raju. Poeta podkreśla jednak, że Opatrzność nie opuściła ludzi, ale pozostała dla nich przewodnikiem:

Some natural tears they dropped, but wiped them soon;
The world was all before them, where to choose
Their place of rest, and Providence their guide.
They, hand in hand, with wandering steps and slow,
Through Eden took their solitary way[9].
— John Milton, Paradise Lost. The Twelfth Book

Światopogląd autora[edytuj]

Milton, gorliwy purytanin[10], wplótł w utwór krytyczne aluzje do katolicyzmu, np. nazywając naradę upadłych aniołów Synodem, a dla określenia mostu łączącego Ziemię i Piekło używając wziętego z łaciny wyrażenia Pontifice (Pontifex to jeden z tytułów papieży). Wplatanie łacinizmów w tekst służyło również uwzniośleniu stylu, podobnie jak zlatynizowana składnia.

Krytyka[edytuj]

O eposie Miltona w XVIII wieku wypowiadał się wielokrotnie Joseph Addison[11]. W okresie romantyzmu o dziele Miltona mówił i pisał znany krytyk William Hazlitt. Poruszył on problem wersyfikacji Miltona, polemizując z Samuelem Johnsonem, któremu zarzucał ocenę sposobu wierszowania w Raju utraconym z punktu widzenia monotonnej metryki oświeceniowej w kształcie występującym między innymi u Alexandra Pope’a.

Milton’s blank verse is the only blank verse in the language (except Shakspeare’s) that deserves the name of verse. Dr. Johnson, who had modelled his ideas of versification on the regular sing-song of Pope, condemns the Paradise Lost as harsh and unequal. I shall not pretend to say that this is not sometimes the case; for where a degree of excellence beyond the mechanical rules of art is attempted, the poet must sometimes fail. But I imagine that there are more perfect examples in Milton of musical expression, or of an adaptation of the sound and movement of the verse to the meaning of the passage, than in all our other writers, whether of rhyme or blank verse, put together, (with the exception already mentioned)[12].

— William Hazlitt, On Shakspeare and Milton

Kamieniem milowym krytyki Raju utraconego jest wydany w 1942 roku Preface to Paradise Lost C.S. Lewisa. Esej na temat Miltona napisał również T.S.Eliot[13].

Ilustracje[edytuj]

Epos Miltona był źródłem inspiracji dla twórców z różnych dziedzin, literatów, plastyków i muzyków. Akwarele przedstawiające wydarzenia z Raju utraconego namalował angielski artysta i poeta William Blake. Po nim epos opatrzył ilustracjami angielski malarz-katastrofista John Martin. Później poemat zilustrował również francuski grafik Gustave Doré. Poemat Miltona stał się także podstawą opery Krzysztofa Pendereckiego o tym samym tytule.

Przekłady[edytuj]

Epos Miltona tłumaczyli na język polski Jacek Idzi Przybylski, Franciszek Ksawery Dmochowski, Władysław Bartkiewicz[14] i Maciej Słomczyński. Fragmenty przełożył Czesław Miłosz. Księgę pierwszą przetłumaczył Antoni Lange.

Grzech pierworodny i owoce drzewa
Zakazanego, które śmierci grozę
Przyniosło światu, a wraz pozbawiło
Ludzkość Edenu, póki mąż najświętszy
Nas nie odkupił, by odzyskać niebo —
Śpiewaj niebianko, co na tajnym szczycie
Horeb lub Synaj budziłaś natchnienie
W Pasterzu, który uczył lud wybrany,
Jako się począł w Bogu i z chaosu
Wyszedł zrąb świata.
— John Milton, Raj utracony, tłum. Antoni Lange

Na język czeski epos przetłumaczył Josef Jungmann[15]. Wydanie arcydzieła Miltona w języku czeskim było bardzo ważnym faktem w nowożytnej historii Czechów. Jungmann udowodnił, że język czeski nadaje się do literatury pięknej[16] tak samo jak używany przez wielu Czechów na co dzień niemiecki. Monografię o przekładzie Jungmanna napisał Karel Janů[17]

Przypisy

  1. a b Sophie Read: Milton and the Critics: The Reception of Paradise Lost (ang.). darknessvisible.christs.cam.ac.uk. [dostęp 2017-01-24].
  2. Blank Verse (ang.). literarydevices.net. [dostęp 2017-01-24].
  3. Blank verse (ang.). PoetryFoundation.org. [dostęp 2017-01-24].
  4. Blank verse, poetic form (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-01-24].
  5. Alliteration, literature (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-01-24].
  6. Alliteration (ang.). literarydevices.com. [dostęp 2017-01-24].
  7. Przemysław Mroczkowski: Historia literatury angielskiej. Zarys. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 244. ISBN 83-04-00784-3.
  8. John Milton: Paradise Lost (ang.). Bartleby.com. [dostęp 2017-01-24].
  9. John Milton: Paradise Lost: The Twelfth Book (ang.). Bartleby.com. [dostęp 2017-01-24].
  10. Przemysław Mroczkowski, Historia literatury angielskiej. Zarys, Wrocław 1981, s. 239.
  11. Joseph Addison: Criticism on Milton's Paradise lost (ang.). books.google.pl. [dostęp 2017-01-24].
  12. William Hazlitt: Lecture III. On Shakspere and Milton (ang.). ebooks.adelaide.edu.au. [dostęp 2017-01-24].
  13. Zobacz: T.S. Eliot, Kto to jest klasyk i inne eseje, Kraków 1998.
  14. Ursula Phillips: Epic Poem or Adaptation to Catholic Doctrine? Two Polish Versions of Paradise Lost (ang.). tandfonline.com. [dostęp 2017-01-24].
  15. John Milton: Ztracený ráj (ang.). Archive.org, 1843. [dostęp 2017-01-24].
  16. M. Ash, J. Surman: The Nationalization of Scientific Knowledge in the Habsburg Empire, 1848-1918 (ang.). books.google.pl. [dostęp 2017-01-24].
  17. Karel Janů: Jungmannův překlad Ztraceného ráje (cz.). is.cuni.cz. [dostęp 2017-01-24].

Bibliografia[edytuj]

  • Zofia Sinko: Twórczość Johna Miltona w Oświeceniu polskim. Warszawa: Instytut Badań Literackich. Wydawnictwo, 1992. ISBN 83-900087-9-3.