Raoul Wallenberg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Raoul Wallenberg
Raoul Wallenberg.jpg
Zdjęcie paszportowe Wallenberga z lipca 1944
Data i miejsce urodzenia 4 sierpnia 1912
Kappsta (w gminie Lidingö)
Data i miejsce śmierci prawdopodobnie 16 lipca 1947
prawdopodobnie ZSRR
Rodzaj działalności dyplomata
Sekretarz
Przynależność ambasada szwedzka na Węgrzech
Okres urzędowania od 9 lipca 1944
do 17 stycznia 1945
Odznaczenia
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Raoul Wallenberg (ur. 4 sierpnia 1912 w Kappsta w gminie Lidingö, zm. prawdopodobnie 16 lipca 1947 w ZSRR) – szwedzki architekt, przedsiębiorca i dyplomata, odznaczony jako Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i lata szkolne[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie szwedzkich bankierów i przemysłowców, jego ojcem był Raoul Oscar Wallenberg, oficer marynarki wojennej, zmarły na raka trzy miesiące przed narodzinami syna, i Maria „Maj” Sofia Wising. W latach 1931–1935 studiował architekturę na amerykańskim Uniwersytecie Michigan. Nauczył się tam trzech języków: angielskiego, niemieckiego i francuskiego[1]. Po uzyskaniu dyplomu wrócił do Szwecji, jednak uprawnienia zdobyte w Stanach Zjednoczonych nie pozwalały mu pracować jako architekt w Szwecji.

Działalność zawodowa[edytuj | edytuj kod]

W 1936 rozpoczął działalność zawodową. Pracował w przedstawicielstwie handlowym w Kapsztadzie (ZPA) w firmie sprzedającej materiały budowlane, a następnie w oddziale holenderskiego banku w Hajfie, gdzie po raz pierwszy zetknął się z problematyką zbrodni nazistowskich popełnianych na Żydach[2].

Przez swojego wuja, Jacoba Wallenberga, Wallenberg poznał się z Kalmanem Lauerem – budapeszteńskim Żydem, który prowadził firmę specjalizującą się w imporcie i eksporcie produktów spożywczych[2]. W ciągu ośmiu miesięcy Wallenberg stał się jej współwłaścicielem i międzynarodowym dyrektorem. Jednocześnie przez ten czas poznawał historie Żydów z terenów okupowanych przez nazistów i niemiecką biurokrację, co w przyszłości pozwoliło mu na uratowanie tylu istnień ludzkich[3].

Sekretarz ambasady szwedzkiej[edytuj | edytuj kod]

Od zajęcia Węgier w marcu 1944 Niemcy w ciągu siedmiu tygodni eksterminowali niemal pół miliona Żydów węgierskich. W lipcu rząd w Sztokholmie przygotował Wallenberga do wyjazdu na Węgry. Gdy przybył do Budapesztu 9 lipca 1944 jako sekretarz szwedzkiej ambasady, pozostała tam około 250-tysięczna gmina żydowska, która w 1944 została zagrożona eksterminacją ze strony nazistów. Akcję finansowali Amerykanie. Ratunku poszukiwano w ambasadach państw neutralnych, które udzielały Żydom pomocy poprzez przyznawanie obywatelstwa i paszportów, gwarantujących nietykalność. Wallenberg, działając z ramienia powołanej przez Roosevelta Komisji do spraw Uchodźców Wojennych[4], wystawił szwedzkie paszporty dla mniej więcej dziesięciu tysięcy Żydów. Od 300 do 400 osób zatrudnił w ambasadzie szwedzkiej. Żydów umieszczał w domach objętych immunitetem. Wallenberg zbudował dla nich sieć kontaktową, zorganizował opiekę lekarską i dystrybucję żywności. Zadbał też o stworzenie dla Żydów domów dziecka i domów opieki dla starców. Działania prowadzone były także przez innych pracowników ambasady Szwecji. Działania Wallenberga, w połączeniu ze staraniami nuncjatury apostolskiej w Budapeszcie oraz Szwedzkiego Czerwonego Krzyża i Międzynarodowego Komitet Czerwonego Krzyża, doprowadziły do ocalenia około 100 tysięcy Żydów.

W styczniu 1945, kiedy Armia Czerwona była o krok od zdobycia Budapesztu, Wallenberg zamierzał przedostać się do Debreczyna. Chciał tam spotkać się z dowódcą frontu sowieckiego, marszałkiem Rodionem Malinowskim, a potem wrócić do Szwecji. Do Debreczyna nie dotarł. Po drodze Szweda wraz z kierowcą zatrzymali sowieccy żołnierze 13 stycznia 1945.

W zbiorniku na paliwo Sowieci znaleźli około 20 kg złota i biżuterii. W efekcie Rosjanie nie poprzestali na przesłuchaniu, lecz po kilku dniach aresztowali dyplomatę z neutralnego państwa. Podejrzewali go o współpracę z Niemcami, przypuszczając, że złoto pochodzi od nazistów, a dyplomata próbuje je ukryć przed Armią Czerwoną. Oprócz tego Sowieci podejrzewali Wallenberga o szpiegostwo na rzecz aliantów. Wallenberg rzeczywiście otrzymał pokaźne sumy na ratowanie Żydów z USA, a w związku z prowadzoną działalnością pomocową miał także kontakty z SS. Znalezione złoto i precjoza były jednak własnością osób, które chciały ocalić swój dobytek i od jesieni 1944 deponowały swoje mienie w ambasadach państw neutralnych. Wallenberg i inni pracownicy ambasady Szwecji ocenili, że placówka nie była bezpieczna, dlatego Szwed chciał wywieźć najcenniejsze przedmioty[5].

Więzienie[edytuj | edytuj kod]

17 stycznia 1945 został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Stanów Zjednoczonych i potajemnie wywieziony do Moskwy. Radzieckie MSZ poinformowało ambasadę szwedzką, że „podjęto środki mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa panu Raoulowi Wallenbergowi”. Wallenberg trafił do więzienia Łubianka, później zaś Lefortowo. Szwedzkie MSZ w pierwszych latach po jego uprowadzeniu zachowywało się biernie, obawiając się kompromitacji związanej z posiadaniem przez niego złota i kosztowności o niepewnym pochodzeniu[5]. Sprawą Wallenberga Szwedzi zaczęli interesować się od 1951. Od jego współwięźniów, którzy potem przedostali się na Zachód, wiadomo, że Wallenberg pozostawał w Moskwie do wiosny 1947, później najprawdopodobniej wysłano go na Syberię.

Według teorii węgierskiego historyka Christiana Ungvaryego zarzut szpiegostwa był wyłącznie pretekstem, podczas gdy w rzeczywistości Wallenberga aresztowano, ponieważ posiadał wiedzę na temat zbrodni katyńskiej. Tę koncepcję za wiarygodną uznawali także historycy zachodni, między innymi Alex Kershaw[6]. Szwed wiedział o zbrodni katyńskiej, ponieważ miał wgląd w materiał dowodowy prof. Ferenca Orsósa – węgierskiego lekarza, prezesa Węgierskiej Izby lekarskiej – który był członkiem Międzynarodowej Komisji Lekarskiej badającej w 1943 sowiecki mord w Katyniu. Orsós prowadził w Katyniu sekcje zwłok i przesłał do Budapesztu obszerną dokumentację zbrodni i nawet czaszkę jednego z oficerów wydobytą z dołów śmierci. Gdy Sowieci zajęli Budapeszt, materiały zarekwirowano, a za Orsósem wysłano listy gończe i specjalne komando egzekutorów z NKWD. Orsós schronił się w Zachodniej Europie. Sowieci w bezsilności postanowili wyeliminować wszystkich, którzy znali wyniki jego badań, w tym Wallenberga[7].

8 marca 1945 radzieckie radio podało fałszywą informację, że Wallenberg został zabity w drodze do Debreczyna przez niemieckich lub węgierskich faszystów[8].

Niewyjaśniona śmierć[edytuj | edytuj kod]

Mimo wysiłków szwedzkich dyplomatów, między innymi ambasadora w Moskwie, Staffana Söderbloma, nic nie było wiadomo o losie Wallenberga. W sierpniu 1947 radzieckie MSZ powiadomiło szwedzką ambasadę, że „Wallenberg nie przebywa na terenie Związku Radzieckiego i nie jest znany władzom radzieckim”.

Na Zachodzie sprawa wciąż pozostawała otwarta. W Budapeszcie zamówiono wykonanie pomnika Wallenberga, Albert Einstein poparł starania o nadanie mu Pokojowej Nagrody Nobla. Pojawiali się ludzie, którzy twierdzili, że w moskiewskich więzieniach widzieli lub nawet przebywali w celi z Raoulem (Niemcy – Gustaw Richter i Horst Kitchmann, Włoch Claudio de Mohr). Według tego ostatniego Wallenberg, posługując się „więziennym telegrafem” (stukanie w rury szczoteczką do zębów), wiosną 1947 powiadomił współwięźniów, że „zabierają go stąd”. Wysłano go do Workuty, jednak w ciągu kolejnych lat był często przenoszony do innych sowieckich łagrów. Z biegiem lat doniesienie o Szwedzie stawały się coraz częściej sprzeczne lub niejasne. Rząd szwedzki słał petycje i pytania o losy Raoula. Starania te odniosły jeden skutek – w lutym 1957 ZSRR wystosował odpowiedź, według której „więzień Wallenberg” zmarł 17 lipca 1947 na atak serca. Znowu jednak pojawiły się wersje, że Raoul żyje – wygłosił je przewodniczący Radzieckiej Akademii Nauk Medycznych A.L. Miasnikow w 1961. Rząd radziecki oficjalnie je zdementował. Szereg byłych więźniów mówiło, że widziano go żywego w obozach na Syberii i radzieckich więzieniach jeszcze w latach 60. Później wielu współwięźniów i innych osób twierdziło, że widziało Szweda w latach 80. Inni utrzymywali, że widzieli go w „psychuszce” (zakład psychiatryczny), jeszcze inni, że został rozstrzelany. W wywiadzie udzielonym agencji AP główny archiwista FSB gen. Wasilij Christoforow przyznał, że dyplomacie ktoś pomógł umrzeć, a data zgonu została sfabrykowana. Potwierdzili to archiwiści z rosyjsko-szwedzkiego zespołu w 1991, który po upadku ZSRR badał sprawę. Gdy w moskiewskich archiwach znaleźli dokumenty, między innymi protokoły przesłuchań Wallenberga prowadzonych po dacie jego śmierci, KGB natychmiast zamknęło im dostęp do teczek. Anatolij Prokopenko opowiedział mediom o odnalezieniu w 1991 teczki mieszkającego podczas wojny w Budapeszcie emigranta hrabiego Michaiła Tołstoja-Kutuzowa, współpracownika Wallenberga i agenta KGB (śledził on Szweda i słał meldunki do Moskwy). Gdy Prokopenko znalazł dossier Tołstoja, zostało ono zabrane przez KGB. Wszystkie kluczowe dokumenty zostały z niego usunięte i utajnione, Prokopenkę zaś wyrzucono z pracy. Jak twierdził archiwista, KGB uznało dokumenty za kompromitujące i zacierało ich ślady jeszcze kilka lat. Według Pawła Sudopłatowa Wallenberga przesłuchiwano na Lefortowie, później przewieziono go na Łubiankę, a gdy odmówił współpracy z NKWD, Mołotow i Wyszynski kazali toksykologowi NKWD Grigorijowi Majranowskiemu zamordować Wallenberga zastrzykiem; potem ciało Wallenberga miano spalić. Jak stwierdził prof. Israel Gutman, historyk izraelski z instytutu Jad Waszem, który uhonorował Szweda tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, rozwiązanie zagadki śmierci Szweda znajduje się w moskiewskich archiwach i nie da się jej wyjaśnić, jeśli Moskwa ich nie udostępni.

Walka o nadzieję i prawdę nie ustała jednak szczególnie wśród rodziny (matka, przyrodnie rodzeństwo) i przyjaciół Raoula. Upadek reżimu komunistycznego i samego ZSRR nie nadały sprawom nowego biegu. Oficjalna pozostała wersja o śmierci w 1947, niemniej rosyjscy politycy i prasa wyrażali współczucie rodzinie i przyjaciołom dyplomaty. Przeprowadzono oficjalne inspekcje w więzieniach, gdzie mógł przebywać Wallenberg. Nie dały one jednak żadnych efektów ani poszlak.

W 1987 odsłonięto w Budapeszcie pomnik bohatera holocaustu. Na granitowej płycie wyryto łacińskie przysłowie: „Jak długo uśmiecha się do ciebie szczęście, tak długo masz wielu przyjaciół. W nieszczęściu pozostajesz sam.”

5 października 1981 Raoul Wallenberg uzyskał – dzięki zaangażowaniu Toma Lantosa, węgierskiego Żyda, który zawdzięczał mu życie – honorowe obywatelstwo amerykańskie, a później także kanadyjskie (1985) oraz izraelskie (1986). Instytut Jad Waszem uhonorował go medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Penny Schreiber: The Wallenberg Story. [dostęp 2007-02-14].
  2. a b Raoul Wallenberg. Jewish Virtual Library, 2007.
  3. „Głos Polonii”, 109, 15 czerwca 2012, s. 12. [dostęp 2018-05-21].
  4. Raoul Wallenberg – bohater bez grobu. [dostęp 2018-05-21].
  5. a b Anna Nowacka-Isaksson: Czy Wallenberga zgubiło złoto?. rp.pl, 2012-05-28. [dostęp 2018-05-20].
  6. Alex Kershaw: Misja Wallenberga. Pojedynek z Eichmannem o życie 100 000 Żydów. Kraków: Znak Literanova, 2011.
  7. Piotr Zychowicz: Raoul Wallenberg, ofiara NKWD. rp.pl, 2012-08-04. [dostęp 2018-05-21].
  8. Wallenberg. polskieradio.pl. [dostęp 2018-05-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • John Bierman, Saga o Raoulu Wallenbergu, Warszawa, Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1987.
  • Sharon Linea, „Raoul Wallenberg – The Man Who Stopped Death”, The Jewish Publication Society, Philadelphia and Jerusalem 1993.
  • Krystyna Pirogowicz, Co się stało z Raoulem Wallenbergiem? Losy zaginionego dyplomaty w świetle najnowszych badań, „Zapiski Historyczne”, t. LXXIII (2008), z. 1.
  • Reader’s Digest, Wielkie zagadki przeszłości, Warszawa Reader’s Digest, 1996.
  • Piotr Zychowicz, Jak zginął Sprawiedliwy, Rzeczpospolita z 6.02.2012
  • Donald Rayfield, Stalin i jego oprawcy, Warszawa 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]