Remonstranci

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Remonstranci, a właściwie Bractwo Remonstrantów (Remonstrantse Broederschap) – protestanckie wyznanie powstałe na początku XVII wieku w Republice Zjednoczonych Prowincji w wyniku rozłamu w Holenderskim Kościele Reformowanym. Potępienie przez Synod w Dordrechcie i pomimo początkowych prześladowań remonstranci przetrwali w Niderlandach jako małe, ale wpływowe wyznanie o wyraźnie liberalnym obliczu. W II połowie XVII wieku przyjęli w swoje szeregi małą grupkę uchodźców religijnych z Braci Polskich, wygnanych po 1660 roku.

Powstanie[edytuj | edytuj kod]

Za początek wyznania uważa się rok 1606, kiedy Jakub Arminius (1560-1609), profesor teologii na Uniwersytecie w Lejdzie wystąpił z krytyką kalwińskiego nauczania o predestynacji. Nie kwestionował on tyle samego dogmatu, ale jego dominujące nauczanie, twierdzą, że Bóg nie tyle chce jednych potępić a drugich zbawić, ale raczej wie, kto będzie zbawiony a kto nie. Arminius podnosił także prawo każdego duchownego do wolności nauczania z ambony. Z repliką przeciw Arminiusowi wystąpił jego kolega z uniwersytetu Franciszek Gomarus (1563-1641). Zwolenników pierwszego nazywano arminianami, a drugiego gomarystami[1].

Stojący po prawej stronie kalwiniści zdają się przeważać w sporze – ale uważny widz spostrzeże, że wagę przeważa miecz, symbol świeckiego poparcia.
Alegoria sporu remonstrantów (po lewej) i gomarystów (po prawej) wg Abraham van der Eyk z 1724 roku

Dyskusją początkowo czysto teologiczna przekształciła się w polityczną, gdy Arminiusa wsparł Jan van Oldenbarnevelt, a Gomarusa stadhouder Maurycy Orański. Gdy władze kościelne próbowały zdyscyplinować Arminiusa i jego zwolenników, zainterweniowały władze świeckie, nakazując przedstawić sobie poglądy. Arminianie zrobili to w tzw. Pięciu Punktach Remonstrancji – i stąd wzięła się ich nazwa. Pomimo oporu duchowieństwa, Stany hrabstwa Holandii poparły remonstrantów i nakazały obu stronom wzajemny szacunek i zakaz atakowania siebie z ambon. Stosowny edykt O pokoju w Kościele który de facto chronił remonstranckich pastorów przed ich konserwatywnymi kolegami przygotował Hugo Grocjusz, zwolennik remonstrantów[1].

Sytuacja uległa zmianie w 1618 kiedy Maurycy Orański obalił przeciwnika i zwołał do Dordrechtu ogólnonarodowy synod. W trakcie jego obrad usunięto spośród delegatów remonstrantów, potępiono ich nauczanie (maj 1619) a duchownych usunięto z parafii.

Nie czekając na przesądzony wynik obrad, remonstranci zebrali się na osobnym synodzie w Antwerpii w 1619 gdzie rozpoczęto pracę nad własnym wydaniem wiary, wydanym w 1621 roku i napisanym przez ich duchowego przywódcę Simona Episopiusa. Wciąż mając nadzieję na pojednanie z Holenderskim Kościołem Reformowanym, remonstranci nie powołali własnego kościoła, ale Bractwo, która to nazwa jest stosowana do dziś. W 1621 książę Szlezwiku Fryderyk III, pozwolił części uchodźców na osiedlenie się w założonym przez siebie Friedrichstadt, gdzie założyli najstarszą, istniejącą do dziś parafię[2].

Simon Episcopius (1583-1643)

Konsolidacja i rozwój po 1626[edytuj | edytuj kod]

W 1626 roku po śmierci Maurycego Orańskiego, władze objął wychowany przez remonstranów Fryderyk Henryk Orański. Pozwolił on wygnanym duchownym i uchodźcom na powrót do Niderlandów, ale wbrew ich nadziejom nie próbował wzruszyć postanowień Synodu w Dordrechcie. Remonstranci stali się osobny, tolerowanym przez władze kościołem. Pozwolono im budować kościoły, ale musiałby być one „ukryte” z zewnątrz, tzn. nie przypominać budynków kościelnych. Na ich główne centra wyrosły takie miasta jak Rotterdam, Amsterdam, Gouda czy Alkmaar. W Rotterdamie do początku XVIII wieku byli drugim największym wyznaniem po kalwinistach, przewyższając nawet katolików i około połowy rajców miejskich było tego wyznania[3].

XVII-wieczne wnętrze kościoła remonstranckiego w Alkmaar

W 1634 roku w Amsterdamie otwarto osobne seminarium teologiczne dla duchownych, którym uczyli tacy wybitni teolodzy jak Filip van Limborch, Johann Jacob Wettstein i inni. Remonstranci utrzymywali też bliskie kontakty z Kościołem Anglii walnie przyczyniając się do osłabienia nurtu kalwińskiego w jego ramach. Van Limborch przyjaźnił się z Johnem Locke, i oddziałując na jego teologię, doprowadził do liberalizacji teologicznej angielskich prezbiterian.

Pomimo ustania prześladowań i intelektualnego rozwoju przez cały XVIII wiek liczba remonstrantów stale się kurczyła i znaleźli się daleko za katolikami, luteranami i mennonitami. Pod koniec XVIII wieku znaleźli się pod wpływem teologii racjonalistycznej i a wielu duchownych było związanych politycznie z radykalnymi tzw. Patriotami, dążącymi do obalenia dynastii Orańskiej. W 1795 roku ich kościół uzyskał formalne uznanie przez państwo. Według spisu z 1806 roku w całych Niderlandach mieszkało już ich tylko 4060 osób, z czego w Holandii mieszkało ich aż 3956. Największą parafia pozostał ta Rotterdamie i która liczyła 900 osób, choć jeszcze w 1700 roku miała 6000 wiernych[4].

Na początku XIX wieku nastąpiło odrodzenie kościoła, dzięki pracy teologicznej i aktywności społecznej takich pastorów i teologów jak np. Abraham Amorie van der Hoeven (1798-1855)[5]. Otworzono nowe parafie, względnie zrewitalizowano stare. Remonstranci zaczęli być identyfikowani jako liberalni, niedogmatyczni chrześcijanie, z czasem zbliżając się do humanizmu. W 1878 roku remonstranckie seminarium przeniesiono do Lejdy i tamtejszego uniwersytetu. Byli także widoczni w życiu politycznym: w 1874 roku premierem Niderlandów został Jan Heemskerk (1818-1897).

XX i XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Przez cały XIX i XX wiek postępowała dalsza liberalizacja kościoła, który wciąż podkreśla swoje chrześcijańskie korzenie – był jednym z kościołów założycieli Światowej Rady Kościołów.

W 1920 roku był pierwszym kościołem w kontynentalnej Europie który powołał kobietę na pastorkę parafii – była nią Fryderyka Wilhelmina Rappold (1890-1975).

W 1986 roku był pierwszym chrześcijańskim kościołem, który zezwolił na małżeństwa jednopłciowe w kościele, zanim zyskały one sankcje prawną w Niderlandach (2000).

Abraham des Amorie van der Hoeven (1798-1855)
XIX-wieczny budynek kościoła remonstranckiego we Friedrichstadt

Podobnie jak większość kościołów w Niderlandach, od połowy XX wieku notuje stały spadek wiernych:

1970 – 18355

1980 – 12166

1990 – 8268

2008 – 5780

2015 – 5050

Obecnie kościół liczy około 5000 wiernych skupionych w 44 parafiach na terenie Niderlandów. Posiada jedyną parafię poza granicami, we Friedrichstadt. Największą parafią do dziś pozostaje Rotterdam. Semiarium remonstranckie przeniesiono w 2012 roku z Lejdy na Wolny Uniwersytet w Amsterdamie.

Choć wielu remonstrantów jest dziś unitarianami, kościół podkreśla swoje chrześcijańskie i kalwińskie korzenie np. będąc członkiem Światowej Wspólnoty Kościołów Reformowanych. Wiernych nie obowiązuje wyznanie wiary, nie wymaga się także od nich rezygnacji z bycia członkiem innego wyznania.

Remonstranci i Bracia Polscy[edytuj | edytuj kod]

Kontakty między tymi grupami sięgają 1620 roku gdy remonstrancki duchowny Samuel Naeranus był kapelanem kupców Holenderskich w Gdańsku i nawiązał przyjaźń z Marcinem Ruarem. Także Hugo Grocjusz korespondował z teologiem braci polskich Janem Crellem Spinowskim. W 1632 roku zgromadzeni na synodzie w Rakowie bracia polscy zaproponowali nawet remonstrantom unię kościelną, ale ci nie odpowiedzieli.

W 1661 roku grupka kilkunastu uchodźców z Gdańska została członkami parafii we Friedrichstadt, ale w 1663 roku na skutek nacisku luterańskiego duchowieństwa i pomimo zabiegów remonstrantów, bracia polscy musieli opuścić miasto. Większość udała się do Amsterdamu, gdzie zamieszkało około 50 braci polskich. Do parafii remonstranckiej w tym mieście przyłączyła się rodzina Ruarów, Crellów, Stadnickich. Członkami parafii byli m.in. Andrzej Wiszowaty, Teodor i Krzysztof Lubienieccy. Remonstrancki teolog van Limborch pozostawał w bliskiej przyjaźni z rodziną Wisztowatych, która miała wpływ na jego liberalne poglądy teologiczne na temat Trójcy.

Remonstranci udzielali także hojnej pomocy materialnej uchodźcom braci polskich w Kolzswarze w Siedmiogrodzie w 1697 i 1709 roku[6].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Aken, Lucie J N K van, 1947. De Remonstrantse Broederschap in Verleden en Heden. Historische Schets, Arnhem: Van Loghum Slaterus
  • Brouwers, J F e.a. (red), 2005. Wat We Nog Weten. Amsterdamse Remonstranten in de 20ste eeuw. 375-jarig Bestaan Remonstrantse Gemeente Amsterdam, Amsterdam: Remonstrantse Gemeente Amsterdam
  • Barnard, T, 2006. Van verstoten kind tot belijdende kerk: de Remonstrantse Broederschap tussen 1850 en 1940, Amsterdam: De Bataafsche Leeuw
  • Barnard, T en E Cossee, 2007. Arminianen in de Maasstad: 375 jaar Remonstrantse Gemeente Rotterdam, Amsterdam: De Bataafsche Leeuw
  • Bem, Kazimierz, 2013: Wilki i łagodne jagniątka Chrystusa. Powstanie, rozwój i rola Holenderskiego Kościoła Reformowanego w XVI i XVII wieku, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper
  • Cossee, E, 1988. Abraham des Amorie van der Hoeven, 1798-1855: een Remonstrants theoloog in de Biedermeiertijd, Kampen: Kok
  • Episcopius, Simon, 1627. Vrye godes-dienst, of t’Samen-spreeckinghe tusschen Remonstrant en Contra-Remonstrant, over de vrye godts-dienstighe vergaderinghen der Remonstranten.: Met wederlegginge van Douchers oproerighe predicatie: C. Dungani redeloose salvatien, &c.
  • Goud, J en K Holtzapffel (red), 2004. Wij Geloven – Wat Geloven Wij?. Remonstrants Belijden in 1940 en Nu. Zoetermeer: Meinema
  • Slis, P L, 2006. De Remonstrantse Broederschap: Biografische Naamlijst, 1905-2005 : Gemeenten, Landelijke Organen, Predikanten en Proponenten, Publicaties, Eburon
  • Vuyk, Simon, 2002. De Dronken Arminiaanse Dominee. Over de Schaduwzijde der Verlichte Remonstranten, Amsterdam: De Bataafsche Leeuw

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Kazimierz Bem, Wilki i łagodne jagniątka Chrystusa Powstanie, rozwój i rola Holenderskiego Kościoła Reformowanego w XVI i XVII wieku, Warszawa 2013: Wydawnictwo Naukowe Semper, s. 90–93, ISBN 978-83-7507-220-4.
  2. Ibid., s. 96–98.
  3. Ibid., s. 173.
  4. Ibid., s. 173.
  5. Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme, resources.huygens.knaw.nl [dostęp 2021-05-03].
  6. Janusz Tazbir, Bracia Polscy w Siedmiogrodzie 1660-1784, 1964, 55–57..

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]