Rukiewnik wschodni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rukiewnik wschodni
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd kapustowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj rukiewnik
Gatunek rukiewnik wschodni
Nazwa systematyczna
Bunias orientalis L.
Sp. pl. 2:670. 1753

Rukiewnik wschodni (Bunias orientalis L.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Rośnie dziko w południowej i środkowej Europie, Azji Zachodniej, na Kaukazie i Syberii Wschodniej[2]. W Polsce gatunek inwazyjny, rozprzestrzenił się w ciągu kilkudziesięciu lat na całym terytorium, dawniej notowany tylko w południowo-wschodniej części kraju[3]. Status gatunku we florze Polski: kenofit[4].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na rozprzestrzenianie się gatunku w ciągu ostatnich stuleci, bardzo trudne jest jednoznaczne wskazanie obszaru jego naturalnego występowania. Niektórzy za obszar jego pochodzenia uznają Wyżynę Armeńską, inni rozciągają go na cały region Kaukazu, południową Rosję, południowo-wschodnią Europę (po Słowację i Węgry)[5].

Jego rozprzestrzenianie się z Kaukazu poprzez Rosję w kierunku północnym i zachodnim rejestrowane było w XVII wieku i wiązane jest ze stosowaniem tej rośliny jako paszowej dla koni w rosyjskiej armii[6], zanieczyszczeniem eksportowanych z Rosji ziaren zbóż nasionami tego gatunku oraz rozprzestrzenianiem rukiewnika jako rośliny warzywnej[5]. Na Wyspy Brytyjskie trafił i po raz pierwszy odnotowany został w 1731 roku[5]. W Estonii gatunek zarejestrowany został w 1796, na Łotwie w 1803. W Szwecji po raz pierwszy stwierdzony został w 1768[6]. We Francji w 1814[5]. W Norwegii gatunek pojawił się w pierwszej dekadzie XIX wieku wraz z transportami zboża z Rosji. Na Litwie znany jest od 1885, a na współczesnych ziemiach Polski (na Śląsku) od 1881. W Niemczech gatunek rozprzestrzeniać się zaczął w latach 40. XX wieku. Do lat 80. XX wieku gatunek notowany był w Europie Środkowej i Zachodniej jako raczej nieliczny. Masowo rozprzestrzeniać się zaczął w ostatnich dekadach XX wieku[6]. Miejscami do jego rozprzestrzenienia przysłużyły się prawdopodobnie także podejmowane w końcu XX wieku uprawy tego gatunku jako paszowej w krajach byłego Związku Radzieckiego[5].

Współcześnie w Europie gatunek jest pospolity w Rosji, w południowej Polsce i w południowych Niemczech, Austrii[6] i Szwajcarii[5]. Występuje poza tym w Słowacji, Czechach, Holandii[6][5], Belgii i Francji[5]. Na północy rośnie w Wielkiej Brytanii, w Danii, Norwegii (do 64 szerokości północnej), w Finlandii i krajach nadbałtyckich[6]. Na południu Europy notowany jest w Rumunii, Bułgarii, krajach byłej Jugosławii po Macedonię, w północnych Włoszech i nielicznie w Hiszpanii[5].

W Rosji rukiewnik rozprzestrzeniony jest na całym obszarze z wyjątkiem dalekiej północy, sięgając Dalekiego Wschodu. Jako introdukowany występuje w Kazachstanie, Mongolii oraz w północnych prowincjach Chin (Heilongjiang i Liaoning[7])[5]. Do Ameryki Północnej gatunek zawleczony został w latach 40. XX wieku (w 1944 w kanadyjskim Nowym Brunszwiku, od 1958 w USA (Wisconsin)). Współcześnie występuje w licznych stanach wschodniego wybrzeża USA oraz w regionie Wielkich Jezior Północnoamerykańskich, w południowo-wschodniej Kanadzie i w jej południowo-zachodniej części (w prowincji Kolumbia Brytyjska)[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Pokrój
Okazała roślina zielna, osiągająca zwykle do 1 m wysokości[8], rzadziej do 1,5 m[7], w górze silnie rozgałęziona[8]. Podczas kwitnienia rozgałęzienia pędu nadają roślinie kulisty zarys[5]. Pęd nagi lub słabo owłosiony[8], włoski pojedyncze i rozgałęzione[7] z rzadkimi, gruczołowatymi brodawkami[8].
Liście
Ulistnienie skrętoległe, przy czym dolne liście skupione są w różyczce, mają blaszkę lirowatą, pierzastodzielną[8]. Liście te są ogonkowe i ogonki osiągają zwykle od 2 do 10, rzadko 15 cm długości[7]. Odcinki blaszki są jajowato lancetowate i mniej lub bardziej odgięte do tyłu[8]. Cała blaszka osiągać może do 40 cm długości i 14 cm szerokości[7]. Średnica przyziemnej rozety osiąga ponad 1 m[5]. Liście łodygowe są lancetowate, nierówno ząbkowane[8]. Krótkogonkowe i siedzące[7].
Kwiaty
Zebrane w gęste, wysokie, wielokwiatowe grona na szczytach pędów[8]. Szypułki długości 1–2 cm, rozpostarte, proste[7]. Kielich z działkami odstającymi długości 3–3,7 mm[8] i szerokości 1–1,5 mm, żółtawe[7]. Płatki korony złocistożółte, całobrzegie, długości 5–7 mm i szerokości 3–5 mm[8][7]. U nasady z cienkim paznokciem o długości 1–2 mm[7]. Pręcików jest 6, wyraźnie czterosilnych – 4 wewnętrzne są znacznie dłuższe od 2 zewnętrznych. Nitki pręcików są żółtawe i mają 1,5-3,5 mm długości. Główki podługowate, do 1 mm długości. U nasady każdego pręcika znajduje się miodnik. Słupek górny, z dwóch owocolistków[7].
Owoce
Łuszczynki 1–2 komorowe[7], skośnie jajowate, brodawkowate, długości 4,5-7 mm i szerokości 3,5-4 mm, w górze zaostrzone i zakończone dzióbkiem o długości 0,5–1,2 mm. Osadzone są na szypułce długości 8–15 mm[8]. Podczas dojrzewania drewnieją[7]. Zawierają po dwa nasiona[7], które są brunatne, kulistawe i osiągają 2,5-3,3 mm długości i 1,5-2 mm szerokości.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina dwuletnia i bylina, hemikryptofit. W odpowiednich warunkach rukiewnik jest długowieczny, osiągając ponad 12 lat życia. Kwitnienie przypada na okres od maja do sierpnia. Kwiaty zapylane są przez błonkówki i muchówki, ale też są samopylne[6][5]. Owoce dojrzewają w okresie od lipca do sierpnia. Na jednej roślinie powstaje średnio 5 tys. nasion[5]. Na stanowiskach rukiewnika bywa ich średnio 1 tys. na m² gleby (do 150 tys. na m²)[5], przy czym znaczna ich część skutecznie kiełkuje. Rośliny zarówno młode, jak i dorosłe, cechują się małą śmiertelnością. W efekcie gatunek ten może zdominować zasiedlane zbiorowiska roślinne osiągając duże zagęszczenia (do 2 tys. kwiatostanów na 1 m²)[6].

Rukiewnik wschodni rozprzestrzenia się przez nasiona, ale łatwo odrasta także z korzeni i ich fragmentów (roślina potrafi odrosnąć z fragmentu korzenia o długości 1 cm). Współcześnie najczęściej przemieszczany jest na nowe stanowiska wraz z sianem i glebą zawierającą korzenie. Był i wciąż bywa oferowany w sprzedaży jako roślina ozdobna. W przeszłości rozsiewany był jako roślina paszowa i jadalna[6].

Liczba chromosomów 2n = 14[7]. Wielkość genomu, czyli wartość odpowiadająca zawartości DNA w jądrze wyrażona w jednostkach wagowych (pg) wynosi w przypadku jądra haploidalnego: 1C = 2.43 pg[5].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek jest niewybredny odnośnie warunków glebowych, ale preferuje zasobne gleby na glinach i piaskach o neutralnym pH, niezbyt suche lub wilgotne[6]. Opisywany jest jako preferujący gleby wapienne, ale dobrze rośnie na bardzo różnych podłożach w miejscach przekształconych przez człowieka, włączając w to wysypiska odpadów i ruiny[5]. Źle znosi zacienienie[6]. Warunki siedliskowe mają istotny wpływ na budowę roślin (gatunek jest morfologicznie bardzo plastyczny)[5].

W obrębie naturalnego zasięgu zasiedla miejsca słoneczne na krawędziach lasów, wnętrza lasów i skarpy nadrzeczne[6]. Jako roślina inwazyjna występuje głównie na terenach ruderalnych – przydrożach, terenach kolejowych, wysypiskach, terenach przemysłowych. Rozprzestrzenia się na suchych i świeżych łąkach, których użytkowanie zostało porzucone. Wkracza także na łąki zalewowe[6]. W syntaksonomii zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej rukiewnik wschodni uznawany jest za gatunek wyróżniający dla zespołu Falcario vulgaris-Agropyretum repentis[9]. Występuje jednak w szerokiej gamie różnych zbiorowisk z takich syntaksonów jak: Artemisietea vulgaris, Convolvulo-Agropyrion, Aegopodion podagrariae, Artemisio-Tanacetetum vulgaris, Galio-Urticetea, Calystegietalia, Arrhenatherion elatioris[5].

Gatunek jest bardzo problematyczny na użytkach zielonych i nieużytkowanych łąkach, które w krótkim czasie może zdominować znacznie redukując miejscową florę. Uznawany jest także za uciążliwego chwasta upraw winorośli. W uprawach innych gatunków, które wyrastają wyżej niż rukiewnik – roślina ta nie stanowi problemu ponieważ zacieniona przegrywa konkurencję z gatunkiem uprawnym[6]. Poza skutecznym konkurowaniem tego gatunku o przestrzeń w miejscach występowania, podczas obfitego kwitnienia rukiewnik wabi skutecznie zapylaczy, co znacznie ogranicza szanse na zapylenie gatunków współtowarzyszących[6]. Stwierdzono także zróżnicowane wobec różnych roślin, ale raczej niewielkie oddziaływania allelopatyczne[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001- .... [dostęp 2010-05-13].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
  3. W. Szafer, S. Kulczyński, P. Pawłowski: Rośliny Polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 235.
  4. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Bunias orientalis (Turkish warty-cabbage). W: Invasive Species Compendium [on-line]. cabi.org. [dostęp 2016-12-19].
  6. a b c d e f g h i j k l m n o Christina Birnbaum: Bunias orientalis. W: NOBANIS – Invasive Alien Species Fact Sheet [on-line]. nobanis.org, 2006. [dostęp 2016-12-19].
  7. a b c d e f g h i j k l m n o Bunias orientalis Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-12-18].
  8. a b c d e f g h i j k Kulczyński Stanisław, Paczoski Józef, Pawłowski Bogumił: Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1927, s. 183.
  9. Matuszkiewicz W. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. ​ISBN 83-01-13520-4​.