Sady (powiat poznański)
52°26′55″N 16°43′29″E/52,448611 16,724722
| wieś | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2021) |
1667[1] |
| Strefa numeracyjna |
61 |
| Kod pocztowy |
62-080[2] |
| Tablice rejestracyjne |
PZ |
| SIMC |
0597417 |
Położenie na mapie gminy Tarnowo Podgórne  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |
Położenie na mapie powiatu poznańskiego  | |
| 52°26′55″N 16°43′29″E/52,448611 16,724722[3] | |
Sady – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Tarnowo Podgórne.
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1288 (według zachowanej kopii z lat 1601-1602) gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą " Sadi”, 1386 „Sady”, 1387 „Sadi”, 1388 „Szady”, 1398 „Szadi”, 1446 (wg zachowanej kopii z 1467) „Szadowo”, 1446 (wg zachowanej kopii z 1541) „Syadi”, 1450 „Sadowo”, 1476 „Zadowo”, 1508 „Schadi” [4].
Od nazwy miejscowej wsi Sady, pochodzi polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Sadowskich, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości[4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Miejscowość była jednak zasiedlona wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W kilku miejscach na gruntach wsi Sady archeolodzy stwierdzili ślady osadnictwa z X-XIII wieku[4].
Początkowo wieś należała do opola chojnickiego z siedzibą w Chojnicy, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej, a w późniejszym okresie stało się administracyjnym podokręgiem kasztelanii. W 1388 Sady zostały odnotowane w granicach tego opola[4].
Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską. Początkowo była własnością szlachecką należącą do Sadowskich Drogosław. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1462 miejscowość leżała w powiecie poznańskim w Koronie Królestwa Polskiego. W 1288 należała do parafii Lusowo[4].
Pierwszy zachowany zapis o wsi pochodzi ze źródeł kościelnych. Datowany jest na XIII wiek i zachował się w kopii sporządzonej w latach 1601-1602. W 1288 biskup poznański Jan Gerbicz za zgodą kapituły katedry poznańskiej przyłączył do parafii Lusowo m. in. wieś Sady[4].
Z archiwalnych zapisów sądowych pochodzących z przełomu XIV i XV wieku znane są pierwsze zapisy o właścicielach we wsi Sadowskich herbu Drogosław z Sadów i Dupiewca (obecnie to Dopiewo). Jako pierwszego z rodu źródła wielokrotnie odnotowują Wszegniewa Sadowskiego (notowany jako Świegniew, Sięgniew i Śwsiegniew), brata Stronisławy oraz stryja Bieniaka. W 1386 Wszegniew był w sporze sądowym z Mikołajem z Dąbrowy w parafii Skórzewo o 8 skudów. W 1387 toczył on proces z Wojciechem ze Swadzimia koło Poznania. W latach 1387-1409 Wszegniew toczył procesy z Pawłowickimi z Pawłowic koło Poznania. W 1387 Wszegniew Sadowski wraz z siostrą Stronisławą pozywali Jakuba z Pawłowic (męża bliżej nieznanej Katarzyny) w sprawie rezygnacji z wiana. W 1388 Wszegniew toczył spór z Wincentym Czarnocicem o zabicie brata Mikołaja Dziekana. W 1390 był w kolejnym sporze z Jakuszem z Pawłowic o 30 grzywien z tytułu poręczenia. W 1402 odparł on przed sądem zarzuty o zabójstwo przez siebie Mikołaja Dziekana. W 1402 Wszegniew był w sporze z Mikołajem Dziekanem młodszym z Pawłowic o wróżdę jego ojca Mikołaja Dziekana (łac. „pro inimicicia wlgariter wrozda patris sui”). W 1409 Wszegniew Sadowskich niegdyś z Sadów, wspomniany został jako wójt w Kamionnie. Wygrał wówczas proces ze wspomnianym Mikołajem Dziekanem z Pawłowic „o głowę jego ojca”[4].
W 1391 Wszegniew Sadowski toczył proces z Jakuszem Rybojedzkim, który obiecał mu „prawo uczynić” tj. osądzić swego człowieka za spalone siano. W 1391 toczył spór sądowy z Janem Jabłonowskim z Jabłonowa koło Sierakowa dowodząć, że Stanisława wniosła swój posag do Kiszewa. W 1393 Wszegniew oraz Borzysław ze Strzeszyna toczyli proces z Janem Daszewskim o bydło. W 1397 tenże wraz ze swym bratankiem Bieniakiem pozywali razem Jaśka z Dupiewa i dowodzili przed sądem, że Jasiek miał umowę z Jakuszem z Dupiewca i za jego zgodą siedział na jego folwarku. W 1399 Wszegniew Sadowski pozwany został przez swego bratanka Bieniaka o wwiązanie w dobra. W 1400 przegrał proces z bratankiem Bieniakiem z Sady oraz 18 grzywien z tytułu poręczenia. Z wyroku sądu miał za tę sumę zastawić Bieniakowi 4 łany opuszczone w Sadach lub zapisać mu dwie grzywny bez 6 groszy czynszu rocznego. W latach 1400-1402 Wszegniew oraz jego żona Siechna byli w sporze z Czasławem z Grabowca koło Bnina w powiecie pyzdrskim. W 1402 Wszegniew wraz z bratankiem Bieniakiem oświadczyli, że sprzedali dziedzinę Sady wraz z przynależnościami kasztelanowi rogozińskiemu Jurze z Chojnicy i Bielaw., który pozwolił im tam nadal mieszkać. W 1403 Wszegniew odnotowany został jako świadek. Był wtedy sołtysem dupiewskim. W 1403 toczył także spór sądowy z Sędziwojem Mańczyckim z Manieczek, występującym w imieniu swojej żony. W 1404 Wszegniew notowany już z Dupiewca był w sporze z bratankiem Bieniakiem z Dzięciołowa o prawo bliższości do Sadów. W 1404 Wszegniew Sadowski toczył spór z Janem Jaromirskim. W 1405 odnotowano, że Wszegniewa Sadowskiego jako arbitra ma stawić Stanisław Dąbrowski. W latach 1405-1406 i 1407 Wszegniew niegdyś Sadowski odnotowany został jako świadek[4].
Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XVI wieku. W 1508 miał miejsce pobór od 11 łanów oraz wiardunek od karczmy. W 1509 pobrano podatki od 13 łanów. W 1510 w Sadach, wsi Sędziwoja Sadowskiego było 13 łanów osiadłych, jeden łan opuszczony, który uprawiał pan, folwark należący do Sędziwoja Sadowskiego, 3 zagrodników, dwie karczmy, w tym jedna karczma opuszczona, w której warzono piwo. W 1563 we wsi miał miejsce pobór od 6 łanów oraz karczmy dorocznej. W 1577 pobór z Sadów zapłacił Baltazar Sadowski. W latach 1581-1583 pobór ze wsi zapłacił Jan Sadowski[4].
Wieś położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim[5].
Zabory Polski
[edytuj | edytuj kod]Historia: Za Słownikiem Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Bronisława Chlebowskiego (1889) można przytoczyć, że od XVI wieku wieś Sady należała do Sadowskich herbu Nałęcz, którzy przy kościele parafialnym w Lusowie posiadali "w dawniejszych czasach kaplicę murowaną z grobami familijnymi", ale już w 1695 Zalaszewski zastał ją zrujnowaną. Od 1793 roku Sady należały do Konozowskich, potem do Kąsinowskich.
Okres PRL
[edytuj | edytuj kod]W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie poznańskim.
III RP
[edytuj | edytuj kod]Od 1998 roku działa tu fabryka autobusów koncernu MAN produkująca autobusy tej marki oraz od 2005 roku autobusy marki Neoplan. Od 1 sierpnia 2003 roku fabryka ta działa w ramach firmy MAN Star Trucks & Busses Sp. z o.o.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wieś Sady w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-08-29], liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 1147 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 120307.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gąsiorowski 2003 ↓, s. 273-280.
- ↑ Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, Wielkopolska, Warszawa 1883, s. 20.
- ↑ https://poznan.naszemiasto.pl/amazon-w-sadach-otwarcie-centrum-logistycznego-zdjecia/ar/c10-2467551
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV (R – S), hasło „Sady”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2003, s. 273-280.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Sady, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014.
