Województwo poznańskie (I Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy województwa poznańskiego I Rzeczypospolitej. Zobacz też: województwo poznańskie.
Województwo poznańskie
Palatinatus posnaniensis
województwo
XIV wiek – 1793
Herb
Herb województwa poznańskiego
Sentencja: Iustus dat praemia candor[1]
Państwo  I Rzeczpospolita
Prowincja wielkopolska
Data powstania XIV wiek
Siedziba Wojewody Poznań
Wojewoda zobacz: wojewodowie poznańscy
Siedziba Sejmiku Środa Wielkopolska
Popis pod Poznaniem[2]
Powierzchnia 16166[3] km²
Populacja (1790 [4])
• liczba ludności

297 292
Podział administracyjny
Plan województwa poznańskiego
Mapa województwa poznańskiego autorstwa Gerarda Coecka z 1664 roku
Liczba powiatów 4
Liczba reprezentantów
Liczba senatorów 9
Położenie na mapie Rzeczypospolitej
RON województwo poznańskie map.svg
Portal Portal Polska

Województwo poznańskiejednostka terytorialna Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tworząca prowincję wielkopolską, obejmująca powierzchnię 15 015 km²[potrzebny przypis], posiadająca 4 powiaty. Siedzibą wojewody był Poznań, a sejmiki ziemskie odbywały się w Środzie Wielkopolskiej. Województwo poznańskie wspólnie z woj. kaliskim obierały starostę generalnego Wielkopolski.

Województwo poznańskie wraz z województwem kaliskim i Kujawami stanowiło pierwotną ziemię Polan. Ziemia poznańska miewała oddzielnych wojewodów za czasów Bolesława Chrobrego. Po założeniu biskupstwa poznańskiego, w 968 r., Poznań stał się siedzibą biskupów Polski.

Województwo poznańskie za Piastów[edytuj]

W czasie rozbicia dzielnicowego dzielnica poznańska stanowiła księstwo poznańskie. Przemysł II wskrzesił tytuł królów polskich, w roku 1295. Władysław I Łokietek w 1314 włączył dzielnicę poznańską do składu Korony, w której stała się województwem.

Województwo poznańskie za Jagiellonów[edytuj]

Król układem w Namysłowie w 1346 r. odzyskał na książętach śląskich ziemię wschowską, która od książąt głogowskich miała nadane prawo bicia własnej monety, i przyłączył ją do województwa. Władysław II Jagiełło.

Województwo poznańskie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów[edytuj]

Województwo poznańskie stanowiło zachodnią część Wielkopolski. Rozciągało się na 294 mile², posiadało 4 powiaty: poznański (162 mil²), kościański (92 mil²), wałecki za Notecią (30 mil²) i ziemię wschowską (9 mil²). W 1791 r. zniesiono powiat wałecki i utworzono jednocześnie powiat międzyrzecki[5].

Powiaty województwa poznańskiego według Adolfa Pawińskiego[6]
Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km²
powiat kościański 92,27 5080,93
powiat poznański 162,35 8939,83
powiat wałecki 30,08 1656,41
powiat wschowski (ziemia wschowska) 8,91 489,62
Razem (województwo) Σ 293,61 16166,72

Miało 9 senatorów, w tym 3 krzesłowych (większych), (których krzesła stały w senacie podług zawarowanego uchwałami porządku i miejsca). Byli to: biskup, wojewoda i kasztelan poznańscy. Mniejszych, potocznie nazywanych drążkowymi, było 6, a mianowicie kasztelanowie: międzyrzecki, rogoziński, śremski, przemęcki, krzywiński i santocki.

Województwo miało dwa komplety urzędników ziemskich: poznańskich i wschowskich. Ze względu na istnienie starosty generalnego Wielkopolski obejmującego swoją kompetencją obydwa wielkopolskie województwa, powiaty, z wyjątkiem później przyłączonej do województwa ziemi wschowskiej, nie miały starostów grodowych.

Sejmiki ziemskie województwo poznańskie odbywało razem z województwem kaliskim w Środzie, gdzie oba województwa obierały 12 posłów na sejm obojga narodów i 4 deputatów na Trybunał, po połowie z każdego województwa. Sejm konwokacyjny z 1764 r. postanowił, że Trybunał Koronny prowincji wielkopolskiej, zasiadający w Piotrkowie, będzie zjeżdżał na jedną kadencję do Poznania. Popisy pospolitego ruszenia odbywała szlachta województwa pod Poznaniem.

Herbem województwa był orzeł biały bez korony w czerwonym polu, czyli pierwotny herb Piastów. Gdy na sejmie 1776 uchwalono dla posłów mundury wojewódzkie, poznańskie wybrało sobie jasnoszafirowy kontusz z wyłogami szkarłatnymi i biały żupan.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Stefan Krzysztof Kuczyński, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993, s. 214.
  2. Antoni Sozański, Wykład politycznej geografii, rządu i administracyi dawnej Polski przy końcu istnienia całego państwa (1648-1772), Kraków 1889, s. 6.
  3. Andrzej Kamieński, Podziały administracyjne Wielkopolski i związki powiatu z ustrojem kasztelańskim na przestrzeni XVI–XVIII w., w: Studia Administracyjne nr 4, Szczecin 2012, s. 70.
  4. Tabela: Summaryusz Generalny wszelkich dochodów Rzeczypospolitey tak w Koronie iako i w Litwie z kalkulacyą mil kwadratowych, tak со do dymów, podatków, iako i ludzi, w: Dziennik rządowo-ekonomiczno handlowy. Zaymuiący różne Wiadomości, Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fabryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta. Zajmujący 3 miesiące kwiecień may czerwiec 1790. R.5. T. II. Warszawa 1790.
  5. Volumina Legum T. IX, s. 334
  6. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 1: Wielkopolska. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1883, s. 50.

Bibliografia[edytuj]