Samookaleczenie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Samookaleczenie
Ilustracja
Blizny na przedramieniu po wcześniejszym samookaleczeniu się
ICD-10 X60-X84
Zamierzone samouszkodzenie
ICD-10 X76
Zamierzone samouszkodzenie przez dym, ogień i płomienie
ICD-10 X77
Zamierzone samouszkodzenie przez parę wodną, gorące pary i gorące przedmioty
ICD-10 X78
Zamierzone samouszkodzenie przy użyciu narzędzia ostrego
ICD-10 X79
Zamierzone samouszkodzenie przy użyciu narzędzia tępego
Samookaleczenia bez tendencji samobójczych (NSSI)

Samookaleczenie, samouszkodzenie, samozranienie[1][2] (ang. self-harm, self-injury, self-inflicted violence) – umyślne, celowe uszkodzenie własnego ciała powodujące określone konsekwencje, takie jak np. krwawienie, zasinienie, oparzenie lub ból, jednak bez intencji samobójczych (głównym celem jest regulacja wewnętrznego napięcia)[3]. Samouszkodzenia zalicza się do zachowań autoagresywnych bezpośrednich[4]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Rany cięte na przedramieniu – efekt samookaleczenia

Najczęstsze formy samookaleczeń to nacinanie nożem, żyletką lub scyzorykiem skóry na ramionach, przedramionach i dłoniach (rzadziej gdzie indziej, m.in. na nogach), przypalanie zapalniczką, papierosem lub rozgrzanym przedmiotem, polewanie skóry substancjami żrącymi, uderzanie głową o ścianę, wbijanie w skórę ostrych przedmiotów (np. igieł, szpilek, agrafek, pinezek, cyrkli), a także intensywne zadrapywanie, czy szorowanie do krwi. W najnowszych klasyfikacjach diagnostycznych samookaleczenia często klasyfikuje się jako oddzielną kategorię, a nie jako objaw kliniczny w przebiegu innych zaburzeń[3].

U młodzieży zjawisko pojawia się najczęściej między 12, a 14 rokiem życia utrzymując się średnio przez około dwa lata mając charakter kompulsywny[3].

Do kategorii samookaleczenia nie należą: obgryzanie paznokci, wyskubywanie skórek, zdrapywanie strupów, trichotillomania (wyrywanie włosów, czy rzęs), rytuały plemienne, a także modyfikacje kulturowe (piercing, tatuaż). Osobno traktowane są samookaleczenia występujące w przypadku chorób (np. psychoz) lub po zażyciu substancji psychoaktywnych[3].

W DSM-5[edytuj | edytuj kod]

W klasyfikacji DSM-5 samookaleczenia są definiowane jako „nieakceptowane społecznie, celowe uszkodzenia ciała, wywołujące krwawienie, zasinienie lub ból, podejmowane w celu redukcji dyskomfortu psychicznego”. Rozumiane są jako jeden z objawów współwystępujących z zaburzeniami emocjonalnymi i rozwojowymi o różnej etiologii lub zaburzeniami osobowości, bądź są traktowane jako odrębne zaburzenie, tzw. samookaleczenia bez tendencji samobójczych[2].

W DSM-5 dla samookaleczenia bez tendencji samobójczych są podane następujące kryteria[2]:

  1. Dokonywanie w ciągu ostatniego roku przez jednostkę, przez 5 lub więcej dni, celowego samookaleczenia, uszkadzania powierzchni własnego ciała, mogących wywołać krwawienie, zasinienie lub ból (np. nacinanie, przypalanie, nakłuwanie, uderzanie, nadmierne tarcie), z oczekiwaniem, że szkoda doprowadzi tylko do drobnych lub umiarkowanych obrażeń ciała (tzn. bez intencji samobójczych).
  2. Jednostka angażuje się w zachowania autoagresywne z jednego lub więcej powodów:
    • w celu uzyskania ulgi od negatywnych emocji lub stanów poznawczych,
    • w celu rozwiązania problemów interpersonalnych,
    • w celu wywołania pozytywnego stanu emocjonalnego.
  3. Dokonywanie celowych samookaleczeń jest związane z co najmniej jedną z następujących sytuacji:
    • występowanie bezpośrednio przed aktem samookaleczenia trudności interpersonalnych lub negatywnych odczuć lub myśli, takich jak depresja, lęk, napięcie, złość, uogólniony niepokój lub samokrytyka,
    • występowanie trudnego do skontrolowania zaabsorbowania zamierzonym zachowaniem przed zaangażowaniem się w akt samookaleczenia,
    • częste myślenie o akcie samookaleczenia, nawet w czasie gdy nie jest on dokonywany.
  4. Zachowanie nie jest społecznie usankcjonowane (np. dokonywanie piercingu, tatuażu, rytuału religijnego czy kulturowego) i nie ogranicza się do zdrapywania strupów lub obgryzania paznokci.
  5. Zachowanie i jego konsekwencje powodują klinicznie istotny poziom stresu lub negatywnie wpływają na funkcjonowanie interpersonalne, akademickie lub w innych istotnych obszarach.
  6. Zachowanie nie występuje wyłącznie w czasie trwania epizodów psychotycznych, majaczenia, pod wpływem intoksykacji substancjami lub w trakcie ich odstawienia. U osób z zaburzeniami neurorozwojowymi zachowanie nie jest częścią wzorca powtarzalnych stereotypii. Zachowanie nie może być lepiej wyjaśnione obecnością innego zaburzenia psychicznego lub stanu medycznego[2].

Funkcje samouszkodzeń w życiu jednostki[edytuj | edytuj kod]

Według Glorii Babiker i Lois Arnold samookaleczenia mają następujące funkcje:

  • związane z radzeniem sobie i przetrwaniem:
  1. regulacja napięcia i lęku,
  2. radzenie sobie z gniewem,
  3. unikanie,
  • związane z ja:
  1. wzmożenie poczucia autonomii i kontroli,
  2. odzyskanie poczucia rzeczywistości,
  3. okazja do zaopiekowania się sobą,
  • związane z radzeniem sobie z własnym doświadczeniem:
  1. demonstrowanie lub wyrażanie własnych doświadczeń traumatycznych,
  2. ponowne przeżywanie urazu,
  • związane z karaniem własnej osoby i byciem ofiarą:
  1. karanie się,
  2. oczyszczenie,
  3. karanie prześladowcy,
  4. radzenie sobie z dezorientacją w sferze doznań seksualnych,
  • dotyczące relacji z innymi ludźmi:
  1. komunikacja,
  2. karanie innych,
  3. wywieranie wpływu na zachowanie innych[3].

Kwestie prawne[edytuj | edytuj kod]

Samouszkodzenie nie jest co do zasady przestępstwem według polskiego Kodeksu karnego. Jednakże dopuszczenie się go w celu unikania służby wojskowej[5] lub zastępczej[6] podlega karze (odpowiednio: pozbawienia wolności do 3 lat i grzywnie, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Samouszkodzenia w borderline, jak pomóc osobie, która się okalecza • Emocje: życie warte przeżycia, Emocje: życie warte przeżycia, 8 maja 2017 [dostęp 2020-08-31] (pol.).
  2. a b c d Kamila Lenkiewicz, Ewa Racicka, Anita Bryńska, Samouszkodzenia – miejsce w klasyfikacjach zaburzeń psychicznych, czynniki ryzyka i mechanizmy kształtujące. Przegląd badań, „Psychiatria Polska”, 51(2), 2017, s. 323–334, ISSN 2391-5854 (pol.).c?
  3. a b c d e Sylwia Pawłowska, Ostre przedmioty - samookaleczenia wśród młodzieży, „Remedium” (4), 2019, s. 15-17, ISSN 1230-7769, OCLC 68757730.
  4. Ewelina Sawaściuk, Autoagresja, „Niebieska Linia”, www.psychologia.edu.pl, 2003 [dostęp 2020-08-31].
  5. Art. 143 § 1 i 342 § 1 pkt 1 k.k.
  6. Art. 145 § 1 pkt 2 lit. a k.k.