Kortyzol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kortyzol
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C21H30O5
Masa molowa 362,47 g/mol
Identyfikacja
Numer CAS 50-23-7
PubChem 5754[1]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja
ATC A01 AC03
A07 EA02
C05 AA01
D07 AA02
D07 BA04
D07 CA01
D07 XA01
H02 AB09
R01 AD60
S01 BA02
S01 BB01
S01 CA03
S01 CB03
S02 BA01
S02 CA03
S03 CA04

Kortyzol (łac. cortex = „kora”, „łupina”, „skórka”)[2], hydrokortyzonorganiczny związek chemiczny, naturalny hormon steroidowy wytwarzany przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy, główny przedstawiciel glikokortykosteroidów. Wywiera szeroki wpływ na metabolizm, bywa nazywany hormonem stresu[3] na równi z adrenaliną. Powstaje z 11-β-deoksykortyzolu przy udziale 11β-hydroksylazy[4] w warstwie pasmowatej kory.

Ma działanie przeciwzapalne, zatrzymuje też sól w organizmie. Kortyzol różni się od pozostałych hormonów steroidowych (takich jak hormony płciowe) tym, że zalicza się go do glikokortykoidów, czyli związków mających wpływ na poziom glukozy we krwi. Kortyzol powoduje zwiększanie jej stężenia, co jest wskazane w reakcji na stres (stąd jego potoczna nazwa). Kortyzol uwalnia też aminokwasy z tkanek peryferycznych i hamuje tempo wchłaniania ich przez mięśnie szkieletowe, przyspiesza glukoneogenezę, a wreszcie przyspiesza rozkład kwasów tłuszczowych do ciał ketonowych.

Przewlekły nadmiar kortyzolu we krwi prowadzi do charakterystycznego przemieszczenia się depozytów tkanki tłuszczowej (bawoli kark, twarz księżyc w pełni, otyłość brzuszna, chude kończyny), ścieńczenia skóry, powstania rozstępów o charakterystycznej różowej barwie, trądziku oraz insulinooporności co stanowi obraz zespołu Cushinga.

Wydzielanie[edytuj]

Podobnie jak ACTH, kortyzol charakteryzuje się dobowym rytmem wydzielania, na skutek czego jego stężenie w surowicy krwi jest najwyższe w godzinach rannych (150–700 nmol/l o godzinie 08:00), zaś najniższe w późnych godzinach wieczornych (30–120 nmol/l o godzinie 00:00)[5].

W organizmie znajduje się w równowadze z nieaktywnym kortyzonem. Jego poziom kontrolowany jest przez dehydrogenazę 11β-hydroksysteroidową typu 1 i typu 2[6]:

Równowaga kortyzol-kortyzon



Regulacja[edytuj]

Czynniki redukujące poziom kortyzolu[edytuj]

  • Suplementacja magnezem obniża poziom kortyzolu w surowicy po ćwiczeniach aerobowych[7][8], ale nie po treningu oporowym[9].
  • Kwasy tłuszczowe omega-3 wykazują zależną od dawki[10] właściwość zmniejszania produkcji kortyzolu wywołanej przez stres psychiczny[11], poprzez hamowanie syntezy interleukiny-1 oraz -6 i wzmaganie syntezy interleukiny-2. Interleukina-1 wzmaga wydzielanie hormonu CRH. Kwasy tłuszczowe omega-6 z kolei wykazują odwrotne działanie na syntezę interleukin[12].
  • W pewnych przypadkach muzykoterapia okazuje się skuteczna w redukcji poziomu kortyzolu[13].
  • Masaż może redukować poziom kortyzolu[14].
  • Śmiech i doświadczenie rozśmieszenia może redukować poziom kortyzolu[15].
  • Pozyskiwana z soi fosfatydyloseryna oddziałuje na kortyzol. Dawkowanie jest jednak niejasne[16][17][18][19].
  • Regularny taniec prowadzi do znacznej redukcji poziomu kortyzolu z ślinie badanych[20].
  • wyciąg z korzenia rośliny z rodziny psiankowatych Withania somnifera[21].

Czynniki zwiększające poziom kortyzolu[edytuj]

  • Infekcje wirusowe zwiększają poziom kortyzolu poprzez aktywację osi HPA przez cytokiny[22].
  • Kofeina może zwiększać poziom kortyzolu[23].
  • Niedobór snu[24].
  • intensywny lub długotrwałe ćwiczenia aerobowe przejściowo podwyższają poziom kortyzolu, aby zwiększyć efektywność glukoneogenezy i utrzymać stały poziom cukru we krwi. Po posiłku poziom kortyzolu wraca do normy[25].
  • Wariant Val/Val genu BDNF u mężczyzn oraz wariant Val/Met u kobiet jest związany ze zwiększonym poziomem kortyzolu we ślinie w odpowiedzi na sytuacje stresowe[26].
  • Hypoestrogenizm oraz suplementacja melatoniną zwiększają poziom kortyzolu u kobiet po menopauzie[27].
  • Poważna trauma lub sytuacje stresowe mogą zwiększyć poziom kortyzolu we krwi przez dłuższy okres[28].
  • Podskórna tkanka tłuszczowa przetwarza kortyzon w kortyzol przy użyciu enzymu 11-beta HSD1[29].
  • Anorexia nervosa może mieć związek z podwyższonym poziomem kortyzolu[30].
  • Gen receptora serotoniny 5HTR2C u mężczyzn jest powiązany ze zwiększoną produkcja kortyzolu[31].
  • Mowa ciała osoby niepewnej siebie, czyli zamknięta, podkurczona sylwetka, może być przyczyną zwiększonego poziomu kortyzolu[32].
  • Wdychanie androstadienonu przez kobiety podnosi ich poziom kortyzolu i ma wpływ na nastrój[33].

Przypisy

  1. Kortyzol – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  2. Władysław Kopaliński: kortyzon. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych.
  3. HSD11B1 hydroxysteroid (11-beta) dehydrogenase 1 (ang.). W: Entrez Gene [on-line]. National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine.
  4. Anna A. Kasperlik-Załuska: Glikokortykosteroidy. W: Piotr Gajewski: Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych 2013. Medycyna Praktyczna, 2013, s. 1250. ISBN 978-83-7430-379-8.
  5. Diagnostyka Laboratoryjna. Andrzej Szutowicz, Anna Raszeja-Specht (redaktorzy). T. I. Gdańsk: Gdański Uniwersytet Medyczny, 2009, s. 224. ISBN 978-83-602535-7-1.
  6. Jan Hintzpeter, Claudia Stapelfeld, Christine Loerz, Hans-Joerg Martin i inni. Green Tea and One of Its Constituents, Epigallocatechine-3-gallate, Are Potent Inhibitors of Human 11β-hydroxysteroid Dehydrogenase Type 1. „PLoS ONE”. 9 (1), s. e84468, 2014. DOI: 10.1371/journal.pone.0084468. PMID: 24404164. PMCID: PMC3880318 (ang.). 
  7. S. W.S. W. Golf S. W.S. W., O.O. Happel O.O., V.V. Graef V.V., K. E.K. E. Seim K. E.K. E. i inni, Plasma Aldosterone, Cortisol and Electrolyte Concentrations in Physical Exercise after Magnesium Supplementation, „Clinical Chemistry and Laboratory Medicine”, 11, 1984, DOI10.1515/cclm.1984.22.11.717, ISSN 1437-4331 [dostęp 2016-10-16].
  8. S. W.S. W. Golf S. W.S. W., S.S. Bender S.S., J.J. Grüttner J.J., On the Significance of Magnesium in Extreme Physical Stress, „Cardiovascular Drugs and Therapy”, 2, s. 197–202, DOI10.1023/A:1007708918683, ISSN 0920-3206 [dostęp 2016-10-16] (ang.).
  9. Colin D.C. D. Wilborn Colin D.C. D., Chad M.Ch. M. Kerksick Chad M.Ch. M., Bill I.B. I. Campbell Bill I.B. I., Lem W.L. W. Taylor Lem W.L. W., Brandon M.B. M. Marcello Brandon M.B. M. i inni, Effects of Zinc Magnesium Aspartate (ZMA) Supplementation on Training Adaptations and Markers of Anabolism and Catabolism, „Journal of the International Society of Sports Nutrition”, 1, 2004, s. 12, DOI10.1186/1550-2783-1-2-12, ISSN 1550-2783 [dostęp 2016-10-16].
  10. Bhathena SJ, Berlin E, Judd JT, Kim YC, Law JS, Bhagavan HN, Ballard-Barbash R, Nair PP (1991). "Effects of omega 3 fatty acids and vitamin E on hormones involved in carbohydrate and lipid metabolism in men". Am. J. Clin. Nutr54 (4): 684–8 PMID. 1832814.
  11. JJ Delarue JJ, OO Matzinger OO, CC Binnert CC, PP Schneiter PP, RR Chioléro RR i inni, Fish oil prevents the adrenal activation elicited by mental stress in healthy men, „Diabetes & Metabolism”, 3, s. 289–295, DOI10.1016/s1262-3636(07)70039-3.
  12. Yehuda S (2003). "Omega-6/omega-3 ratio brain related functions". In Simopoulos AP, Cleland LG.Omega-6, omega-3 essential fatty acid ratio: the scientific evidence. Basel: Karger. s. 50. ISBN 3-8055-7640-4.
  13. Uedo N, Ishikawa H, Morimoto K, Ishihara R, Narahara H, Akedo I, Ioka T, Kaji I, Fukuda S (2004). "Reduction in salivary cortisol level by music therapy during colonoscopic examination".Hepatogastroenterology51 (56): 451–3. PMID15086180.
  14. TIFFANYT. FIELD TIFFANYT., MARIAM. HERNANDEZ-REIF MARIAM., MIGUELM. DIEGO MIGUELM., SAULS. SCHANBERG SAULS., CYNTHIAC. KUHN CYNTHIAC. i inni, Cortisol Decreases and Serotonin and Dopamine Increase Following Massage Therapy, „International Journal of Neuroscience”, 10, 2005, s. 1397–1413, DOI10.1080/00207450590956459, ISSN 0020-7454 [dostęp 2016-10-16].
  15. Berk LS, Tan SA, Berk D (2008). "Cortisol and Catecholamine stress hormone decrease is associated with the behavior of perceptual anticipation of mirthful laughter"The FASEB Journal22 (1): 946.11.
  16. J.J. Hellhammer J.J., E.E. Fries E.E., C.C. Buss C.C., V.V. Engert V.V., A.A. Tuch A.A. i inni, Effects of soy lecithin phosphatidic acid and phosphatidylserine complex (PAS) on the endocrine and psychological responses to mental stress, „Stress (Amsterdam, Netherlands)”, 2, 1 czerwca 2004, s. 119–126, DOI10.1080/10253890410001728379, ISSN 1025-3890, PMID15512856 [dostęp 2016-10-16].
  17. Michael A.M. A. Starks Michael A.M. A., Stacy L.S. L. Starks Stacy L.S. L., MichaelM. Kingsley MichaelM., MartinM. Purpura MartinM., RalfR. Jäger RalfR. i inni, The effects of phosphatidylserine on endocrine response to moderate intensity exercise, „Journal of the International Society of Sports Nutrition”, 5, 2008, s. 11, DOI10.1186/1550-2783-5-11, ISSN 1550-2783, PMID18662395 [dostęp 2016-10-16].
  18. AndrewA. Steptoe AndrewA., E. LeighE. L. Gibson E. LeighE. L., RaisaR. Vuononvirta RaisaR., Emily D.E. D. Williams Emily D.E. D., MarkM. Hamer MarkM. i inni, The effects of tea on psychophysiological stress responsivity and post-stress recovery: a randomised double-blind trial, „Psychopharmacology”, 1, 2007, s. 81–89, DOI10.1007/s00213-006-0573-2, ISSN 0033-3158, PMID17013636 [dostęp 2016-10-16].
  19. Black Tea Really Does Help Alleviate Stress, „Medical News Today” [dostęp 2016-10-16].
  20. Quiroga MC, Bongard S, Kreutz G (July 2009). "Emotional and Neurohumoral Responses to Dancing Tango Argentino: The Effects of Music and Partner". Music and Medicine1 (1): 14–21.doi:10.1177/1943862109335064.
  21. KK Chandrasekhar KK, JyotiJ. Kapoor JyotiJ., SridharS. Anishetty SridharS., A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of Ashwagandha root in reducing stress and anxiety in adults, „Indian Journal of Psychological Medicine”, 3, 1 lipca 2012, DOI10.4103/0253-7176.106022 [dostęp 2016-10-16] (ang.).
  22. Marni N.M. N. Silverman Marni N.M. N., Brad D.B. D. Pearce Brad D.B. D., Christine A.Ch. A. Biron Christine A.Ch. A., Andrew H.A. H. Miller Andrew H.A. H. i inni, Immune modulation of the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis during viral infection, „Viral Immunology”, 1, 2005, s. 41–78, DOI10.1089/vim.2005.18.41, ISSN 0882-8245, PMID15802953, PMCIDPMC1224723 [dostęp 2016-10-21].
  23. William R.W. R. Lovallo William R.W. R., Noha H.N. H. Farag Noha H.N. H., Andrea S.A. S. Vincent Andrea S.A. S., Terrie L.T. L. Thomas Terrie L.T. L., Michael F.M. F. Wilson Michael F.M. F. i inni, Cortisol responses to mental stress, exercise, and meals following caffeine intake in men and women, „Pharmacology, Biochemistry, and Behavior”, 3, 1 marca 2006, s. 441–447, DOI10.1016/j.pbb.2006.03.005, ISSN 0091-3057, PMID16631247, PMCIDPMC2249754 [dostęp 2016-10-21].
  24. Leproult R, Copinschi G, Buxton O, Van Cauter E (October 1997). "Sleep loss results in an elevation of cortisol levels the next evening". Sleep20 (10): 865–70. PMID 9415946.
  25. Fuqua JS, Rogol AD (July 2013). "Neuroendocrine alterations in the exercising human: implications for energy homeostasis". Metab. Clin. Exp62 (7): 911–921. doi:10.1016/j.metabol.2013.01.016. PMID 23415825Cortisol has wide-ranging effects, including alterations of carbohydrate, protein, and lipid metabolism; catabolic effects on skin, muscle, connective tissue, and bone; immunomodulatory effects; blood pressure and circulatory system regulation; and effects on mood and central nervous system function. In the short term, activation of the HPA axis in response to stress is adaptive. However, long-term stress promoting chronic exposure of tissues to high cortisol concentrations becomes maladaptive. ... Exercise, particularly sustained aerobic activity, is a potent stimulus of cortisol secretion. The circulating concentrations of cortisol are directly proportional to the intensity of exercise as measured by oxygen uptake. As is the case for the GH/IGF-1 and HPG axes, the HPA axis also receives many other inputs, including the light/dark cycle, feeding schedules, immune regulation, and many neurotransmitters that mediate the effects of exercise and physical and psychic stress [52]. ... The HPA is activated by stress, whether physical (exercise) or psychological. Increased cortisol production, along with activation of the sympathetic nervous system, affects whole body metabolism. This is apparently part of the catabolic response of the entire organism, with the purpose of mobilizing metabolic fuels that are subsequently broken down to produce energy and to dampen the threat or perceived threat. ... Thus, a negative net energy balance leads to activation of the HPA axis and the circulating concomitants of the catabolic state in an attempt to keep core processes functional, realizing that the stress of exercise has no effect on cortisol and circulating metabolic substrates beyond the impact of the exercise energy expenditure on energy availability [60]. Thuma et al. [61] had already made the important observation that the reported differences in cortisol levels pre- and postexercise depended on whether this difference was measured from a single pretest level or from the physiologic circadian baseline as determined in an independent session in the resting state. By this analytical technique, these investigators showed that increasing energy expenditure led to significant cortisol release. This release was apparent if they subtracted the physiologic circadian baseline from the postexercise value.
  26. IdanI. Shalev IdanI., EladE. Lerer EladE., SalomonS. Israel SalomonS., FlorinaF. Uzefovsky FlorinaF., IngaI. Gritsenko IngaI. i inni, BDNF Val66Met polymorphism is associated with HPA axis reactivity to psychological stress characterized by genotype and gender interactions, „Psychoneuroendocrinology”, 3, 1 kwietnia 2009, s. 382–388, DOI10.1016/j.psyneuen.2008.09.017, ISSN 0306-4530, PMID18990498 [dostęp 2016-10-21].
  27. A.A. Cagnacci A.A., R.R. Soldani R.R., S.s.c.S. Yen S.s.c.S., Melatonin enhances Cortisol levels in aged women: Reversible by estrogens, „Journal of Pineal Research”, 2, 1 marca 1997, s. 81–85, DOI10.1111/j.1600-079X.1997.tb00307.x, ISSN 1600-079X [dostęp 2016-10-21] (ang.).
  28. Smith JL, Gropper SA, Groff JL (2009). Advanced nutrition and humanmetabolism. Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning. s. 247. ISBN 0-495-11657-2.
  29. Roland H.R. H. Stimson Roland H.R. H., JonasJ. Andersson JonasJ., RuthR. Andrew RuthR., Doris N.D. N. Redhead Doris N.D. N., FredrikF. Karpe FredrikF. i inni, Cortisol Release From Adipose Tissue by 11β-Hydroxysteroid Dehydrogenase Type 1 in Humans, „Diabetes”, 1, 2009, s. 46–53, DOI10.2337/db08-0969, ISSN 0012-1797, PMID18852329, PMCIDPMC2606892 [dostęp 2016-10-21] (ang.).
  30. Verena K.V. K. Haas Verena K.V. K., Michael R.M. R. Kohn Michael R.M. R., Simon D.S. D. Clarke Simon D.S. D., Jane R.J. R. Allen Jane R.J. R., SloaneS. Madden SloaneS. i inni, Body composition changes in female adolescents with anorexia nervosa, „The American Journal of Clinical Nutrition”, 4, 1 kwietnia 2009, s. 1005–1010, DOI10.3945/ajcn.2008.26958, ISSN 0002-9165, PMID19211813 [dostęp 2016-10-21] (ang.).
  31. Beverly H.B. H. Brummett Beverly H.B. H., Cynthia M.C. M. Kuhn Cynthia M.C. M., Stephen H.S. H. Boyle Stephen H.S. H., Michael A.M. A. Babyak Michael A.M. A., Ilene C.I. C. Siegler Ilene C.I. C. i inni, Cortisol responses to emotional stress in men: association with a functional polymorphism in the 5HTR2C gene, „Biological Psychology”, 1, 2012, s. 94–98, DOI10.1016/j.biopsycho.2011.09.013, ISSN 1873-6246, PMID21967853, PMCIDPMC3245751 [dostęp 2016-10-21].
  32. Dana R.D. R. Carney Dana R.D. R., Amy J. C.A. J. C. Cuddy Amy J. C.A. J. C., Andy J.A. J. Yap Andy J.A. J., Power Posing Brief Nonverbal Displays Affect Neuroendocrine Levels and Risk Tolerance, „Psychological Science”, 10, 1 października 2010, s. 1363–1368, DOI10.1177/0956797610383437, ISSN 0956-7976, PMID20855902 [dostęp 2016-10-21] (ang.).
  33. B. I.B. I. Grosser B. I.B. I., L.L. Monti-Bloch L.L., C.C. Jennings-White C.C., D. L.D. L. Berliner D. L.D. L. i inni, Behavioral and electrophysiological effects of androstadienone, a human pheromone, „Psychoneuroendocrinology”, 3, 1 kwietnia 2000, s. 289–299, ISSN 0306-4530, PMID10737699 [dostęp 2016-10-21].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.