Zaburzenia dysocjacyjne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
ilustracja
ICD-10 F44
F44.0 Amnezja dysocjacyjna
F44.1 Fuga dysocjacyjna
F44.2 Osłupienie dysocjacyjne (stupor dysocjacyjny)
F44.3 Zaburzenia transowo opętaniowe
F44.4 Dysocjacyjne zaburzenia ruchu
F44.5 Drgawki dysocjacyjne
F44.6 Dysocjacyjne znieczulenia i utrata czucia zmysłowego
F44.7 Mieszane zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
F44.8 Inne zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
F44.9 Zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne), nie określone
W kodach zaburzeń lękowych
DSM-IV różne
300.0 Zaburzenie lękowe (ogólnie)
300.6 Depersonalizacja
300.11 Zaburzenie konwersyjne
300.12 Amnezja dysocjacyjna
300.13 Fuga dysocjacyjna
300.14 Dysocjacyjne zaburzenia identyfikacji (osobowość mnoga)
300.15 Zaburzenie dysocjacyjne
DiseasesDB 1645
MeSH D003291

Dysocjacja (łac. dissociatio, rozdzielenie) – pojęcie obejmujące szeroką gamę doświadczeń, które łączy poczucie oddzielenia się od rzeczywistości. Stanowi swego rodzaju kontinuum[1], którego najłagodniejsze formy polegają na prostym oddzieleniu od najbliższego otoczenia, a poważniejsze na oddzieleniu od fizycznych doświadczeń i emocji. Dysocjacja różni się od psychoz, w których człowiek traci poczucie tego, co jest rzeczywiste, a co nie[2][3][4][5]. ICD-10 definiuje dysocjację jako: „Częściową lub całkowitą utratę prawidłowej integracji między wspomnieniami przeszłości, poczuciem własnej tożsamości, bezpośrednimi wrażeniami i kontrolą dowolnych ruchów ciała”[6].

Na początku niepatologicznego kontinuum dysocjacji znajdują się marzenia dzienne. Dalej na osi kontinuum leżą odmienne stany świadomości[1][7][8]. W łagodnych przypadkach dysocjacja może stanowić efekt długotrwałego powtarzania jednej czynności, np. u osób doskonalących swoje umiejętności bądź stanowić mechanizm obronny, służący zminimalizowaniu stresu (np. nudy bądź konfliktu emocjonalnego) lub wytworzeniu jego tolerancji[9][10][11].

Bardziej patologiczne stany dysocjacji obejmują zaburzenia dysocjacyjne, połączone bądź nie ze zmianami w identyfikowaniu swojej osoby bądź samoświadomości. Te zmiany mogą dotyczyć: odłączenia podmiotu od siebie, poczucia, że świat jest nierzeczywisty (zaburzenie depersonalizacji/derealizacji), utraty pamięci (amnezja dysocjacyjna), utraty tożsamości bądź przyjęcia nowej (fuga dysocjacyjna) i oddzielenia strumieni świadomości (zaburzenie dysocjacyjne tożsamości)[12][13].

Reakcje dysocjacyjne mogą przebiegać z zaburzeniami funkcji narządów ciała i ruchu, a także z upośledzeniem narządów zmysłów. Jeśli przysparzają pacjentowi cierpienia i uniemożliwiają prawidłowe funkcjonowanie, zaliczane są do zaburzeń dysocjacyjnych pseudoneurologicznych (wg. klasyfikacji ICD-11[14]), natomiast w DSM-5 nazywane są zaburzeniami pod postacią funkcjonalnych objawów neurologicznych bądź zaburzeniem konwersyjnym, jeśli u ich początku leży uraz psychiczny. W klasyfikacji ICD-10 zaburzenia konwersyjne stanowią synonim zaburzeń dysocjacyjnych[1].

Do przykładowych zaburzeń narządów zmysłów należą:

Przykładowe zaburzenia motoryki:

  • Zaburzenia koordynacji i równowagi
  • Osłabienie/paraliż kończyny bądź całego ciała
  • Zaburzenie bądź utrata mowy
  • Kłopoty z przełykaniem (dysfagia) bądź uczucie przeszkody w gardle
  • Zatrzymanie moczu
  • Psychogenne, niepadaczkowe drgawki

Zaburzenia dysocjacyjne są czasem wywoływane przez uraz, ale mogą być także skutkiem stresu, stosowania substancji psychoaktywnych bądź nie mieć żadnej przyczyny[15].

Zdolność dysocjacji jest związana z wiekiem – największa jest w dzieciństwie i stopniowo maleje z wyjątkiem okresowego wzrostu w okresie dojrzewania[16].

Zaburzenia dysocjacyjne[edytuj | edytuj kod]

Zaburzenia dysocjacyjne to zaburzenia psychiczne przebiegające z utratą świadomej kontroli nad własną tożsamością, pamięcią, myśleniem, przeżywaniem czy własnym ciałem[17][18]. W zaburzeniach dysocjacyjnych dysocjacja stanowi patologiczny mechanizm obronny, powstały na skutek urazu psychicznego, długotrwałego stresu, zażywania narkotyków, czy bez żadnej uchwytnej przyczyny[19]. W zaburzeniach konwersyjnych pacjent nie kontroluje swoich objawów, co odróżnia je od symulacji czy zespołu Münchhausena[20]. Do postawienia rozpoznania nie jest konieczne stwierdzenie, że pacjent czerpie korzyści ze swojego stanu chorobowego[20]. W przebiegu zaburzeń dysocjacyjnych często obserwuje się zaburzenia sensoryczne lub utratę funkcji określonych narządów, których symptomatologia sugeruje obecność choroby somatycznej[20]. Zwane są one objawami psychoformicznymi, lub zaburzeniami konwersyjnymi w DSM-5[20].

Dawniej zaburzenie dysocjacyjne było określane mianem histerii[20].

W nadchodzącej klasyfikacji ICD-11 zaproponowano następujący podział zaburzeń dysocjacyjnych[14]:

Z kolei w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5 do grupy zaburzeń dysocjacyjnych przynależą[18]:

Tło historyczne i modele teoretyczne[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie to wprowadził w swojej pracy doktorskiej „Psychological Automatism” francuski psychiatra Pierre Janet (1859–1947). Zauważył, że psychologiczne zjawisko dysocjacji jest obserwowalne w histerii, hipnozie, stanach sugestii i opętania. Rozwinął dalej swoją koncepcję współpracując od 1889 roku z Jeanem-Martinem Charcotem w szpitalu Salpêtrière w Paryżu[16]. Janet przedstawił mechanizm dysocjacji, w wyniku którego nieświadome i utrwalone wyobrażenia (fixed ideas), często spowodowane przez traumatyczne doświadczenia, oddzielają się od świadomości i stają się psychicznymi automatyzmami, które mogą przejmować kontrolę nad zachowaniem danej osoby.

Zygmund Freud, studiujący w latach 1885-86 u J. M. Charcota, również badając zaburzenia histeryczne i zastosowanie w ich leczeniu hipnozy, sformułował tezę, że stany dysocjacyjne są wzbudzane poprzez wyparcie energii libidynalnej, która ma seksualną naturę. Rozwinął dalej koncepcję funkcjonowania psychiki tworząc model topograficzny, tzn. wyodrębniając trzy obszary psychiki: pierwszym z nich jest świadomość, a kolejne, ukryte coraz głębiej, to: przedświadomość i nieświadomość. W tym modelu dysocjacja ma charakter pionowy (rozdzielenie struktur psychicznych zachodzi od góry na dół)[16].

Ernest R. Hilgard kontynuował tradycję Janeta. Jego neodysocjacyjny model umysłu jest opisany w pracy „Toward a Neodissociation Theory: Multiple Cognitive Controls in Human Functioning", a szczegółowo przedstawiony w książce „Divided cousciousnes. Multiple control in human thought and action”. Prowadząc eksperymentalne badania nad hipnozą Hilgard odkrył zjawisko „ukrytego obserwatora”, czyli takiej ukrytej części self, która okazuje się być świadoma informacji, które są nieosiągalne dla części hipnotyzowanej[21].

J.C. Watkins i H.Watkins, twórcy kierunku Ego State Therapy, podkreślali, że ludzie posiadają wrodzoną rozdzielczość umysłu na części (podzielność), a psychika jest wielorako złożona. W modelu Watkinsów podkreślany jest poziomy charakter dysocjacji – oddzielone stany „Ego” znajdują się w stosunku do siebie w płaszczyźnie horyzontalnej[21]. Autorzy uważają, że istnieje kontinuum dysocjacji. Na jednym krańcu kontinuum przebiega normalny rozwój i dysocjacja jest naturalnym zjawiskiem adaptacyjnym, w którym dziecko uczy się segregowania i różnicowania doświadczeń. To wytwarza oddzielone stany ego (ego-states), tj. zorganizowane systemy zachowania i doświadczenia, których elementy są połączone razem poprzez wspólną zasadę, a które są oddzielone od innych stanów granicami mniej lub bardziej przepuszczalnymi. Na drugim krańcu kontinuum można zobaczyć patologiczny wynik traumy w dysocjacyjnych zaburzeniach osobowości, w których stany ego rozwinęły się jako oddzielone, a granice pomiędzy nimi są nieprzepuszczalne[22].

K. Steel, O. Van der Hart i E. R. Nijenhunis nazwali wytworzone alternatywne osobowości (zdysocjowane stany-self) „dysocjacją strukturalną”, która posiada różne stopnie w zależności od rozmiarów traumy. Autorzy rozróżniają dwa typy zdysocjowanych stanów self:

  1. „pozornie normalna osobowość” (ANP – Apparently Normal Personality), która jest zogniskowana na teraźniejszym codziennym życiu;
  2. ”emocjonalna osobowość”(EP – Emotional Personality), która jest zafiksowana na traumie w przeszłości i jest obronnym systemem skierowanym na zagrożenie.

W prostym PTSD istnieją tylko dwa zdysocjowane stany self – jedno ANP i jedno EP, tzw. pierwotna strukturalna dysocjacja. W złożonym PTSD, zaburzeniach borderline i dysocjacyjnych, istnieje jedno ANP, a więcej EP (tzw. drugorzędowa strukturalna dysocjacja). W dysocjacyjnych zaburzeniach tożsamości (DID) istnieje więcej niż jedno ANP i więcej niż jedno EP (tzw. trzeciorzędowa strukturalna dysocjacja). Obniżenie zdolności integracji w Dysocjacyjnych Zaburzeniach Tożsamości i konieczność radzenia sobie z codziennym życiem powoduje, że potrzebne są bardziej zdysocjowane stany-self[21].

Dysocjacja a hipnoza[edytuj | edytuj kod]

Dysocjacja jest nieodzownym składnikiem hipnozy. W hipnozie wykorzystywana jest zdolność rozbijania całościowego doznania na części składowe, wzmacniająca świadomość jednej z części kosztem pozostałych[23]. Pozwala ona na wystąpienie odruchowych lub spontanicznych reakcji pacjenta; umożliwia odzyskanie wypartych lub zagubionych wspomnień, pozwala ciału zapomnieć o ruchu lub rejestrowaniu bodźców. Każda z indukcji hipnotycznych wytworzy dysocjacje świadomość-nieświadomość poprzez podkreślanie zdolności pacjenta do doświadczania oraz uczenia się bez wysiłku i odruchowo. Świadomości podsuwane są idee i doznania, na których może się skupić, zaś nieświadomość zachęca się do reagowania na nowe sposoby i pozaświadomego uczenia się.

Bezpośrednie sugestie wprowadzania rozdziału pozwalają pacjentowi odkryć (przypomnieć sobie), że możliwe jest doświadczenie rozdziału na różnych poziomach:

  • na poziomie intelektualnym (amnezja, fugi, stłumienie);
  • na poziomie emocji i energii (zobojętnienie, odcięcie);
  • na poziomie ciała (desensytyzacja, eksternalizacja ciała, objawy konwersyjne);
  • całościowo (depersonalizacja, osobowość wieloraka, „stany ego”, „second life” pacjenta).

W terapii ericksonowskiej najbardziej znanym modelem wykorzystującym zjawisko dysocjacji jest koncepcja Ernesta Rossiego „Mind-Body Comunication”, podkreślająca rangę komunikacji i integracji funkcji ciała i umysłu w pracy terapeutycznej. Rossi, najbliższy uczeń Miltona H. Ericksona, opracował model hipnozy spożytkowujący dysocjację ciała i umysłu. Według Rossiego, trans hipnotyczny jest naturalnym, codziennym doświadczeniem. Pomagając pacjentowi wejść w trans uaktywniamy w nim możliwości kreatywne nieświadomego umysłu i proces poszukiwania indywidualnego rozwiązania problemu. W tym stanie proces uczenia się przebiega optymalnie oraz najłatwiej pojawia się gotowość do zmiany. Zdaniem Rossiego, zdolności dysocjacyjne człowieka umożliwiają regenerację umysłu i wykorzystanie całego jego potencjału oraz pełnią funkcje adaptacyjne. Można zaobserwować zdolność do „wyłączania świadomego umysłu” w cyklach dobowych (co 1,5 godziny w ciągu dnia), w stanach zmienionej świadomości, jakim jest na przykład stan „flow”, a także świadomie i pod kontrolą woli spożytkować ją do procesu integracji i zdrowienia poprzez doświadczenie kontemplacji, medytacji w ruchu czy autohipnozy[24].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Paul F. Dell, Dissociation and the Dissociative Disorders, 1 listopada 2010, DOI10.4324/9780203893920 [dostęp 2020-04-29].
  2. Paul F. Dell, A new model of dissociative identity disorder, „The Psychiatric Clinics of North America”, 29 (1), 2006, 1–26, vii, DOI10.1016/j.psc.2005.10.013, ISSN 0193-953X, PMID16530584 [dostęp 2020-04-29].
  3. L.D. Butler i inni, Hypnotizability and traumatic experience: a diathesis-stress model of dissociative symptomatology, „The American Journal of Psychiatry”, 153 (7 Suppl), 1996, s. 42–63, DOI10.1176/ajp.153.8.A42, ISSN 0002-953X, PMID8659641 [dostęp 2020-04-29].c?
  4. D.H. Gleaves, M.C. May, E. Cardeña, An examination of the diagnostic validity of dissociative identity disorder, „Clinical Psychology Review”, 21 (4), 2001, s. 577–608, DOI10.1016/s0272-7358(99)00073-2, ISSN 0272-7358, PMID11413868 [dostęp 2020-04-29].
  5. Paul F. Dell, The multidimensional inventory of dissociation (MID): A comprehensive measure of pathological dissociation, „Journal of trauma & dissociation: the official journal of the International Society for the Study of Dissociation (ISSD)”, 7 (2), 2006, s. 77–106, DOI10.1300/J229v07n02_06, ISSN 1529-9732, PMID16769667 [dostęp 2020-04-29].
  6. Igor J. Pietkiewicz, Radosław Tomalski, Zaburzenia związane z traumą – perspektywa teoretyczna, „Czasopismo Psychologiczne”, s. 261-268, DOI10.14691/CPPJ.24.2.261 [dostęp 2020-04-29].
  7. Steven J. Lynn, Judith W. Rhue, Dissociation : clinical and theoretical perspectives, New York: Guilford Press, 1994, ISBN 0-89862-186-0, OCLC 30354398 [dostęp 2020-04-29].
  8. Van der Kolk, B. A., Van der Hart, O., & Marmar, C. R. (1996). "Dissociation and information processing in posttraumatic stress disorder". In B. A. van der Kolk, A. C. McFarlane, & L. Weisaeth (eds.). Traumatic stress: The effects of overwhelming experience on mind, body, and society. New York: Guilford Press. Strony 303–27.
  9. Wayne Weiten, Psychology applied to modern life : adjustment in the 21st century, wyd. 9th ed, Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning, 2009, ISBN 978-0-495-55339-7, OCLC 222661447 [dostęp 2020-04-29].
  10. C.R. Snyder, Coping : the psychology of what works, New York: Oxford University Press, 1999, ISBN 1-4237-3906-X, OCLC 232157139 [dostęp 2020-04-29].
  11. Moshe. Zeidner, Norman S. Endler, Handbook of coping : theory, research, applications, New York: Wiley, 1996, ISBN 0-471-59946-8, OCLC 32272339 [dostęp 2020-04-29].
  12. P.M. Coons, Psychogenic or dissociative fugue: a clinical investigation of five cases, „Psychological Reports”, 84 (3 Pt 1), 1999, s. 881–886, DOI10.2466/pr0.1999.84.3.881, ISSN 0033-2941, PMID10408212 [dostęp 2020-04-29].
  13. Mark Kritchevsky, Judy Chang, Larry R. Squire, Functional amnesia: clinical description and neuropsychological profile of 10 cases, „Learning & Memory (Cold Spring Harbor, N.Y.)”, 11 (2), 2004, s. 213–226, DOI10.1101/lm.71404, ISSN 1072-0502, PMID15054137, PMCIDPMC379692 [dostęp 2020-04-29].
  14. a b Wolfgang Gaebel, Jürgen Zielasek, Geoffrey Reed, Zaburzenia psychiczne i behawioralne w ICD-11: koncepcje, metodologie oraz obecny status, „Psychiatria Polska”, 51 (2), 2017, s. 169–195, DOI10.12740/pp/69660, ISSN 0033-2674 [dostęp 2020-04-29] (pol.).c?
  15. Jeffrey Abugel, Feeling unreal : depersonalization disorder and the loss of the self, Oxford: Oxford University Press, 2006, ISBN 0-19-517022-9, OCLC 61123091 [dostęp 2020-04-29].
  16. a b c Bob P. (2003). Dissociation and neuroscience: History and new perspectives. Inter.J.Neuroscience, 113; 903-914
  17. Igor J. Pietkiewicz, Radosław Tomalski, Zaburzenia związane z traumą – perspektywa teoretyczna, „Czasopismo Psychologiczne”, s. 261-268, DOI10.14691/CPPJ.24.2.261 [dostęp 2020-04-29].
  18. a b Agata Szulc, Psychiatria, Wrocław: Edra Urban & Partner, [cop. 2018], ISBN 978-83-65835-90-1, OCLC 1043049445 [dostęp 2020-04-29].
  19. Jeffrey Abugel, Feeling unreal : depersonalization disorder and the loss of the self, Oxford: Oxford University Press, 2006, ISBN 0-19-517022-9, OCLC 61123091 [dostęp 2020-04-29].
  20. a b c d e Tomasz Pawełczyk, Agnieszka Pawełczyk, Jolanta Rabe-Jabłońska, Zanim rozpoznasz u pacjenta zaburzenie konwersyjne, dokładnie zbadaj jego stan somatyczny i neurologiczny. Opis przypadku, „Psychiatria Polska”, tom XLVI (numer 3), 2012, strony 483–492 [dostęp 2020-04-29].c?
  21. a b c Howell E. (2005). The Dissociation. New York: Mind. Wyd. Routledge Taylor& Francis Group. s. 79-116.
  22. Degun-Mother M. (2006). Hypnosis, Dissociation and Survivors of Child Abuse – Understanding and Treatment. London: Wyd. J. Wiley&Sons Ltd.
  23. Yapko M.D. (2005). Podstawy hipnozy. Gdańsk: GWP.
  24. Rossi E.L. (1995). Hipnoterapia. Psychobiologiczne mechanizmy uzdrawiania Poznań: Wyd.Zysk i S-ka.

Star of life.svg Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.