Dysocjacja (psychologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Zaburzenia dysocjacyjne)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
ICD-10 F44
F44.0 Amnezja dysocjacyjna
F44.1 Fuga dysocjacyjna
F44.2 Osłupienie dysocjacyjne (stupor dysocjacyjny)
F44.3 Zaburzenia transowo opętaniowe
F44.4 Dysocjacyjne zaburzenia ruchu
F44.5 Drgawki dysocjacyjne
F44.6 Dysocjacyjne znieczulenia i utrata czucia zmysłowego
F44.7 Mieszane zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
F44.8 Inne zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
F44.9 Zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne), nie określone
W kodach zaburzeń lękowych
DSM-IV rożne
300.0 Zaburzenie lękowe (ogólnie)
300.6 Depersonalizacja
300.11 Zaburzenie konwersyjne
300.12 Amnezja dysocjacyjna
300.13 Fuga dysocjacyjna
300.14 Dysocjacyjne zaburzenia identyfikacji (osobowość mnoga)
300.15 Zaburzenie dysocjacyjne
DiseasesDB 1645
MeSH D003291

Dysocjacja (łac. dissociatio, rozdzielenie) – według amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń DSM-IV, „rozłączenie funkcji, które normalnie są zintegrowane, czyli świadomości, pamięci, tożsamości czy percepcji[1].

Dysocjacja powoduje odłączenie podmiotu od siebie (zmiany w pojęciu tożsamości, np. depersonalizacja, osobowość wieloraka – gdy jedna bądź kilka tożsamości zaczyna żyć niezależnym życiem), od otoczenia (zmiany w pojmowaniu świata zewnętrznego, np. derealizacja, halucynacje) lub brak integracji pomiędzy różnymi procesami umysłowymi lub różny stopień amnezji (całkowitej lub częściowej)[2]. Dysocjacja to jeden z najsilniejszych mechanizmów obronnych znanych w psychologii.

Należy rozróżnić przeżycia dysocjacyjne, np. chwilową utratę kontaktu z sobą lub otoczeniem podczas np. marzeń na jawie, od utrwalonych zaburzeń dysocjacyjnych, do których należy: amnezja dysocjacyjna (niepamięć ważnych informacji); fuga dysocjacyjna (niepamięć połączona z ucieczką); osłupienie dysocjacyjne (stupor), zaburzenia transowo opętaniowe; dysocjacyjne zaburzenia ruchu; dysocjacja znieczulenia i utrata czucia zmysłowego; zaburzenia konwersyjne[3]. W tych ostatnich następuje generowanie przez nieświadomość rozmaitych (pozornych lub rzeczywistych) dolegliwości fizycznych w celu uzasadnienia niepodejmowania działań przez jednostkę lub odwrócenia jej uwagi od niechcianych myśli i uczuć.

W sensorycznych reakcjach dysocjacyjnych mogą brać udział wszystkie zmysły, najpowszechniejsze formy to:

U niektórych osób zdysocjowanie jest tak chroniczne i ciężkie, że podlegają klasyfikacji jako typ osobowości – Osobowość Dysocjacyjna (DID – Dissociatio Identity Disorder)[4].

Zdolność dysocjacji jest związana z wiekiem – największa jest w dzieciństwie i stopniowo maleje, z wyjątkiem okresowego wzrostu w okresie dojrzewania[5].

Tło historyczne i modele teoretyczne[edytuj]

Pojęcie to wprowadził w swojej pracy doktorskiej „Psychological Automatism” francuski psychiatra Pierre Janet (1859-1947). Zauważył, że psychologiczne zjawisko dysocjacji jest obserwowalne w histerii, hipnozie, stanach sugestii i opętania. Rozwinął dalej swoją koncepcję współpracując od 1889 roku z J. M. Charcot w szpitalu Salpetriere w Paryżu[5]. Janet przedstawił mechanizm dysocjacji, w wyniku którego nieświadome i utrwalone wyobrażenia (fixed ideas), często spowodowane przez traumatyczne doświadczenia, oddzielają się od świadomości i stają się psychicznymi automatyzmami, które mogą przejmować kontrolę nad zachowaniem danej osoby.

Zygmund Freud, studiujący w latach 1885-86 u J. M. Charcot, również badając zaburzenia histeryczne i zastosowanie w ich leczeniu hipnozy sformułował tezę, że stany dysocjacyjne są wzbudzane poprzez wyparcie energii libidalnej, która ma seksualną naturę. Rozwinął dalej koncepcję funkcjonowania psychiki tworząc model topograficzny, tzn. wyodrębniając trzy obszary psychiki: pierwszym z nich jest świadomość, a kolejne, ukryte coraz głębiej, to: przedświadomość i nieświadomość. W tym modelu dysocjacja ma charakter pionowy (rozdzielenie struktur psychicznych zachodzi od góry na dół)[5].

Ernest R. Hilgard kontynuował tradycję Janeta. Jego neodysocjacyjny model umysłu jest opisany w pracy „Toward a Neodissociation Theory: Multiple Cognitive Controls in Human Functioning", a szczegółowo przedstawiony w książce „Divided cousciousnes. Multiple control in human thought and action”. Prowadząc eksperymentalne badania nad hipnozą Higard odkrył zjawisko „ukrytego obserwatora”, czyli takiej ukrytej części self, która okazuje się być świadoma informacji, które są nieosiągalne dla części hipnotyzowanej[6].

J.C. Watkins i H.Watkins, twórcy kierunku Ego State Therapy, podkreślali, że ludzie posiadają wrodzoną rozdzielczość umysłu na części (podzielność), a psychika jest wielorako złożona. W modelu Watkinsów podkreślany jest poziomy charakter dysocjacji – oddzielone stany „Ego” znajdują się w stosunku do siebie w płaszczyźnie horyzontalnej[6]. Autorzy uważają, że istnieje kontinuum dysocjacji. Na jednym krańcu kontinuum przebiega normalny rozwój i dysocjacja jest naturalnym zjawiskiem adaptacyjnym, w którym dziecko uczy się segregowania i różnicowania doświadczeń. To wytwarza oddzielone stany ego (ego-states), tj. zorganizowane systemy zachowania i doświadczenia, których elementy są połączone razem poprzez wspólną zasadę, a które są oddzielone od innych stanów granicami mniej lub bardziej przepuszczalnymi. Na drugim krańcu kontinuum można zobaczyć patologiczny wynik traumy w dysocjacyjnych zaburzeniach osobowości, w których stany ego rozwinęły się jako oddzielone, a granice pomiędzy nimi są nieprzepuszczalne[2].

K. Steel, O. Van der Hart i E. R. Nijenhunis nazwali wytworzone alternatywne osobowości (zdysocjowane stany-self) „dysocjacją strukturalną”, która posiada różne stopnie w zależności od rozmiarów traumy. Autorzy rozróżniają dwa typy zdysocjowanych stanów self:

  1. „częściowo normalna osobowość” (ANP – Apparently Normal Personality), która jest zogniskowana na teraźniejszym codziennym życiu;
  2. ”emocjonalna osobowość”(EP- emotional personality), która jest zafiksowana na traumie w przeszłości i jest obronnym systemem skierowanym na zagrożenie.

W prostym PTSD istnieją tylko dwa zdysocjowane stany self – jedno ANP i jedno EP, tzw. pierwotna strukturalna dysocjacja. W złożonym PTSD, zaburzeniach borderline i dysocjacyjnych, istnieje jedno ANP, a więcej EP (tzw. drugorzędowa strukturalna dysocjacja). W dysocjacyjnych zaburzeniach tożsamości (DID) istnieje więcej niż jedno ANP i więcej niż jedno EP (tzw. trzeciorzędowa strukturalna dysocjacja). Obniżenie zdolności integracji w Dysocjacyjnych Zaburzeniach Tożsamości i konieczność radzenia sobie z codziennym życiem powoduje, że potrzebne są bardziej zdysocjowane stany-self[6].

Dysocjacja a hipnoza[edytuj]

Dysocjacja jest nieodzownym składnikiem hipnozy. W hipnozie wykorzystywana jest zdolność rozbijania całościowego doznania na części składowe, wzmacniająca świadomość jednej z części kosztem pozostałych[7]. Pozwala ona na wystąpienie odruchowych lub spontanicznych reakcji pacjenta; umożliwia odzyskanie wypartych lub zagubionych wspomnień, pozwala ciału zapomnieć o ruchu lub rejestrowaniu bodźców. Każda z indukcji hipnotycznych wytworzy dysocjacje świadomość-nieświadomość poprzez podkreślanie zdolności pacjenta do doświadczania oraz uczenia się bez wysiłku i odruchowo. Świadomości podsuwane są idee i doznania, na których może się skupić, zaś nieświadomość zachęca się do reagowania na nowe sposoby i pozaświadomego uczenia się.

Bezpośrednie sugestie wprowadzania rozdziału pozwalają pacjentowi odkryć (przypomnieć sobie), że możliwe jest doświadczenie rozdziału na różnych poziomach:

  • na poziomie intelektualnym (amnezja, fugi, stłumienie);
  • na poziomie emocji i energii (zobojętnienie, odcięcie);
  • na poziomie ciała (desentyzacja, eksternalizacja ciała, objawy konwersyjne);
  • całościowo (depersonalizacja, osobowość wieloraka, „stany ego”, „second life” pacjenta).

W terapii ericksonowskiej najbardziej znanym modelem wykorzystującym zjawisko dysocjacji jest koncepcja Ernesta Rossiego „Mind-Body Comunication”, podkreślająca rangę komunikacji i integracji funkcji ciała i umysłu w pracy terapeutycznej. Rossi, najbliższy uczeń Miltona H. Ericksona, opracował model hipnozy spożytkowujący dysocjację ciała i umysłu. Według Rossiego, trans hipnotyczny jest naturalnym, codziennym doświadczeniem. Pomagając pacjentowi wejść w trans uaktywniamy w nim możliwości kreatywne nieświadomego umysłu i proces poszukiwania indywidualnego rozwiązania problemu. W tym stanie proces uczenia się przebiega optymalnie oraz najłatwiej pojawia się gotowość do zmiany. Zdaniem Rossiego, zdolności dysocjacyjne człowieka umożliwiają regenerację umysłu i wykorzystanie całego jego potencjału oraz pełnią funkcje adaptacyjne. Można zaobserwować zdolność do „wyłączania świadomego umysłu” w cyklach dobowych (co 1,5 godziny w ciągu dnia), w stanach zmienionej świadomości, jakim jest na przykład stan „flow”, a także świadomie i pod kontrolą woli spożytkować ją do procesu integracji i zdrowienia poprzez doświadczenie kontemplacji, medytacji w ruchu czy autohipnozy[8].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Charaktery.eu, Dysocjacja - Słownik Psychologiczny - Charaktery, Charaktery.eu [dostęp 2016-02-23].
  2. a b Degun-Mother M. (2006). Hypnosis, Dissociation and Survivors of Child Abuse – Understanding and Treatment. London: Wyd. J. Wiley&Sons Ltd.
  3. Płużyński St., Wciórka J.(1998). Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Badawcze kryteria diagnostyczne. Warszawa: Un. Wyd. Med. ”Vesalius”
  4. McWiliams N.(2009). Diagnoza psychoanalityczna. Rozdz. 15 Osobowość dysocjacyjna. Gdańsk: GWP s. 330-353
  5. a b c Bob P. (2003). Dissociation and neuroscience: History and new perspectives. Inter.J.Neuroscience, 113; 903-914
  6. a b c Howell E. (2005). The Dissociation. New York: Mind. Wyd. Routledge Taylor& Francis Group. s. 79-116.
  7. Yapko M.D. (2005). Podstawy hipnozy. Gdańsk: GWP.
  8. Rossi E.L. (1995). Hipnoterapia. Psychobiologiczne mechanizmy uzdrawiania Poznań: Wyd.Zysk i S-ka.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.