Shinrin-yoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Shinrin-yoku w Puszczy Białowieskiej (spacer: Centrum Terapii Lasem wg standardów European Forest Therapy Institute)

Shinrin-yoku (jap. 森林浴, kąpiel leśna) – prozdrowotna praktyka kontaktu z naturą (głównie środowiskiem leśnym) powstała w Japonii, początkowo popularna na Dalekim Wschodzie, obecnie na całym świecie. Polega na wolnych, relaksacyjnych spacerach i odbiorze naturalnego otoczenia wszystkimi zmysłami. Może być wykorzystywana jako technika profilaktyczna, rehabilitacyjna lub wspomagająca leczenie. Zanurzenie się w leśną atmosferę przywodzi na myśl zanurzenie się w wodzie – do czego właśnie nawiązuje nazwa.

Głównym założeniem jest intensyfikacja ekspozycji na środowisko leśne – bogate w czynniki aerobiologiczne (fitoncydy i olejki eteryczne[1]), leśną florę bakteryjną, w tym Mycobacterium vaccae), posiadające naturalne cechy klimatyczne (oświetlenie, wilgotność, nasłonecznienie) oraz zapewniające odbiór naturalnych bodźców zmysłowych (zapachy, dźwięki, faktury). Czynniki te wspomagają organizm w procesie relaksacji, regeneracji po stresie oraz normalizacji parametrów życiowych związanych z pobudzeniem współczulnego układu nerwowego, jak ciśnienie krwi, tętno, poziom glikemii czy procesy odpornościowe. Szereg wyników badań naukowych wskazuje na jej użyteczność jako jednej z technik terapeutycznych[2][3].

Dzięki swoim zaletom zyskuje popularność na Zachodzie jako forma spędzania wolnego czasu w bliskim kontakcie z naturą. W wielu państwach dołącza również do technik uznawanych przez medycynę akademicką (zob. evidence-based medicine)[2][4][5], jednak wciąż są potrzebne bardziej jednoznaczne wyniki badań randomizowanych z grupą kontrolną (RCT, ang. randomized controlled trial), pozwalające sformułować wytyczne praktyki klinicznej[6] (zob. dobra praktyka kliniczna).

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Shinrin-yoku to słowo pochodzące z języka japońskiego. Shinrin (jap. 森林) dosłownie oznacza „las”, z kolei yoku (jap. ) oznacza „kąpiel”. Termin opisuje zanurzenie się w leśnej atmosferze, analogicznie jak kąpiący zanurza się w wodzie[7]. Tego określenia użył w 1982 roku Tomohide Akiyama, minister rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa[8] i autor licznych publikacji naukowych[9]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia shinrin-yoku rozpoczęła się w roku 1982, kiedy Japońska Agencja Leśnictwa wprowadziła ten termin, jak i ideę odpowiednich spacerów leśnych mających na celu pomoc w zapobieganiu i leczeniu chorób chorób cywilizacyjnych[10].

W latach 1988–2012 profesor Nippon Medical School w Tokio – Qing Li przeprowadził badania nad aktywnością komórek NK odpowiadających w naszych ciałach za obronę przeciw wirusom i nowotworom. Następnie wykonano szeroko zakrojone badania nad wpływem terapii leśnych na ciśnienie tętnicze krwi, poziom hormonów stresu – adrenaliny i kortyzolu. Rozpoczęto również badania nad poziomem adiponektyny, hormonu regulującego szereg procesów metabolicznych w tym pośrednio wpływającego na zachowanie odpowiedniej wagi ciała[11]. Obecnie badania nad shinrin-yoku i jego wpływem na organizm rozpościerają się na coraz więcej płaszczyzn medycznych, obejmujących zdrowie psychiczne i fizyczne.

W 2007 roku w Osaka (Japonia) powstało Japońskie Stowarzyszenie Medycyny Leśnej, któremu przewodniczył Qing Li. Z uwagi na międzynarodowe zainteresowanie tematem jego działalność postanowiono rozszerzyć zakładając w 2009 roku Międzynarodowe Stowarzyszenie Natury i Medycyny Leśnej – International Society of Nature and Forest Medicine (INFOM)[12].

Idea kąpieli leśnych przeniknęła do kultury zachodniej, inspirując kolejnych naukowców, pracowników ochrony zdrowia, trenerów praktyk wellness oraz instytucje. W 2012 roku amerykański przewodnik turystyki przyrodniczej, Amos Clifford, zainspirowany ideą shinrin-yoku, opierając się na swoich doświadczeniach z przyrodą, medytacją i technikami psychoterapeutycznymi, stworzył autorski program terapii lasem oraz realizującą go i szkolącą kolejnych przewodników organizację Association of Nature and Forest Therapy (ANFT).

Od 2018 roku organizacją szkolącą głównie na terenie Europy jest European Forest Therapy Institute (EFTI, )[13] – instytut zajmujący się kształceniem przewodników kąpieli leśnych i terapii lasem w oparciu o europejskie uwarunkowania kulturowo-przyrodnicze, kładący duży nacisk na relacje społeczne, edukację oraz współpracę międzynarodową przewodników .

Podobny instytut znajduje się również w Australii – International Nature and Forest Therapy Alliance (INFTA).

Wpływ na zdrowie[edytuj | edytuj kod]

Spacer w bambusowym lesie w Arashiyama, Kioto

Kąpiele leśne wpływają zarówno na fizjologiczne, jak i psychologiczne funkcje organizmu ludzkiego, co udowodniono w licznych badaniach naukowych[14]. Mechanizmy oddziaływania lasu są złożone, główną rolę przypisuje się wydzielanym przez rośliny fitoncydom, bytującym w lasach mikroorganizmom oraz indukowaniu zmysłów bodźcami, które organizm odczytuje jako bezpieczne i zapewniające warunki do przeżycia, umożliwiając zmniejszenie odczuwanego napięcia.[potrzebny przypis]

Układ odpornościowy

Fitoncydy znacząco zwiększają aktywność komórek biorących udział w funkcjach obronnych organizmu, tzw. naturalnych zabójców (NK) oraz wzrost poziomów substancji cytolitycznych wydzielanych przez komórki odpornościowe – perforyny, granzymy i granulizyny[15]. Podwyższona aktywność komórek NK wzrasta już po kilku godzinach kąpieli leśnych. Po dwudniowej sesji shinrin-yoku poziom i aktywność komórek NK oraz ilość komórek wydzielających wspomniane substancje cytolityczne utrzymuje się na wysokim poziomie przez kolejne 30 dni. Wystarczy raz w miesiącu przez 2 dni po kilka godzin korzystać z kąpieli leśnej, aby utrzymywały się sprawniejsze mechanizmy odpornościowe[16][17].

Stres fizjologiczny

Hormonem, którego poziom wzrasta podczas doznawania przewlekłego stresu, jest kortyzol, a podczas ostrej nerwowej sytuacji - adrenalina. Zarówno poziom kortyzolu, jak i adrenaliny znacząco spada po stosowaniu kąpieli leśnych[18]. Efekty obserwuje się nie tylko po spacerowaniu po lesie, ale też przy zwyczajnym w nim przebywaniu- np. siedzeniu i obserwowaniu. Wystarczy 15 minut kąpieli leśnych, aby znacząco spadł poziom kortyzolu we krwi[18][19], oraz w ślinie[20][21][22][23].

Układ krążenia

Kąpiel leśna powoduje zmiany w ciśnieniu krwi i tętnie w kierunku normalizowania. U osób z wysokim wyjściowym ciśnieniem krwi i tętnem shinrin-yoku powoduje spadek ich wartości, a u tych z niskimi- wzrost[24]. Efekt relaksacyjny również przekłada się na obniżanie wartości ciśnienia krwi i tętna[10]. Kąpiele leśne wpływają na organizm korzystnie w chorobie wieńcowej, a zwłaszcza na układ renina- angiotensyna-aldosteron, biorącym udział w regulacji ciśnienia tętniczego krwi. Wysokie wartości tych substancji wiążą się z większym ryzykiem chorób serca. Na skutek shinrin-yoku ich poziomy istotnie się obniżają[25].

Układ nerwowy

Pracę autonomicznego układu nerwowego mierzy się m.in. za pomocą zmienności rytmu zatokowego (HRV, ang. heart rate variability). Zwiększona aktywność układu współczulnego, odpowiedzialnego za fizjologiczne reakcje stresu, powoduje obniżenie HRV. Praca układu przywspółczulnego, bardziej aktywnego w stanie odprężenia, to wyższy HRV.

Kąpiele leśne zmniejszają aktywność współczulną układu nerwowego, a zwiększają przywspółczulną, co zaobserwować można na podstawie różnic w wartościach HRV mierzonych u badanych po terapii lasem w porównaniu do osób, które z niej nie korzystały[20][26][27] co wydaje się odgrywać istotną rolę zwłaszcza u osób z nadciśnieniem tętniczym[28].

Choroby metaboliczne

Wykazano, że kąpiele leśne obniżają poziom glikemii u osób chorych na cukrzycę insulinoniezależną, a mechanizm nie jest związany z intensywnością wysiłku ani ilością spalanych kalorii[29]. Również dehydroepiandrosteron (DHEA), czynnik przeciwdziałający otyłości i cukrzycy, osiąga znacząco wyższy poziom po dwugodzinnym spacerze shinrin-yoku w porównaniu do pokonywania takiego samego dystansu w mieście. Obserwuje się też znaczący wzrost stężenia adiponektyny zapobiegającej miażdżycy naczyń krwionośnych[30].

Badania psychologiczne

W badaniu wpływu shinrin-yoku na samopoczucie psychiczne stosowano skale i kwestionariusze oceniające natężenie stresu, poczucia depresyjności, lęku, wrogości, a także witalności, zrelaksowania, zadowolenia i spokoju. Używano najczęściej skal POMS[18][10][31][32][33], STAI[32][34][35][36][32] oraz metod dyferencjału semantycznego SDM[18][34][37][28][38] Wykazano, że w lesie rośnie koncentracja uwagi, poczucie relaksu, komfortu i witalności. Spada zaś niepokój, lęk, przygnębienie i nastawienia depresyjne oraz złość i zmęczenie[31][34][37][39].

Korzystne efekty zaobserwowano w leczeniu takich chorób psychicznych, jak zespół stresu pourazowego (PTSD)[40], depresja u osób uzależnionych od alkoholu[41] czy depresyjność i lęk u osób po udarze mózgu[42].

Zasady[edytuj | edytuj kod]

  • Wybieramy odpowiednie miejsce, najlepiej las lub gęsty park. Dopuszczalne może być też miejsce mniej zadrzewione, lecz obfitujące w inne formy przyrody ożywionej i nieożywionej[potrzebny przypis].
  • Na kąpiel leśną poświęcamy średnio około dwóch godzin[43].
  • Kąpiel leśną można uprawiać samotnie, z przewodnikiem lub w grupie[potrzebny przypis].
  • Będąc w grupie należy powstrzymywać się od rozmów i ograniczać interakcje ze sobą tylko do tematów bezpośrednio wypływających ze spaceru[potrzebny przypis].
  • Należy zostawić rozpraszającą uwagę elektronikę, a zwłaszcza telefon poza miejscem kąpieli leśnej lub przynajmniej wyłączyć je na czas spaceru[potrzebny przypis].
  • Kąpiel leśna cechuje się brakiem pośpiechu[potrzebny przypis]. To powolny spacer po lesie z co najmniej kilkoma przystankami – nawet dłuższymi.
  • Spacerując po lesie nie zakłada się z góry trasy ani miejsca do którego się dąży[potrzebny przypis]. Celem jest poprawa samopoczucia i relaks, a nie konkretne miejsce.
  • Podczas spaceru shinrin-yoku angażuje się wszystkie zmysły i odbiera nimi jak najwięcej bodźców[44].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Centrum Terapii Lasem [dostęp 2019-09-04] (pol.).
  2. a b Praca zbiorowa, ed. Dieter Kotte, Qing Li, Won Sop Shin, Andreas Michalsen: International Handbook of Forest Therapy. Cambridge Scholars Publishing, 1 grudnia 2019, s. 615 ss. ISBN 1-5275-3955-5. (fragmenty)
  3. Wyniki wyszukiwania "Shinrin-yoku" (ang.). W: PubMed [on-line]. [dostęp 2019-11-09].
  4. Bogusław Machaliñski i inni, Rola czynników neurotroficznych w procesach regeneracji układu nerwowego, „Neurologia i Neurochirurgia Polska”, 46 (6), 2012, s. 579–590, DOI10.5114/ninp.2012.32354, ISSN 0028-3843 [dostęp 2019-09-04].
  5. Eurozet Sp, Szkoccy lekarze przepisują swoim pacjentom...kontakt z naturą – Radio ZET, www.radiozet.pl [dostęp 2019-09-04] (pol.).
  6. B. Oh, KJ. Lee, Zaslawski C., Yeung A., Rosenthal D., Larkey L., Back M.. Health and well-being benefits of spending time in forests: systematic review. „Environ Health Prev Med.”. 22 (1), s. 71, 18 Oct 2017. Springer Science+Business Media. DOI: 10.1186/s12199-017-0677-9. ISSN 1342-078X (ang.). 
  7. Dr Qing Li ; przekład Olga Siara: Shinrin-yoku; Sztuka i teoria kąpieli leśnych. Kraków: Insignis Media, 2018-04-18, s. 321. ISBN 978-83-657-4387-9. (worldcat)
  8. Amanda Filipowicz (CNP, BES): Shinrin-Yoku – Forest Bathing (ang.). W: Portal 'Holistic Kenko - Where Food is Health' [on-line]. Holistic Kenko Inc., October 23, 2017. [dostęp 2019-11-21].
  9. autor: Tomohide Akiyama (126 publikacji). W: WorldCat [on-line]. [dostęp 2019-11-21].
  10. a b c Bum Jin Park i inni, The physiological effects of Shinrin-yoku (taking in the forest atmosphere or forest bathing): evidence from field experiments in 24 forests across Japan, „Environmental Health and Preventive Medicine”, 15 (1), 2010, s. 18–26, DOI10.1007/s12199-009-0086-9, ISSN 1342-078X, PMID19568835, PMCIDPMC2793346 [dostęp 2019-09-03].
  11. Historia leśnych terapii – Natura Shinrin Yoku [dostęp 2019-09-03] (pol.).
  12. About us. W: Strona internetowa INFOM (International Society of Nature and Forest Medicine) [on-line]. [dostęp 2019-11-06].
  13. Forest Therapy Institute (FTI) (ang.). W: Strona internetowa FTI [on-line]. [dostęp 2019-11-06].
  14. Margaret M. Hansen, Reo Jones, Kirsten Tocchini, Shinrin-Yoku (Forest Bathing) and Nature Therapy: A State-of-the-Art Review, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 14 (8), 2017, DOI10.3390/ijerph14080851, ISSN 1661-7827, PMID28788101, PMCIDPMC5580555 [dostęp 2019-09-03].
  15. Qing Li i inni, Phytoncides (Wood Essential Oils) Induce Human Natural Killer Cell Activity, „Immunopharmacology and Immunotoxicology”, 28 (2), 2006, s. 319–333, DOI10.1080/08923970600809439, ISSN 0892-3973 [dostęp 2019-09-03].
  16. Q. Li i inni, Forest Bathing Enhances Human Natural Killer Activity and Expression of Anti-Cancer Proteins, „International Journal of Immunopathology and Pharmacology”, 20 (2_suppl), 2007, s. 3–8, DOI10.1177/03946320070200s202, ISSN 0394-6320 [dostęp 2019-09-03].
  17. Q. Li i inni, Visiting a Forest, but Not a City, Increases Human Natural Killer Activity and Expression of Anti-Cancer Proteins, „International Journal of Immunopathology and Pharmacology”, 21 (1), 2008, s. 117–127, DOI10.1177/039463200802100113, ISSN 0394-6320 [dostęp 2019-09-03].
  18. a b c d Hiroko Ochiai i inni, Physiological and Psychological Effects of Forest Therapy on Middle-Aged Males with High-Normal Blood Pressure, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 12 (3), 2015, s. 2532–2542, DOI10.3390/ijerph120302532, ISSN 1660-4601 [dostęp 2019-09-03].
  19. Gen-Xiang Mao i inni, Therapeutic effect of forest bathing on human hypertension in the elderly, „Journal of Cardiology”, 60 (6), 2012, s. 495–502, DOI10.1016/j.jjcc.2012.08.003, ISSN 0914-5087 [dostęp 2019-09-03].
  20. a b Yuko Tsunetsugu i inni, Physiological Effects of Shinrin-yoku (Taking in the Atmosphere of the Forest) in an Old-Growth Broadleaf Forest in Yamagata Prefecture, Japan, „Journal of Physiological Anthropology”, 26 (2), 2007, s. 135–142, DOI10.2114/jpa2.26.135, ISSN 1880-6805 [dostęp 2019-09-03].
  21. J. Lee i inni, Effect of forest bathing on physiological and psychological responses in young Japanese male subjects, „Public Health”, 125 (2), 2011, s. 93–100, DOI10.1016/j.puhe.2010.09.005, ISSN 0033-3506 [dostęp 2019-09-03].
  22. R.J. Lefkowitz, Identification of adenylate cyclase-coupled beta-adrenergic receptors with radiolabeled beta-adrenergic antagonists, „Biochemical Pharmacology”, 24 (18), 1975, s. 1651–1658, DOI10.1016/0006-2952(75)90001-5, ISSN 0006-2952, PMID11 [dostęp 2019-09-03].
  23. Bum-Jin Park i inni, Physiological Effects of Shinrin-yoku (Taking in the Atmosphere of the Forest)—Using Salivary Cortisol and Cerebral Activity as Indicators—, „Journal of PHYSIOLOGICAL ANTHROPOLOGY”, 26 (2), 2007, s. 123–128, DOI10.2114/jpa2.26.123, ISSN 1880-6805 [dostęp 2019-09-03].
  24. Chorong Song, Harumi Ikei, Yoshifumi Miyazaki, Elucidation of a Physiological Adjustment Effect in a Forest Environment: A Pilot Study, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 12 (4), 2015, s. 4247–4255, DOI10.3390/ijerph120404247, ISSN 1660-4601 [dostęp 2019-09-03].
  25. Qing Wu i inni, Effects of forest bathing on plasma endothelin-1 in elderly patients with chronic heart failure: Implications for adjunctive therapy, „Geriatrics & Gerontology International”, 17 (12), 2017, s. 2627–2629, DOI10.1111/ggi.13114, ISSN 1444-1586 [dostęp 2019-09-03].
  26. Juyoung Lee i inni, Influence of Forest Therapy on Cardiovascular Relaxation in Young Adults, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine”, 2014, 2014, s. 1–7, DOI10.1155/2014/834360, ISSN 1741-427X [dostęp 2019-09-03].
  27. Bum-Jin Park i inni, Physiological effects of Shinrin-yoku (taking in the atmosphere of the forest) in a mixed forest in Shinano Town, Japan, „Scandinavian Journal of Forest Research”, 23 (3), 2008, s. 278–283, DOI10.1080/02827580802055978, ISSN 0282-7581 [dostęp 2019-09-03].
  28. a b Chorong Song i inni, Effect of Forest Walking on Autonomic Nervous System Activity in Middle-Aged Hypertensive Individuals: A Pilot Study, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 12 (3), 2015, s. 2687–2699, DOI10.3390/ijerph120302687, ISSN 1660-4601 [dostęp 2019-09-03].
  29. Y. Ohtsuka, Noriyuki Yabunaka, Shigeru Takayama, Shinrin-yoku (forest-air bathing and walking) effectively decreases blood glucose levels in diabetic patients, „International Journal of Biometeorology”, 41 (3), 1998, s. 125–127, DOI10.1007/s004840050064, ISSN 0020-7128 [dostęp 2019-09-03].
  30. Qing Li i inni, Acute effects of walking in forest environments on cardiovascular and metabolic parameters, „European Journal of Applied Physiology”, 111 (11), 2011, s. 2845–2853, DOI10.1007/s00421-011-1918-z, ISSN 1439-6319 [dostęp 2019-09-03].
  31. a b Yuko Tsunetsugu i inni, Psychological Relaxation Effect of Forest Therapy, „Nippon Eiseigaku Zasshi (Japanese Journal of Hygiene)”, 66 (4), 2011, s. 670–676, DOI10.1265/jjh.66.670, ISSN 0021-5082 [dostęp 2019-09-03].
  32. a b c Chia-Pin Yu i inni, Effects of Short Forest Bathing Program on Autonomic Nervous System Activity and Mood States in Middle-Aged and Elderly Individuals, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 14 (8), 2017, s. 897, DOI10.3390/ijerph14080897, ISSN 1660-4601 [dostęp 2019-09-03].
  33. Qing Li i inni, Effects of Forest Bathing on Cardiovascular and Metabolic Parameters in Middle-Aged Males, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine”, 2016, 2016, s. 1–7, DOI10.1155/2016/2587381, ISSN 1741-427X [dostęp 2019-09-03].
  34. a b c Ahmad Hassan i inni, Effects of Walking in Bamboo Forest and City Environments on Brainwave Activity in Young Adults, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine”, 2018, 2018, s. 1–9, DOI10.1155/2018/9653857, ISSN 1741-427X [dostęp 2019-09-03].
  35. E. Morita i inni, Psychological effects of forest environments on healthy adults: Shinrin-yoku (forest-air bathing, walking) as a possible method of stress reduction, „Public Health”, 121 (1), 2007, s. 54–63, DOI10.1016/j.puhe.2006.05.024, ISSN 0033-3506 [dostęp 2019-09-03].
  36. Huan-Tsun Chen, Chia-Pin Yu, Hsiao-Yun Lee, The Effects of Forest Bathing on Stress Recovery: Evidence from Middle-Aged Females of Taiwan, „Forests”, 9 (7), 2018, s. 403, DOI10.3390/f9070403, ISSN 1999-4907 [dostęp 2019-09-03].
  37. a b Chorong Song, Harumi Ikei, Yoshifumi Miyazaki, Physiological Effects of Visual Stimulation with Forest Imagery, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 15 (2), 2018, s. 213, DOI10.3390/ijerph15020213, ISSN 1660-4601 [dostęp 2019-09-03].
  38. Chorong Song i inni, Effects of viewing forest landscape on middle-aged hypertensive men, „Urban Forestry & Urban Greening”, 21, 2017, s. 247–252, DOI10.1016/j.ufug.2016.12.010, ISSN 1618-8667 [dostęp 2019-09-03].
  39. Norimasa Takayama i inni, Management Effectiveness of a Secondary Coniferous Forest for Landscape Appreciation and Psychological Restoration, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 14 (7), 2017, s. 800, DOI10.3390/ijerph14070800, ISSN 1660-4601 [dostęp 2019-09-03].
  40. Dorthe Varning Poulsen i inni, ‘Everything just seems much more right in nature’: How veterans with post-traumatic stress disorder experience nature-based activities in a forest therapy garden, „Health Psychology Open”, 3 (1), 2016, s. 205510291663709, DOI10.1177/2055102916637090, ISSN 2055-1029 [dostęp 2019-09-03].
  41. Won Sop Shin, Chang Seob Shin, Poung Sik Yeoun, The influence of forest therapy camp on depression in alcoholics, „Environmental Health and Preventive Medicine”, 17 (1), 2011, s. 73–76, DOI10.1007/s12199-011-0215-0, ISSN 1342-078X [dostęp 2019-09-03].
  42. Min Ho Chun, Min Cheol Chang, Sung-Jae Lee, The effects of forest therapy on depression and anxiety in patients with chronic stroke, „International Journal of Neuroscience”, 127 (3), 2016, s. 199–203, DOI10.3109/00207454.2016.1170015, ISSN 0020-7454 [dostęp 2019-09-03].
  43. How to Do a Forest Bath, 29 kwietnia 2019.
  44. Podstawy Shinrin Yoku – Natura Shinrin Yoku [dostęp 2019-09-14] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Dr Qing Li: Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych. Insignis 2018. ​ISBN 978-83-65743-87-9​.
  2. Hector Garcia, Francesc Miralles: Shinrin-yoku. Japońska sztuka czerpania mocy z przyrody. Znak 2018. ​ISBN 978-83-240-4844-1
  3. M. Amos Clifford: Kąpiele leśne. Jak czerpać zdrowie z natury. Wydawnictwo Kobiece 2018. ​ISBN 978-83-66074-82-8​ (omówienie)
  4. forest-therapy.pl – Centrum Terapii Lasem – strona poświęcona leśnym terapiom i Shinrin-yoku