Stanisław Młodożeniec

Stanisław Młodożeniec

Data i miejsce urodzenia	31 stycznia 1895 Dobrocice
Data i miejsce śmierci	21 stycznia 1959 Warszawa
Narodowość	polska
Epoka	futuryzm
Nagrody
nagroda w konkursie „Czasu” (1928)

Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego w Warszawie (1937). Stoją od lewej: Stefan Jaracz, Aleksander Zelwerowicz, Stanisław Młodożeniec i Wojciech Skuza

Grób Stanisława Młodożeńca na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie

Stanisław Młodożeniec (ur. 31 stycznia 1895 w Dobrocicach, zm. 21 stycznia 1959 w Warszawie) – poeta, współtwórca futuryzmu, ojciec Jana Młodożeńca, jego siostra Zofia była żoną Wincentego Burka. Pseudonimy: Jan Chmurek, Jan Rut, Karol, K. Mrozek i K. Wnuk.

Życiorys

Pochodził z zamożnej rodziny chłopskiej. Był jednym z sześciorga dzieci Łukasza i Józefy z Siudaków. W latach 1906–1914 uczęszczał do Gimnazjum w Sandomierzu, gdzie uzyskał świadectwo dojrzałości. Jako uczeń współredagował tajne pisemko „Nasze” i pełnił funkcję drużynowego tajnej drużyny skautów im. gen. Michała Sokolnickiego, pierwszej w tym mieście. W 1915 znalazł się w Rosji. Był naocznym świadkiem wydarzeń rewolucyjnych z 1917. Odezwały się one silnym echem w wierszach składających się na futurystyczny debiut poetycki (Z Moskwy, Anarchiści). Do kraju powrócił w czerwcu 1918. W październiku tego roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ), które przerywał dwukrotnie z powodu służby wojskowej: w Legii Akademickiej, a następnie podczas wojny polsko-bolszewickiej w kompanii łączności 1 pułku strzelców podhalańskich. Wziął czynny udział w akcji plebiscytowej na Spiszu i Orawie w 1919.

Z Brunonem Jasieńskim powrócił do ojczyzny i tu zaprzyjaźnił się z malarzem i poetą Tytusem Czyżewskim oraz z pozostałymi członkami awangardowego ugrupowania artystycznego „Formiści”. Spotykał się z nimi w kawiarni „Esplanada”. Na przełomie 1919/1920 wspólnie z Czyżewskim i Jasieńskim założył Klub Futurystów „Katarynka” i zorganizował z nimi pierwszy wieczór poezji futurystycznej w Krakowie. Następnie brał udział w zbiorowych wystąpieniach futurystów na terenie Warszawy i innych miast Polski. Współuczestniczył w głównych publikacjach futuryzmu polskiego („Nuż w bżuhu – jednodńuwka futurystuw”). W 1921 opublikował tomik Kreski i Futureski, który stanowił jego debiut książkowy. Podjął współpracę z redagowaną przez Tadeusza Peipera „Zwrotnicą”, w której pierwszym numerze zamieścił programowy wiersz Wyskok. Następne tomiki poetyckie to Kwadraty, Niedziela, Futuro-gamy i Futuro-pejzaże.

W 1922 ukończył studia na UJ i opuścił Kraków. Do wybuchu II wojny światowej był nauczycielem gimnazjalnym. Uczył języka polskiego w gimnazjum Marii Krzyżanowskiej w Kielcach (w latach 1922–1923), następnie w Państwowym Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Zamościu (1923–1925). W 1925 zamieszkał w Warszawie i uczył w Gimnazjum i Liceum im. Księcia Józefa Poniatowskiego, Gimnazjum i Liceum im. Narcyzy Żmichowskiej (1925–1928), w Szkole na Wiejskiej – prywatnym gimnazjum Jadwigi Kowalczykówny i Jadwigi Jawurkówny oraz w I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie (1928–1939), równolegle prowadził działalność literacką i społeczną. Na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” debiutował w 1925 jako prozaik opowiadaniem pt. Jak się w Pietrkowy serce rozszerzyło. Nawiązał stałą współpracę z „Kurierem Warszawskim”. W 1926 zdobył nagrodę w konkursie „Czasu” za nowelę Wyścigi. W prasie codziennej i tygodniowej opublikował wiele opowiadań o tematyce wiejskiej. Problematyce chłopskiej poświęcił również powieść Na Budzeniu. Jednocześnie pisał utwory sceniczne, np. Heród. Zamieszczał także recenzje teatralne pod ps. „J. Chmurek” na łamach „Gońca Warszawskiego”. Podjął też poetycką twórczość dla dzieci. Uprawiał także publicystykę. Łączyła go przyjaźń również ze środowiskiem malarzy, zwłaszcza z grupą „Kapistów” i ludzi teatru (Irena Solska, Stefan Jaracz).

W połowie lat 30. zacieśnił nawiązaną wcześniej współpracę z ZMW RP „Wici” i jego organami prasowymi. Był autorem słów popularnego hymnu wiciowego Do niebieskich pował. W 1936 został prezesem Komisji Prasowej Związku, a w 1937 Walny Zjazd Delegatów wybrał go na zastępcę członka Zarządu Głównego ZMW RP „Wici”. Wielokrotnie brał udział w spotkaniach literackich z chłopską publicznością.

Zmobilizowany w 1939 jako szeregowy żołnierz wojsk łączności, 19 września przeszedł ze swoim oddziałem na Węgry, gdzie został internowany. W czerwcu 1940 uciekł do Jugosławii. Wkrótce przedostał się przez Konstantynopol do Syrii i rozpoczął służbę w szeregach Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Przebywał z oddziałami Brygady w Palestynie i Egipcie. Ułożył słowa pieśni Brygady. Swą twórczość w tym okresie związał z teatrem żołnierskim. Napisał Lajkonika w piramidach, widowisko wystawione w obozie wojskowym pod Aleksandrią. W sierpniu 1941 został urlopowany z wojska, by objąć redakcję „Gazety Polskiej” w Jerozolimie. W czerwcu 1942 wyjechał do Londynu i rozpoczął pracę w dziale propagandy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych rządu emigracyjnego. W listopadzie tego roku objął redakcję reaktywowanego w Londynie „Zielonego Sztandaru”. Od końca listopada 1943 do czerwca 1944 Młodożeniec był pracownikiem tajnej radiostacji polskiej „Świt” nadającej audycje z terytorium Wielkiej Brytanii, a w latach powojennych nawiązał współpracę z Radiem Wolna Europa.

Ciężko chory powrócił do kraju w kwietniu 1957 i zamieszkał w Warszawie. Podjął współpracę z pismami literackimi. Na łamach tygodnika „Orka” (1958–1959) ogłosił fragmenty wspomnień o futuryzmie. Zdążył przygotować do druku Wiersze wybrane (1958), zbiór opowiadań W dolinie małej wody (1958) i tomik wierszy dla dzieci Wiosenne obrazki (1959).

Stanisław Młodożeniec zmarł w Warszawie 21 stycznia 1959, pochowany został w alei zasłużonych (grób 93) na cmentarzu Powązkowskim. Żonaty z Wandą Arlitewicz, malarką, miał dwoje dzieci: Zuzannę Bukowską i Jana, grafika i malarza.

Po śmierci Młodożeńca Tomasz Burek ogłosił Utwory poetyckie (1973) obejmujące niemal w całości jego dorobek liryczny. W 1976 ukazały się Opowiadania, które z pierwodruków prasowych zebrał, opracował i komentarzem opatrzył Wincenty Burek. Ocalała spuścizna literacka Stanisława Młodożeńca znajduje się w zbiorach działu literatury Muzeum Zamkowego w Sandomierzu.

Twórczość

Poezja

• Kreski i futureski, 1921;
• Kwadraty, 1925;
• Niedziela, 1930;
• Futuro-gamy i futuro-pejzaże, 1934;
• Wiersze wybrane, 1958.

Proza

• Na Budzeniu, 1937-38;
• W dolinie małej wody, 1958;
• Wiosenne obrazki (utwór dla dzieci), 1959;
• Opowiadania, 1976;
• Sołtysowa obraza; Wyścigi, 2001.

Dramat

• Wiater: widowisko w 3 aktach z prologiem, 1937;
• Grunwald: słuchowisko w 8 epizodach, 1943 (Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn 1976)

Publicystyka

• O nowy ład, 1935;
• W Darowie, 1938;
• Koniec cywilizacji papieru. Wybór publicystyki z lat 1933-1939, 2008.

Opracowania (wybór)

• Stanisław Burkot, Stanisław Młodożeniec: rzecz o chłopskim futuryście, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985 ISBN 83-205-3660-X
• „Wszędzie jedna ziemia”: Stanisław Młodożeniec: miejsca – ludzie – teksty, pod red. Henryka Czubały, Justyny Gorzkowicz, Joanny Kulczyńskiej-Kruk, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, PUNO Press, Warszawa-Londyn 2025 ISBN 9781068706509

Upamiętnienie

• Po drugiej wojnie światowej jedna z ulic Sandomierza została nazwana jego imieniem
• Jego imię nosi Szkoła Podstawowa w Wilczycach
• W dniach 24–25 września 2024 odbyła się w Sandomierzu konferencja naukowa Stanisław Młodożeniec: miejsca – ludzie – teksty

W kulturze popularnej

• Do tekstu Młodożeńca Hymn pokoju zespoły Pidżama Porno i Futurobnia nagrały utwory muzyczne

Linki zewnętrzne

• Kwadraty
• Lista publikacji w Bibliotece Narodowej
• Lista publikacji w Polonie