Przejdź do zawartości

Stefan Jaracz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Stefan Jaracz
Ilustracja
Stefan Jaracz (lata 1930.)
Data i miejsce urodzenia

24 grudnia 1883
Stare Żukowice

Data i miejsce śmierci

11 sierpnia 1945
Otwock

Zawód

aktor

Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi (II RP) Złoty Wawrzyn Akademicki
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Stefan Jaracz w 1903
„Fotel Jaracza” w Galerii Wielkich Łodzian
Pomnik z popiersiem Jaracza w Olsztynie
Stefan Jaracz na portrecie Witkacego

Stefan Jaracz (ur. 24 grudnia 1883 w Żukowicach Starych k. Tarnowa, zm. 11 sierpnia 1945 w Otwocku) – polski aktor teatralny i filmowy, pisarz, publicysta; założyciel i dyrektor teatru Ateneum w Warszawie. Uważany za jednego z największych aktorów polskich i współtwórcę nowoczesnej sztuki aktorskiej.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Syn nauczyciela ludowego Jana Jaracza, dzieciństwo spędził w bardzo trudnych warunkach materialnych[1]. Ukończył szkołę podstawową w Tarnowie. Relegowany z tarnowskiego gimnazjum za działalność w postępowej organizacji patriotyczno-radykalnej Promieniści, gdzie wraz z Marianem Kukielem i Karolem Radkiem współtworzył koło tarnowskie[2]. Początkowo trafił do gimnazjum w Jaśle, a ostatecznie maturę złożył eksternistycznie w 1903 r. w gimnazjum w Bochni[3].

Na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował prawo, historię sztuki, polonistykę i przyrodę. Na utrzymanie zarabiał jako korektor w socjalistycznym dzienniku Naprzód wydawanym przez Polską Partię Socjalistyczną[4][5]. Jeszcze podczas studiów zaczął interesować się teatrem. Był aktorem w amatorskim zespole Związku Robotniczego. Po dwóch semestrach przerwał studia. W 1904 zaczął występować w Teatrze Ludowym w Krakowie. W 1905 został zaangażowany do teatru Edwarda Rygiera w Poznaniu. W 1907 został na rok wcielony do armii austro-węgierskiej. Po ukończeniu służby wojskowej zaangażował się do teatru Aleksandra Zelwerowicza w Łodzi, gdzie pracował do 1911. W 1911 przeprowadził się do Warszawy gdzie pracował najpierw w Teatrze Małym[5], a od 1913 w Teatrze Polskim[4]. Specjalizował się w tworzeniu postaci „z ludu”. Najprostszymi środkami opartymi na naturalistycznej metodzie mistrza Kazimierza Kamińskiego ukazywał złożoną psychikę człowieka. Do pamiętnych jego ról należą m.in. tytułowe w Judaszu Kazimierza Przerwy-Tetmajera[6], Szczęściu Frania Perzyńskiego, a także jako Grzegorz Dyndała Moliera, Smugoń w Przepióreczce Żeromskiego, Rejent w Zemście Fredry, czy Kaliban w Burzy Szekspira.

W listopadzie 1926 roku w jednym z paryskich hoteli miała miejsce nieudana próba samobójcza Jaracza. Z rozpaczy za swoją kochanką, aktorką Marią Brydzińską, która zostawiła go dla hrabiego Maurycego Potockiego, przeciął sobie żyletką tętnicę i wypił dwa flakony jodyny[7].

Od wczesnej młodości przyjaźnił się z Juliuszem Osterwą. Pracowali wspólnie w teatrach Krakowa i Poznania. Dzielili również mieszkanie. Dyrektor Osterwa zaprosił go do zespołu Reduty, a później także Teatru Narodowego. Współpraca z Jaraczem nieraz okazywała się kłopotliwa ze względu na chorobę alkoholową, do której z żalem przyznał się w ostatnich pismach z lat 40.

W czasie okupacji niemieckiej recytował kilkakrotnie w kawiarniach warszawskich, związał się z polityczno-wojskową katolicką organizacją podziemną Unia. Po wykonaniu w marcu 1941 wyroku sądu Polski Podziemnej na Igo Symie został aresztowany z córką i osadzony na Pawiaku[8][9]. 5 kwietnia 1941 wraz z Leonem Schillerem, Bronisławem Dardzińskim i innymi został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau[8]. Zwolniony po licznych interwencjach 15 maja 1941 roku.

Zmarł w sanatorium w Otwocku[10][11] na gruźlicę gardła[12][4], która ujawniła się po jego pobycie w obozie. Od 11 do 14 sierpnia 1945 zarządzona została żałoba. W tym okresie zamknięte były wszystkie teatry w Polsce, a w lokalach publicznych były zawieszone występy muzyczne i wokalne. Flagi powiewały do połowy masztu[13]. Został pochowany 14 sierpnia 1945 na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera Aleja Zasłużonych-1-60,61)[14]. Nad otwartą mogiłą pożegnał Jaracza prezes Związku Dziennikarzy prof. Józef Wasowski, a z ramienia Związku Zawodowego Literatów Jan Nepomucen Miller[15]. Autorem rzeźby na nagrobku jest Stanisław Sikora[16]. Pogrzeb został uwieczniony w specjalnym wydaniu Polskiej Kroniki Filmowej Testament Jaracza[17].

Grób Stefana Jaracza, Stare Powązki

Życie prywatne

[edytuj | edytuj kod]

W 1911 ożenił się z aktorką Jadwigą Daniłowicz[18][19], z którą miał córkę, aktorkę Annę Jaraczównę[20]. Jego prawnukiem jest Mikołaj Radwan[21], aktor dziecięcy, odtwórca głównej roli w serialu Tata, a Marcin powiedział.

Filmografia

[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia

[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie

[edytuj | edytuj kod]

W 2018 r. Poczta Polska wyemitowała zaprojektowany przez Marzannę Dąbrowską upamiętniający Stefana Jaracza znaczek pocztowy o nominale 2,60 zł należący do serii „Ludzie kina i teatru”[26].

  • Dawny Teatr Ludowy na scenie którego debiutował, Kraków ul. Krowoderska 31
    Dawny Teatr Ludowy na scenie którego debiutował,
    Kraków ul. Krowoderska 31
  • Tablica upamiętniająca Stefana Jaracza
    Tablica upamiętniająca Stefana Jaracza

Teatry im. Stefana Jaracza

[edytuj | edytuj kod]

Ulice im. Stefana Jaracza

[edytuj | edytuj kod]

Stefan Jaracz jest patronem ulic m.in. w: Białymstoku, Częstochowie[27], Gdańsku[28], Krakowie[29], Lisiej Górze, Łodzi, Markach, Oświęcimiu[30], Ostrołęce, Ostródzie, Słupsku[31], Tarnowie[32][33], Toruniu, Tychach, Szczecinie, Warszawie, Węgorzewie[34] i we Wrocławiu.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Henryk Barwiński. Stefan Jaracz (wspomnienie). „Głos Wielkopolski”. Rok I, Nr 167, s. 4, 15 sierpnia 1945. Poznań: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”. [dostęp 2025-08-10]. 
  2. ↑ Stanisław Sławomir Nicieja, Dzieje Najnowsze : [kwartalnik poświęcony historii XX wieku] R. 15 z. 1-2 (1983), Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1983, s. 75 [dostęp 2015-12-27].
  3. ↑ Stanisław Kobiela, Siła przyciągania : [z dziejów Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Kazimierza Wielkiego w Bochni i Stowarzyszenia Bochniaków i Miłośników Ziemi Bocheńskiej], Bochnia: Stowarzyszenie Bochniaków i Miłośników Ziemi Bocheńskiej, 2017, ISBN 978-83-924282-4-4, OCLC 1003039677 [dostęp 2021-07-27].
  4. ↑ a b c Stefan Jaracz, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-22].
  5. ↑ a b Stefan Jaracz - aktor najwyższej próby [online], PolskieRadio.pl [dostęp 2022-10-28].
  6. ↑ Edward Krasiński, „Stefan Jaracz”, 1976, s. 83, 84, 109, 137, 167.
  7. ↑ Genialny aktor i nieszczęśliwy człowiek. Stefan Jaracz zmagał się z chorobą alkoholową, próbował targnąć się na swoje życie | Viva.pl [online], viva.pl [dostęp 2025-05-07].
  8. ↑ a b Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 43.
  9. ↑ Leon Wanat, Za murami Pawiaka, Warszawa 1985, s. 387.
  10. ↑ Kronika wydarzeń w Warszawie 1945−1958. „Warszawskie kalendarz ilustrowany 1959”, s. 26, 1958. Wydawnictwo Tygodnika Ilustrowanego „Stolica”. 
  11. ↑ Zgon Stefana Jaracza. „Głos Wielkopolski”. Rok I, Nr 165, s. 1, 11 sierpnia 1945. Poznań: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”. [dostęp 2025-08-09]. 
  12. ↑ Legendy polskiego teatru – Stefan Jaracz. [dostęp 2010-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-09-24)].
  13. ↑ Żałoba z powoda zgonu Stefana Jaracza. „Głos Wielkopolski”. Rok I, Nr 166, s. 1, 13 sierpnia 1945. Poznań: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”. [dostęp 2025-08-10]. 
  14. ↑ Cmentarz Stare Powązki: STEFAN JARACZ, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-10-19].
  15. ↑ Ostatnia droga tytana sceny polskiej. „Głos Wielkopolski”. Rok I, Nr 171, s. 4, 18 sierpnia 1945. Poznań: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”. [dostęp 2025-08-11]. 
  16. ↑ Kronika wydarzeń w Warszawie 1945−1958. „Warszawskie Kalendarz Ilustrowany 1959”, s. 67, 1958. Wydawnictwo Tygodnika Ilustrowanego „Stolica”. 
  17. ↑ Testament Jaracza w bazie filmpolski.pl
  18. ↑ Jadwiga Jaracz, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby) [dostęp 2020-07-01].
  19. ↑ Jadwiga Daniłowicz-Jaraczowa w bazie filmpolski.pl
  20. ↑ Anna Jaraczówna w bazie filmpolski.pl
  21. ↑ Mikołaj Radwan w bazie filmpolski.pl
  22. ↑ Lista osób odznaczonych M.P. z 1945 r. Nr 5, poz.   Lista osób odznaczonych
  23. ↑ M.P. z 1930 r. Nr 260, poz. 352 „za zasługi na polu twórczości scenicznej”.
  24. ↑ M.P. z 1935 r. nr 151, poz. 177 „za zasługi na polu sztuki teatralnej”.
  25. ↑ M.P. z 1935 r. nr 257, poz. 305 „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.
  26. ↑ 2018.10.31. Ludzie kina i teatru. kzp.pl. [dostęp 2024-05-24]. (pol.).
  27. ↑ Ulica Stefana Jaracza w Częstochowie w Targeo
  28. ↑ Ulica Stefana Jaracza w Gdańsku w Targeo
  29. ↑ Ulica Stefana Jaracza w Krakowie w Targeo
  30. ↑ Ulica Stefana Jaracza w Oświęcimiu w Targeo
  31. ↑ Ulica Stefana Jaracza w Słupsku w Targeo
  32. ↑ Ulice – nowe i stare nazwy [online] [dostęp 2020-06-30].
  33. ↑ Ulica Stefana Jaracza w Tarnowie w Targeo
  34. ↑ Węgorzewo, ulica Jaracza Stefana [online], fotopolska.eu [dostęp 2025-01-28].

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Stefan_Jaracz&oldid=79429351”