Szkoła na Wiejskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Prywatna Żeńska Szkoła
Jadwigi Kowalczykówny
i Jadwigi Jawurkówny
(nie istniejąca od 1944 r.)
szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres ul. Wiejska 5
Data założenia 1903
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Prywatna Żeńska SzkołaJadwigi Kowalczykównyi Jadwigi Jawurkówny(nie istniejąca od 1944 r.)
Prywatna Żeńska Szkoła
Jadwigi Kowalczykówny
i Jadwigi Jawurkówny
(nie istniejąca od 1944 r.)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Prywatna Żeńska SzkołaJadwigi Kowalczykównyi Jadwigi Jawurkówny(nie istniejąca od 1944 r.)
Prywatna Żeńska Szkoła
Jadwigi Kowalczykówny
i Jadwigi Jawurkówny
(nie istniejąca od 1944 r.)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Prywatna Żeńska SzkołaJadwigi Kowalczykównyi Jadwigi Jawurkówny(nie istniejąca od 1944 r.)
Prywatna Żeńska Szkoła
Jadwigi Kowalczykówny
i Jadwigi Jawurkówny
(nie istniejąca od 1944 r.)
Ziemia52°13′30,38″N 21°01′35,80″E/52,225106 21,026611

Szkoła na Wiejskiej[1] – prywatna pensja żeńska przy ul. Wiejskiej 5 w Warszawie, założona przez Jadwigę Kowalczykównę (Jadwiga Czarna)[2][3] i Jadwigę Jawurkównę (Jadwiga Biała)[4][5] w roku 1903 i prowadzona przez jej założycielki do ich tragicznej śmierci w roku 1944 (w czasie powstania warszawskiego)[6][7][8].

W latach 1903–1944 szkołę 7- lub 8-klasową ukończyło 706 dziewcząt, a świadectwa maturalne uzyskały 24 roczniki (551 uczennic). Ponad 60% absolwentek uzyskało później dyplomy ukończenia uczelni wyższych[6]. Jedną z wielu znanych wychowanek była Zofia Landy – siostra Teresa z Lasek (absolwentka z 1911), która tak zaczęła swoje wspomnienia[9]:

Quote-alpha.png
Pisać o naszej Szkole teraz, gdy nie zostało z niej żadnych śladów prócz tego, co pozostało w duszach naszych, jest bolesnym i naglącym obowiązkiem, jest długiem wobec tych, których już nie ma, wobec drogich, kochanych Pań Czarnej i Białej, których śmierć męczeńska jest uwieńczeniem ich ofiarnego życia (Zofia Landy, siostra Teresa z Lasek).

Pisząc o znaczeniu szkoły dla rozwoju myśli pedagogicznej w pierwszej połowie XX. w. Komitet Redakcyjny książki „Szkoła na Wiejskiej” (wyd. 1974) stwierdził[10]:

Quote-alpha.png
Niepełna byłaby historia szkolnictwa polskiego (a zwłaszcza warszawskiego) tego okresu, gdyby nie uwzględniono dorobku Szkoły Jadwigi Kowalczykówny i Jadwigi Jawurkówny.

Inspiracje założycielek[edytuj | edytuj kod]

Jadwiga Kowalczykówna (1874–1944)
Panna Jadwiga Czarna
Jadwiga Jawurkówna (1880–1944)
Panna Jadwiga Biała
Budynek szkoły
przy ul. Wiejskiej 5
(róg Wiejskiej i Matejki, ok. 1930)
Uczennice w czasie lekcji matematyki (ok. 1930)

Dzieciństwo i młodość Jadwigi Kowalczykówny i Jadwigi Jawurkówny przypadają na okres historii Polski po upadku powstania styczniowego, w którym Królestwo Kongresowe całkowicie utraciło autonomię. W „Kraju Nadwiślańskim” władzę sprawowali carscy namiestnicy (lata 1874–1880 – Paweł Kotzebue, 1880–1883 – Piotr Albiedyński, 1883–1894 – Iosif Hurko). Wspierającym powstanie miastom odebrano prawa miejskie, zlikwidowano Bank Polski, skasowano klasztory, rozpoczęto intensywną rusyfikację – wprowadzono zakaz używania w szkołach rządowych języka polskiego. W tych latach żywej pamięci o powstaniu znaczna część społeczeństwa uznała konieczność rezygnacji z dalszej walki zbrojnej z rosyjskim zaborcą i podjęła pracę organiczną. Duży wpływ na kształtujące się wówczas postawy społeczne i polityczne wywarł Edward Abramowski, bardzo zaangażowany m.in. w pracę kół samokształceniowych i tajnych kursów, na których szerzono – poza wiedzą – hasła odnowy moralnej[11].

Grupa w większości młodych ludzi, zaliczanych do „abramowszczyków” – m.in. Helena Radlińska, Helena Ceysingerówna[12], Maria Gomólińska[13], Helena Jaśkiewicz, Stanisław Kalinowski, Rafał Korniłowicz (brat Władysława Korniłowicza), Teodora Męczkowska – założyła Koło Wychowawców, stanowiące przeciwwagę dla ugodowego nauczycielskiego Stowarzyszenia Przełożonych[14][11].

Z publikacji Heleny Radlińskiej wynika, że[11]:

Quote-alpha.png
…to właśnie filozofia Abramowskiego poddawała tok ich myślom i odczuwaniom, sprowadzała utopie do nakazów moralnych.

Do Koła Wychowawców należały również Jadwiga Kowalczykówna i Jadwiga Jawurkówna, absolwentki Uniwersytetu Latającego, na którym wykładowcami byli m.in. profesorowie Władysław Smoleński, Edward Grabowski, Adam Mahrburg, Bronisław Chlebowski, Ludwik Krzywicki, Piotr Chmielowski, Władysław Dawid.

29-letnia Kowalczykówna i 24-letnia Jawurkówna podjęły decyzję o utworzeniu w Warszawie prywatnej szkoły dla dziewcząt, działającej zgodnie z duchem pozytywizmu warszawskiego.

Lata 1903–1918[edytuj | edytuj kod]

Pensja rozpoczęła działalność jako szkoła 6-klasowa 9 września 1903. Naukę rozpoczęło wówczas 10 uczennic w dwóch klasach – wstępnej i pierwszej. Lekcje odbywały się w 6-pokojowym mieszkaniu na trzecim piętrze kamienicy przy ulicy Wiejskiej 5, gdzie zamieszkały też obie kierowniczki i nauczycielki – Jadwiga Kowalczykówna (matematyka) i Jadwiga Jawurkówna (religia, śpiew)[15]. Od 1903 w szkole pracowali też nauczyciele i wychowawcy[16]:

Kazimierz Brandel – rysunek, Julia Brynk – język polski, Maria Gomólińska – historia Polski, Romana Ilińska – język francuski, Marta Jawurkówna (siostra Jadwigi) – roboty ręczne (slőjd), ks. Stefan Jóźwik – religia, Julia Ring-Lasocka – gimnastyka, Stefania Stefanowicz – język niemiecki, Mikołaj Winnicki – geografia i Zofia Zienkowska – kaligrafia.

W 1904 zorganizowano internat dla uczennic zamiejscowych (został zamknięty w roku 1915/1916 z powodu wojennych trudności z zaopatrzeniem)[14].

W kolejnych latach stopniowo zwiększała się liczba klas – przyjmowano nowe uczennice do klasy wstępnej (na podstawie egzaminu)[14]. Grono pedagogiczne wzmocnili m.in.[14]:

Wanda Haberkantówna – biologia[17], Eugeniusz Jarra – prawo i ekonomia polityczna[18], Stanisław Kalinowski – fizyka i kosmografia, Helena Radlińska – historia Polski, Kazimierz Wóycicki – język polski, Zygmunt Wóycicki – biologia[19].

Wśród pierwszych uczennic szkoły były m.in. córki Andrzeja Niemojewskiego, Adama Mahrburga, Stanisława Karpowicza, Adama Kryńskiego, Mariana Abramowicza, Izabeli Moszczeńskiej, Adolfa Warskiego[14].

Szkoła rozwijała się z roku na rok, mimo że jej działalność nie była zgodna z zasadami ustalonymi przez władze zaborcze. Dziewczęta uczono historii Polski, prowadzono rozszerzony kurs historii powszechnej (w języku polskim), rozszerzony kurs matematyki, zakazane w polskich szkołach lekcje przyrody, nowatorskie na polskich pensjach lekcje łaciny[14]. Po rewolucji 1905 stworzono dwie tajne klasy dla relegowanych z innych szkół aktywnych uczestniczek strajków szkolnych. W czasie jednej z wielu wizytacji, przeprowadzonej 16 maja 1911, inspektor szkolny znalazł u uczennicy podręcznik historii Polski. Poza tym stwierdził, że uczennice nie znają imion członków carskiej rodziny i tekstów modlitw w języku rosyjskim. Jadwiga Kowalczykówna otrzymała od inspektora pismo z informacją[14][20]:

Quote-alpha.png
Rada Szkolna Opieki na posiedzeniu w dniu 16 maja br rozpatrzyła moje sprawozdanie o sprawach nauczania i wychowania w waszym zakładzie naukowym, znalazła tam wielkie nieporządki, a również i to, że rozporządzenia władz szkolnych są przez Panią całkowicie ignorowane, wskutek czego postanawia zamknąć utrzymywany przez Panią zakład naukowy z końcem br. szkolnego 1910/11 (przekład z języka rosyjskiego; „Szkoła na Wiejskiej”, s. 274).

Dzięki staraniom podjętym w Petersburgu udało się tę decyzję anulować – ograniczono się do relegowania jednej uczennicy[14]. We wrześniu 1911 Jadwigę Kowalczykównę poinformowano, że szkoła może być ponownie otwarta[20]:

Quote-alpha.png
... z koniecznym warunkiem, że Pani złoży podpis o bezwzględnym przestrzeganiu w zakładzie naukowym rozporządzenia [...], dotyczącego liczby godzin lekcyjnych języka rosyjskiego, historii i geografii. (przekład z języka rosyjskiego; „Szkoła na Wiejskiej”, s. 275).

Polskie władze oświatowe, które powstały w 1916, przekształciły 7-klasową szkołę przy Wiejskiej w gimnazjum 8-klasowe[14].

Lata 1918–1939[edytuj | edytuj kod]

Po utworzeniu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dostosowano strukturę szkoły i programy do nowych wymagań, zachowując specyficzny styl pracy dydaktycznej i wychowawczej. Od 1917 do reformy ministra Janusza Jędrzejewicza (1933) prowadziła klasę wstępną i 8 klas gimnazjum. Od roku szkolnego 1933/1934 w szkole istniała 6-klasowa szkoła podstawowa i 4-klasowe gimnazjum (kończone małą maturą) oraz otwarte dodatkowo dwuletnie licea – humanistyczne i przyrodnicze. Zwiększyła się liczba sal zajmowanych przez szkołę w budynku przy ulicy Wiejskiej (zajęto 6 pokoi na I piętrze). Rozbudowano pracownię biologiczną i fizyczną, powstał szkolny ogródek doświadczany i boisko, dzięki zaangażowaniu Towarzystwa Przyjaciół Szkoły rozbudowano i nowocześnie wyposażono salę gimnastyczną. Nauczyciele prowadzili 8 kół zainteresowań: geograficzne, przyrodnicze, fizyczne, literackie, dramatyczne, plastyczne, lotnicze i sportowe; organizowali wycieczki do innych miast Polski, różnych instytucji i fabryk[21].

W szkole uczyło wielu znanych specjalistów, m.in. [21][16]:

Zofia Cierniakowa – łacina (1916–1944), Jan Ehrenfeucht – matematyka (1921–1944), Zofia Ehrenfeuchtowa – chemia (1922–1944), Konrad Górski – język polski (1922–1934)[22], Wanda Karpowicz – biologia (1919–1944), Stefan Kulczycki – matematyka (1920–1944), Zofia Niesiołowska-Rothertowa – język polski (1925–1928 i 1934–1944), Juliusz Rudnicki – matematyka (1914–1922) i kosmografia (1918–1919).

Lata 1939–1944[edytuj | edytuj kod]

Bunkier przed Uniwersytetem Warszawskim, zajętym przez Wehrmacht; Krakowskie Przedmieście, lipiec 1944

Po kapitulacji Warszawy i zawarciu 28 września 1939 Traktatu o granicach i przyjaźni między III Rzeszą a ZSRR Szkoła prowadziła tajne komplety w prywatnych mieszkaniach oraz w pomieszczeniach przydzielonych szkole na nauczanie w zakresie dozwolonym, a w rzeczywistości prowadzone z zachowaniem pozorów dozwolonego nauczania na poziomie podstawowym[23].

Wymagania okupanta, dotyczące zakresu legalnego nauczania w szkołach Generalnego Gubernatorstwa, określał program polityki narodowościowej opracowany przez E. Wetzla i G. Hechta, na podstawie wytycznych Adolfa Hitlera[24][25]:

Quote-alpha.png
Uniwersytety i inne szkoły wyższe, szkoły zawodowe, jak i szkoły średnie były zawsze ośrodkiem polskiego szowinistycznego wychowania i dlatego powinny być w ogóle zamknięte. Należy zezwolić jedynie na szkoły podstawowe, które powinny nauczać jedynie najbardziej prymitywnych rzeczy: rachunków, czytania i pisania. Nauka w ważnych narodowo dziedzinach, jak geografia, historia, historia literatury oraz gimnastyka, musi być zakazana [Fragment programu polityki narodowościowej].

Budynek przy ul. Wiejskiej nie został zniszczony w czasie nalotów Luftwaffe, jednak został zajęty przez wojsko niemieckie.

Część wyposażenia szkoły uczennice przeniosły m.in. do niedaleko położonej szkoły im. Cecylii Plater przy ul. Pięknej 24[23][26]. Wkrótce i ten lokal zajęli Niemcy i nauka odbywała się w wynajętych mieszkaniach przy ul. Chocimskiej 3 i Narbutta 17, a po zarekwirowaniu tych mieszkań – przy ul. Królewskiej 35 (w gimnazjum p. Tymińskiej). Gdy zażądano połączenia szkoły Kowalczykówny i Jaworkówny ze szkołą podstawową Bronisławy Stopczykowej przy ul. Hożej 64, dostosowano się do tych zaleceń tylko formalnie[23].

W roku szkolnym 1942/1943 szkolnictwo średnie zostało całkowicie zastąpione szkołami zawodowymi, do czego dostosowano się również tylko pozornie, kontynuując nauczanie w szerszym zakresie[26]. Posiadanie legitymacji takich szkół zabezpieczało przed wywiezieniem na roboty przymusowe do Niemiec po ukończeniu 16 lat. Nadal realizowano program licealny, mimo ograniczonego czasu nauki – były na nią przewidziane tylko 2 dni w tygodniu, a w pozostałych dniach miała się odbywać praktyka zawodowa[23].

Tajne komplety były organizowane w kilkunastu różnych mieszkaniach prywatnych, w grupach 8–10-osobowych, bez podręczników i notatek (w systemie przypominającym seminaria uniwersyteckie). Nastrój panujący na kompletach maturalnych ilustruje fragment wspomnień Zofii Niesiołowskiej-Rothertowej, mówiący o dziewczętach z kompletu humanistek, które wpadają na spotkania[27]:

Quote-alpha.png
...zdyszane z biegu: zebrania, kursy, rozkazy, kolportaż, przenoszenie broni. Wszystko w milczeniu, z pasją napiętą do ostatnich granic. I nauka. Najmilsze lekcje w mieszkaniu Doroty na Krakowskim Przedmieściu. Właścicielka, wnuczka znakomitego malarza polskiego, Piotra Małachowskiego – obrazy przepyszne patrzą ze ścian, sprzęty mówią o przeszłości. Dobrze tu czytać wiersze, poruszać wielkie zagadnienia, wskrzeszać myśl i sztukę pisarzy.

Połowa dziewcząt z kompletu humanistek (kompletu Doroty) zginęła w czasie powstania, a dom na Krakowskim Przedmieściu został spalony.

Egzaminy maturalne osobiście przeprowadzała Jadwiga Kowalczykówna, która została do tego oficjalnie upoważniona przez konspiracyjne władze oświatowe[23].

W okresie od września 1939 do czerwca 1944 do szkoły powszechnej uczęszczało ok. 100, a do gimnazjum ok. 200 uczennic. Egzaminy maturalne zdały 124 absolwentki (ok. 2/3 spośród nich rozpoczęło tajne studia wyższe)[23].

W tym okresie w szkole pracowali jako nauczyciele[16]:

Zofia Cierniakowa – łacina, Aniela Ehrenfeucht – matematyka, Maria Ehrenfeucht (siostra Jadwigi Kowalczykówny) – wychowawczyni, Wiktor Ehrenfeucht – matematyka, fizyka, Zofia z Doroszewskich Ehrenfeucht – chemia, Jadwiga Gościewicz – historia powszechna, Izabela Jankowska – historia Polski, Izabela Jarzębowska-Jankowska – arytmetyka i język polski, Jadwiga Jawurkówna – religia, Wanda Karpowicz – biologia, Stefan Kulczycki – matematyka, ks. Antoni Kwieciński – religia, Irena Mayzel – język francuski, Eugenia Rogowska – arytmetyka i język polski, Zofia z Niesiołowskich Rothertowa – język polski, Maria Siemaszko – wychowawczyni, Jadwiga Stołągiewicz – gimnastyka, Romana Szadurska – język francuski, Henryka Szellerowa – łacina, Eugenia Śniegocka-Gromanowa – arytmetyka i język polski, Wanda Wotke – śpiew.

Jedna z absolwentek, na pytanie „Jak wyglądało nauczanie wtedy, proszę powiedzieć?” odpowiedziała (fragment)[28]:

Quote-alpha.png
Nie było żadnego wychowywania patriotycznego pod takim tytułem. Natomiast był wielki nacisk na przedmioty humanistyczne, szczególnie język polski. To była właśnie uczta klasyki patriotycznej, może nawet z przerostem romantyzmu wobec innych epok. Bardzo dużo było lekcji poświęconych poetom romantycznym i pisarzom patriotycznym. To była ta lekcja patriotyzmu, to wychowanie patriotyczne.

Po wybuchu powstania warszawskiego wiele absolwentek szkoły uczestniczyło w walkach. W książce „Szkoła na Wiejskiej” zamieszczono listę 64 wychowanek, które straciły życie w latach 1939–1944 (większość to poległe i zamordowane w powstaniu). Spośród grona nauczycielskiego:

Budynek Szkoły na Wiejskiej nie istnieje. Został wyburzony po kilkunastu latach od zakończenia wojny w ramach przebudowy śródmieścia Warszawy. W tym miejscu 11 czerwca 1999 Jan Paweł II poświęcił Pomnik Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego[30].

1
2
U góry: kamień upamiętniający Jadwigę Kowalczykównę i Jadwigę Jawurkównę oraz nauczycieli i absolwentów założonego przez nie Gimnazjum Żeńskiego znanego jako „Szkoła na Wiejskiej”, położony w miejscu, gdzie przed wojną mieściła się szkoła, w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika Amii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego;
u dołu: tablica poświęcona Jadwidze Kowalczykównej i Jadwidze Jawurkównej na dziedzińcu kościoła św. Marcina w Warszawie

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tytuł „Szkoła na Wiejskiej” nosi książka, opracowana przez grono nauczycieli i wychowanek szkoły przy ul. Wiejskiej 5 w Warszawie – praca zbiorowa, red. Wanda Karpowicz i wsp.: Szkoła na Wiejskiej. Kraków: Znak, 1974. Książka została wydana ponownie w 2007 (red. red. Katarzyna Kujawska, Maria Lipszyc-Nowicka, Maria Stabrowska-Lipska, Zofia Stefanowska-Treugutt, Bożena Tazbir-Tomaszewska, praca zbiorowa: Szkoła na Wiejskiej. Warszawa: Biblioteka Warszawska, 2007. ISBN 83-88477-85-4.).
  2. Wanda Karpowicz: Kowalczykówna Jadwiga (1874-1944). W: Polski Słownik Biograficzny. T. Tom XIV (1968–1969): Kopernicki Izydor - Kozłowska Maria. Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, s. 520–521.
  3. Kronika. Jadwiga Kowalczykówna, Panna Jadwiga Czarna. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 13–14.
  4. Wanda Karpowicz i Irena Łapinowa: Jawurkówna Jadwiga (1880–1944). W: Polski Słownik Biograficzny. T. Tom XI (1964–1965): Jarosław - Kapliński Seweryn. Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, s. 120.
  5. Kronika. Jadwiga Jawurkówna, Panna Jadwiga Biała. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 14.
  6. a b Historia szkoły (wstęp). W: op.cit. Szkoła na Wiejskiej. s. 17–18.
  7. Barbara Petrozolin-Skowrońska. „Kowalczykówny” i ich szkoła na Wiejskiej. „Kronika Warszawy”. 34 (4 (135)), s. 116-120, 2007 (pol.). 
  8. Chronologia XX wieku - lata 1900-1909 >1903 > Tego roku w Polsce. W: Strona internetowa „Historia kobiet” [on-line]. historia_kobiet.w.interia.pl, 2001-2004. [dostęp 2011-12-11].
  9. Zofia Landy (Siostra Teresa z Lasek): W atmosferze prawdy i tolerancji. W: op.cit. Szkoła na Wiejskiej. s. 86-92.
  10. Wstęp. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 5–9.
  11. a b c Klapek: Myśl Edwarda Abramowskiego realizowana w praktyce i działalności organizacji społecznych (pol.). W: Fragment niepublikowanej pracy „Anarchizm Edwarda Abramowskiego”, Warszawa 2001 r. [on-line]. klasycy.republika.pl. [dostęp 2011-12-15].
  12. Przykłady publikacji Heleny Ceysingerówny: wyszukiwanie „Helena Ceysingerówna”. bs.sejm.gov.pl. [dostęp 2011-12-15]., wyszukiwanie „Helena Ceysingerówna”. ebuw.uw.edu.pl. [dostęp 2011-12-15].
  13. Urszula Tabor. Życie zapomniane – praca i działalność oświatowe Marii Gomólińskiej w pierwszych instytucjach oświaty dorosłych w Polsce. „Edukacja Dorosłych. Pionierki i pionierzy andragogiki”, s. 132–147, 2010. Akademickie Towarzystwo Andragogiczne. ISSN X 1230-929 X (pol.). [dostęp 2018-03-08]. [zarchiwizowane z adresu]. 
  14. a b c d e f g h i Historia szkoły. 1. Od powstania szkoły do odzyskania niepodległości (1903–1918). W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 18–20.
  15. Lista nauczycieli i wychowawczyń (1903–1944). W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 260–261.
  16. a b c Aneks do książki op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 259–265. zawiera listę nauczycieli i wychowawczyń (1903–1944), z informacją o wykładanym przedmiocie i okresie pracy w Szkole.
  17. Wanda Haberkantówna (nauczycielka). W: Życiorysy Zasłużonych Kobiet, tom 14, autorzy: Helena Witkowska, L. Romanowska(1935) [on-line]. books.google.pl. [dostęp 2011-12-15].
  18. Eugeniusz Jarra. W: Encyklopedia interia.pl [on-line]. interia.pl. [dostęp 2011-12-15].
  19. Zygmunt Wóycicki (fotografia). W: Zbiory audiowizualne Narodowego Archiwum Cyfrowego > szkolnictwo wyższe > nauka [on-line]. www.audiovis.nac.gov.pl. [dostęp 2011-12-15].
  20. a b Aneks do książki Aneksy > Listy inspektora. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 274.
  21. a b Historia szkoły. 2. Lata międzywojenne (1918–1939). W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 21–23.
  22. Konrad Górski: Panny Jadwigi – Biała i Czarna. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 94–103.
  23. a b c d e f Historia szkoły. 3. Okres okupacji (1939–1944). W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 23–25.
  24. „Traktowanie ludności byłych obszarów polskich z punktu widzenia polityki rasowej” (niem. „Die Frage der Behandlung der Bevölkerung der ehemaligen polnische Gebiete nach rassenpolitischen Gesichtpunkten”) Czesław Madajczyk: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, tom 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 291.
  25. Encyklopedia Białych Plam. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2001, s. 282, 286, 288. ISBN 83-912068-0-7.
  26. a b Wywiad z Katarzyną Kujawską (pseud. Kasia Dudek). W: Muzeum Powstania warszawskiego [on-line]. Archiwum Historii Mówionej. [dostęp 2011-12-11].
  27. Zofia Niesiołowska-Rothertowa: Z życia tajnych kompletów. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 135–138.
  28. Fragment wywiadu z Ireną Olech z domu Matusińską (pseud. Renia) (pol.). W: Archiwum Historii Mówionej [on-line]. Muzeum Powstania warszawskiego. [dostęp 2011-12-15].
  29. Aniela Miklaszewska-Ehrenfeucht: Okoliczności śmierci Jadwigi Kowalczykówny i Jadwigi Jawurkówny. W: op.cit.: Szkoła na Wiejskiej. s. 15–16.
  30. 27. Pomnik Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego. W: P. Zuchniewicz: Papieska Warszawa. Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II,, 2006.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]