Stanisław Trzeciak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stanisław Trzeciak
Ilustracja
ks. Stanisław Trzeciak przy pracy
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 25 października 1873
Rudna Wielka
Data i miejsce śmierci 8 sierpnia1944
Warszawa
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Prezbiterat 1898
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Komandor Orderu Korony Rumunii Krzyż Komandorski Węgierskiego Orderu Zasługi (cywilny) Oficer Orderu Świętego Sawy

Stanisław Trzeciak (ur. 25 października 1873 w Rudnej Wielkiej, zm. 8 sierpnia 1944 w Warszawie) – polski duchowny katolicki, działacz społeczny, doktor teologii, profesor.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wczesne lata[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z chłopskiej rodziny Jana i Katarzyny z Majcherów. Ukończył gimnazjum w Rzeszowie, seminarium duchowne w Przemyślu, gdzie w 1898 otrzymał święcenia kapłańskie, studia teologiczne na Uniwersytecie Albrechta i Ludwika we Fryburgu oraz w Wiedniu, Rzymie, Krakowie (doktorat z teologii) i Jerozolimie. W latach 1903–1905 prowadził w Egipcie i Palestynie prace badawcze nad tamtejszą przyrodą, topografią krain biblijnych, warunkami klimatycznymi i chorobami, zwłaszcza trądem, a także badał psychikę i kulturę narodów Bliskiego Wschodu. W latach 1906–1907 sekretarz konsystorza biskupiego w Przemyślu. Od 1907 do 1918 profesor Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. W 1912 został członkiem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Archeologicznego. Badania nad zwalczaniem trądu prowadził również w Bergen, a ich wyniki opublikował na światowej wystawie higienicznej w Petersburgu. Był współredaktorem „Przeglądu Kościelnego” oraz współpracownikiem „Monumenta Judaica”. Jego publikacje opisywały badania nad problemami wierzeniowymi, kwestiami żydowskimi i kulturą narodów Bliskiego Wschodu, a rezultatem tej działalności były państwowe odznaczenia polskie, rumuńskie, węgierskie, jugosłowiańskie i niemieckie[1].

W czasie I wojny światowej był współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny. W czerwcu 1918 powrócił do kraju. Brał udział w obronie Lwowa. W 1921 zainicjował akcję mającą na celu pomoc dzieciom powracającym z Rosji[2].

W latach 1923–1928 proboszcz w parafii w Dębowcu. W 1923 otrzymał godność Szambelana Jego Świątobliwości Ojca św.[3]. Od 1928 rektor kościoła św. Jacka w Warszawie, następnie proboszcz parafii św. Antoniego. Był jednym z założycieli prometejskiej placówki – Instytutu Wschodniego w Warszawie. W latach 1926–1939 zasiadał w zarządzie tej placówki, był również wykładowcą funkcjonującej w murach Instytutu Szkoły Wschodoznawczejpotrzebne źródło.

Działalność publiczna w okresie międzywojennym[edytuj | edytuj kod]

Ksiądz Trzeciak jest uważany za czołowego teoretyka akcji antysemickiej w Polsce[4][5]. Ściśle współpracował ze Związkiem Popierania Polskiego Stanu Posiadania, który był organizacją propagującą ideologię ONR[6]. Bezpośrednio przed wybuchem wojny zbliżył się zwłaszcza do frakcji ONR-ABC. W wyborach samorządowych, do których ONR szedł z hasłem "odżydzenia Warszawy", poparł to teoretycznie nielegalne ugrupowanie[5]. W swoich przemówieniach nawoływał do usunięcia wszystkich Żydów z Warszawy. W marcu 1939 roku na łamach Małego Dziennika wychwalał Hitlera, który jego zdaniem kontynuował antyżydowskie ustawodawstwo kościoła katolickiego. Sądził, że Żydzi w Polsce, podobnie jak w III Rzeszy, powinni mieszkać wyłącznie na terenie odizolowanych gett i mieć obowiązek noszenia oznaczeń na odzieży, na przykład w postaci żółtych łat[5][7].

Napisał kilkadziesiąt książek, w tym wiele poświęconych kwestii żydowskiej. Większość jego twórczości miała charakter polityczny i antysemicki[5]. Podzielał i propagował spiskowe teorie antysemickie, w myśl których istnieje światowy spisek wpływowych środowisk żydowskich przeciwko cywilizacji łacińskiej i katolicyzmowi, a Żydzi dążą do zdobycia władzy nad światem. Był przekonany o autentyczności Protokołów mędrców Syjonu[8]. Wygłaszał wykłady na terenie całej Polski. Po jego wykładach często dochodziło do ekscesów antysemickich[5].

Był zwolennikiem ograniczenia, a następnie całkowitego zakazu prawnego uboju rytualnego – szechity. Wbrew opinii Rabinatu Warszawskiego i całej społeczności żydowskiej[9] uważał, że rytualny ubój nie jest wymagany przez prawo Mojżeszowe[10]. W jego opinii ubój rytualny stanowił źródło znacznych dochodów dla gmin żydowskich i formę ekonomicznego wyzysku ludności chrześcijańskiej. Znaczny udział Żydów w branży mięsnej miał powodować, że 95–100% bydła było ubijane rytualnie, co biorąc pod uwagę fakt, że od jednego zwierzęcia gmina otrzymywała od kilku do 10 zł, powodowało znaczną podwyżkę ceny mięsa. Przytaczane przez Trzeciaka dane miały świadczyć, że dochody z szechity stanowiły blisko 50% wszystkich dochodów żydowskich gmin wyznaniowych w II RP. Trzeciak został powołany przez komisję sejmową jako rzeczoznawca; jego ówczesne wystąpienie zostało opublikowane w broszurze Ubój rytualny czy mechaniczny? Opinia rzeczoznawcy wypowiedziana na posiedzeniu Komisji Administracji i Gospodarki Sejmu Polskiego 5 III 1936 (Warszawa 1936)[10].

Zdaniem Żydów niektórych przedstawicieli rządu konsekwencją wprowadzenia zakazu byłoby zmniejszenie konsumpcji mięsa przez ortodoksyjnych wyznawców judaizmu, którzy uważali, że mięso nie pochodzące z uboju rytualnego nie może być spożywane. Zakaz prowadziłby także do zwolnienia kilkudziesięciu tysięcy pracowników rzeźni i likwidacji pokaźnej branży gospodarki. Ekonomiści uważali, że zakaz nie ma żadnego uzasadnienia ekonomicznego. Pomysłodawcy zakazu nie ukrywali, że ich celem jest przede wszystkim ograniczenie udziału Żydów w życiu gospodarczym[9]. Ostatecznie, pomimo protestów społeczności żydowskiej, ustawa o zakazie powszechnego uboju rytualnego weszła w życie 1 stycznia 1937. Stosowanie szechity zostało ograniczone tylko dla potrzeb religijnych. Końcowy kształt ustawy był łagodniejszy niż ten, który postulował Trzeciak. Regulacja doprowadziła jednak do spadku wpływów gmin żydowskich co utrudniło ich działalność w zakresie edukacji czy pomocy ubogim[9]. Uchwalenie ustawy uznaje się za jeden z największych sukcesów Trzeciaka[10].

Okres II Wojny Światowej[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1939 był członkiem-założycielem proniemieckiej, antysowieckiej i antysemickiej Narodowej Organizacji Radykalnej,[11] w której wraz z Władysławem Studnickim tworzył frakcję umiarkowanych, przeciwnych faszyzującym politycznym koncepcjom Erazma Samborskiego i Andrzeja Świetlickiego oraz pronazistowskiemu eksterminacyjnemu antysemityzmowi Stanisława Brochwicza, po pogromie wielkanocnym, zerwał z organizacją wszelkie kontakty[potrzebny przypis].

Podczas okupacji miał przyjazne kontakty z Niemcami. Według jednego z opracowań AK był współpracownikiem Gestapo[5]. Swoje relacje z okupantem wykorzystywał do pomocy znajomym[12]. Dzięki znajomościom udało mu się uratować osadzonego w obozie w Kołatowie na Litwie płk. Ignacego Oziewicza[5]. Jego antysemickie artykuły były publikowane na łamach prasy wydawanej przez okupanta. Cytaty z jego książek umieszczano na nazistowskich plakatach antysemickich[5].

22 marca 1941 roku złożył donos na Tadeusza Pudra, duchownego katolickiego pochodzenia żydowskiego. Na skutek donosu Puder został aresztowany i osadzony w więzieniu Gestapo na Rakowieckiej[5].

Brak jest źródeł twierdzących, że ksiądz Trzeciak pomagał Żydom podczas wojny[5]. Według świadectwa Zuzanny Sienkiewiczowej miał powiedzieć siostrze zakonnej prowadzącej szkołę z internatem, że mając wybór pomiędzy zapewnieniem miejsca dla dzieci katolickich lub żydowskich powinna pomóc dzieciom żydowskim. W ten sposób bowiem siostra uratuje życie dzieciom żydowskim a dzieci katolickie mogą znaleźć inną szkołę z internatem[13]. Ta wypowiedź bywa traktowana jako dowód przyjaznej postawy księdza wobec Żydów w okresie wojny[5].

Po wybuchu powstania warszawskiego w kościele św. Antoniego schroniło się wielu mieszkańców okolicznych domów, którzy liczyli, że szanowany przez Niemców proboszcz uchroni ich przed śmiercią. W przekonaniu tym umacniał ich zresztą sam ks. Trzeciak. W dniu 7 sierpnia 1944 Niemcy po raz pierwszy pojawili się w kościele, jednak proboszcz zdołał ich przekonać, aby pozostawili ludność w spokoju. Podlewski podaje, że ksiądz Trzeciak pokazał wówczas żołnierzom wysokie niemieckie odznaczenie (nadane mu jeszcze przed wojną) oraz jakieś papiery. Już następnego dnia Niemcy powrócili jednak, aby dokończyć wypędzanie mieszkańców ulicy Senatorskiej. Zgromadzonych w kościele uchodźców pognano na Wolę, a stamtąd do obozu w Pruszkowie. W trakcie marszu na Wolę zamordowano co najmniej 10 osób. Jedną z ofiar był ks. Trzeciak – zastrzelony przez szeregowego żołnierza[14][15].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

2 maja 1923 został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski[16][17].

Posiadał również polski Krzyż Walecznych, rumuński Krzyż Komandorski Orderu Korony, węgierski Krzyż Komandorski Orderu Zasługi i jugosłowiański Krzyż Oficerski Orderu św. Sawy[17].

W latach 30. otrzymał z rąk kanclerza Niemiec Hitlera Order Niemiecki, za wyjątkowo humanitarną postawę w stosunku do jeńców niemieckich w czasie I wojny światowej[18][1]

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Maria Magdalena Blombergowa: Kontakty Polaków z Cesarskim Rosyjskim Towarzystwem Archeologicznym w Petersburgu. "Analecta" 12/1-2(23-24), 2003. s. 147-163
  2. W.J. Muszyński, Stanisław Trzeciak, [w:] Lista strat działaczy obozu narodowego w latach 1939-1955, red. W.J. Muszyński, J. Mysiakowska-Muszyńska, t. 1, Warszawa 2010, s. 296.
  3. Zmiany na stanowiskach i urzędach duchownych. „Kronika Dyecezyi Przemyskiej”. 1-2, s. 81, 1924. 
  4. Ronald Modras, The Catholic Church and Antisemitism, Poland, 1933–1939, Vidal Sassoon International Center for the Study of Antisemitism (SICSA), The Hebrew University of Jerusalem, 1994, s. 94.
  5. a b c d e f g h i j k Dariusz Libionka, Jan Grabowski. Anatomia donosu ks. Stanisława Trzeciaka na ks. Tadeusza Pudra. „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. 13, s. 641-676, 2017. 
  6. W.J. Muszyński, Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934-1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej, Warszawa 2011, s. 134.
  7. Stanisław Trzeciak. Wielki papież Benedykt XIV a kwestia żydowska w Polsce. „Mały Dziennik”. 78/79, 20 marca 1939. 
  8. A key influence on Polish Catholic intellectual attitudes towards Jews in this period was the infamous Protocols of the Elders of Zion. The widely respected scholar and priest Stanisław Trzeciak was the best-known advocate of "The Protocols" and in the second half of the 1930s, his writings reached a broad readership, especially in Przegląd Katolicki. The respect accorded him by the Catholic press leant his anti-Jewish articles an air of authority in the discourse. Judaism was charged with being "a system of contempt... without any trace of Christian forgiveness and love." David Silberklang. Alien, Hostile, Dangerous: The Image of the Jews in the Polish-Catholic Press in the 1930s. „Yad Vashem Magazine”. vol. 34, s. 8-9, 2004. 
  9. a b c Szymon Rudnicki: Równi, ale niezupełnie. Warszawa: 2008, s. 157-172. ISBN 978-83-926515-5-0.
  10. a b c W.J. Muszyński, Stanisław Trzeciak, [w:] Lista strat działaczy obozu narodowego w latach 1939-1955, red. W.J. Muszyński, J. Mysiakowska-Muszyńska, t. 1, Warszawa 2010, s. 296.
  11. Emanuel Ringelblum, Polish-Jewish Relations During the Second World War, Northwestern University Press, 1992, ISBN 978-0-8101-0963-6 [dostęp 2018-03-20] (ang.).
  12. Stanisław Podlewski, Przemarsz przez piekło, wyd. 1971, s.134-141.
  13. 'Ksiądz spytał: "Co grozi tym dziewczynkom katolickim, jeśli siostra nie będzie miała dla nich miejsca?" - "Będą się uczyły w gorszych warunkach albo może nawet stracą lata szkolne". - "A tamtym co grozi, gdyby siostra je usunęła?" - "Ksiądz wie, pewna śmierć". - "Więc siostrze nie wolno się wahać i zastanawiać, pierwszeństwo mają te małe Żydóweczki" - odpowiedział kapłan' - W. Bartoszewski, Z. Lewinówna: Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, wyd. 4 uzup.. Warszawa: 2012, s. 598-599.
  14. Antoni Przygoński: Powstanie warszawskie w sierpniu 1944 r. T. I. Warszawa: PWN, 1980, s. 428-429. ISBN 83-01-00293-X.
  15. Stanisław Podlewski: Przemarsz przez piekło. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1957, s. 149-153.
  16. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 30.
  17. a b Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 759.
  18. Jacek Owczarski: Wyznania "wykształciucha" lata 1945-2007, Warszawa 2007, s. 100.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dariusz Libionka, Jan Grabowski. Anatomia donosu ks. Stanisława Trzeciaka na ks. Tadeusza Pudra. „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. 13, s. 641-676, 2017. 
  • W.J. Muszyński, Stanisław Trzeciak, [w:] Lista strat działaczy obozu narodowego w latach 1939-1955, red. W.J. Muszyński, J. Mysiakowska-Muszyńska, t. 1, Warszawa 2010, s. 296.