Stanisław Trzeciak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stanisław Trzeciak
ks. Stanisław Trzeciak przy pracy
ks. Stanisław Trzeciak przy pracy
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 25 października 1873
Rudna Wielka
Data i miejsce śmierci 8 sierpnia1944
Warszawa
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Komandor Orderu Korony Rumunii Krzyż Komandorski Węgierskiego Orderu Zasługi (cywilny) Oficer Orderu Świętego Sawy

Stanisław Trzeciak (ur. 25 października 1873 w Rudnej Wielkiej, zm. 8 sierpnia 1944 w Warszawie) – polski duchowny katolicki, działacz społeczny, doktor teologii, profesor.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z chłopskiej rodziny Jana i Katarzyny z Majcherów. Ukończył gimnazjum w Rzeszowie, seminarium duchowne w Przemyślu, gdzie w 1898 otrzymał święcenia kapłańskie, studia teologiczne na Uniwersytecie Albrechta i Ludwika we Fryburgu oraz w Wiedniu, Rzymie, Krakowie (doktorat z teologii) i Jerozolimie. W latach 1903–1905 prowadził w Egipcie i Palestynie prace badawcze nad tamtejszą przyrodą, topografią krain biblijnych, warunkami klimatycznymi i chorobami, zwłaszcza trądem, a także badał psychikę i kulturę narodów Bliskiego Wschodu. W latach 1906–1907 sekretarz konsystorza biskupiego w Przemyślu. Od 1907 do 1918 profesor Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. W 1912 został członkiem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Archeologicznego. Badania nad zwalczaniem trądu prowadził również w Bergen, a ich wyniki opublikował na światowej wystawie higienicznej w Petersburgu. Był współredaktorem „Przeglądu Kościelnego” oraz współpracownikiem „Monumenta Judaica”. Jego publikacje opisywały badania nad problemami wierzeniowymi, kwestiami żydowskimi i kulturą narodów Bliskiego Wschodu, a rezultatem tej działalności były państwowe odznaczenia polskie, rumuńskie, węgierskie, jugosłowiańskie i niemieckie[1].

W czasie I wojny światowej był współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny. W czerwcu 1918 powrócił do kraju. Brał udział w obronie Lwowa. W 1921 zainicjował akcję mającą na celu pomoc dzieciom powracającym z Rosji[2].

W latach 1923–1928 proboszcz w parafii w Dębowcu. W 1923 otrzymał godność Szambelana Jego Świątobliwości Ojca św.[3]. Od 1928 rektor kościoła św. Jacka w Warszawie, następnie proboszcz parafii św. Antoniego. Był jednym z założycieli prometejskiej placówki – Instytutu Wschodniego w Warszawie. W latach 1926–1939 zasiadał w zarządzie tej placówki, był również wykładowcą funkcjonującej w murach Instytutu Szkoły Wschodoznawczejpotrzebne źródło.

Był zwolennikiem ograniczenia, a następnie całkowitego zakazu prawnego uboju rytualnego – szechity. Uważał, że rytualny ubój nie jest wymagany przez prawo Mojżeszowe, stanowi natomiast źródło znacznych dochodów dla gmin żydowskich i ekonomicznego wyzysku ludności chrześcijańskiej. W jego opinii znaczny udział Żydów w branży mięsnej miał powodować, że 95–100% bydła było ubijane rytualnie, co biorąc pod uwagę fakt, że od jednego zwierzęcia gmina otrzymywała od kilku do 10 zł, powodowało znaczną podwyżkę ceny mięsa. Przytaczane przez Trzeciaka dane miały świadczyć, że dochody z szechity stanowiły blisko 50% wszystkich dochodów żydowskich gmin wyznaniowych w II RP. Podczas debaty parlamentarnej Trzeciak został powołany przez komisję sejmową jako rzeczoznawca; jego ówczesne wystąpienie zostało opublikowane w broszurze Ubój rytualny czy mechaniczny? Opinia rzeczoznawcy wypowiedziana na posiedzeniu Komisji Administracji i Gospodarki Sejmu Polskiego 5 III 1936 (Warszawa 1936); ostatecznie 1 stycznia 1937 weszła w życie specjalna ustawa o zakazie powszechnego uboju rytualnego, ograniczająca stosowanie szechity tylko dla potrzeb religijnych, co uznaje się za jego jeden z największych sukcesów[4].

Trzeciak był uważany przed wojną za czołowego teoretyka akcji antyżydowskiej w Polsce[5][6]. Stąd ściśle współpracował ze Związkiem Popierania Polskiego Stanu Posiadania, który był organizacją propagującą ideologię ONR[7].

Napisał kilkadziesiąt prac naukowych, w tym wiele poświęconych kwestii żydowskiej. Uchodził za najlepszego wśród polskich duchownych katolickich znawcę Talmudu. Jego dorobek naukowy został w szerokim zakresie wykorzystany przez Feliksa Konecznego w powstałej w okresie wojny pracy Cywilizacja żydowska (Londyn 1974, wyd. pośmiertnie)potrzebne źródło.

W październiku 1939 był członkiem-założycielem proniemieckiej, antysowieckiej i antysemickiej Narodowej Organizacji Radykalnej,[8] w której wraz z Władysławem Studnickim tworzył frakcję umiarkowanych, przeciwnych faszyzującym politycznym koncepcjom Erazma Samborskiego i Andrzeja Świetlickiego oraz pronazistowskiemu eksterminacyjnemu antysemityzmowi Stanisława Brochwicza, po pogromie wielkanocnym, zerwał z organizacją wszelkie kontakty.[potrzebny przypis]

Podczas okupacji niósł pomoc prześladowanym Żydom[9][10].

Dalsza działalność księdza jest niejasna. Stanisław Podlewski w książce Przemarsz przez piekło utrzymuje, że ceniony przez okupantów ksiądz pomagał aresztowanym.[11]

Po wybuchu powstania warszawskiego w kościele św. Antoniego schroniło się wielu mieszkańców okolicznych domów, którzy liczyli, że szanowany przez Niemców proboszcz uchroni ich przed śmiercią. W przekonaniu tym umacniał ich zresztą sam ks. Trzeciak. W dniu 7 sierpnia 1944 Niemcy po raz pierwszy pojawili się w kościele, jednak proboszcz zdołał ich przekonać, aby pozostawili ludność w spokoju. Podlewski podaje, że ksiądz Trzeciak pokazał wówczas żołnierzom wysokie niemieckie odznaczenie (nadane mu jeszcze przed wojną) oraz jakieś papiery. Już następnego dnia Niemcy powrócili jednak, aby dokończyć wypędzanie mieszkańców ulicy Senatorskiej. Zgromadzonych w kościele uchodźców pognano na Wolę, a stamtąd do obozu w Pruszkowie. W trakcie marszu na Wolę zamordowano co najmniej 10 osób. Jedną z ofiar był ks. Trzeciak – zastrzelony przez szeregowego żołnierza[12][13].

Był autorem kilkudziesięciu prac naukowych poświęconych kwestii żydowskiej i masonerii. W swoich pracach przestrzegał przed skutkami komunizmu, jak również wcielanych, jego zdaniem, obecnie najbardziej zwyrodniałych i antyludzkich ideologii, jakimi są masoński liberalizm i naturalizmpotrzebne źródło.

Należał do badaczy przekonanych o autentyczności Protokołów mędrców Syjonu; jego stanowisko wynikało nie tyle z posiadania jakiegoś dowodu na ich autentyczność, ile z wniosków, jakie wyciągnął z analizy treści; był przekonany o istnieniu światowego spisku wpływowych środowisk żydowskich przeciwko cywilizacji łacińskiej i katolicyzmowi, którego celem miało być zdobycie władzy nad światem; oprócz moralnego deprawowania narodów i ich wyzysku materialnego, jednym z narzędzi urzeczywistnienia tego planu miał być komunizm i rewolucja bolszewicka w Rosji. W 1936 Trzeciak pisał: "Najskuteczniejszym środkiem do zagarnięcia władzy i majątków narodów rdzennych jest rewolucja, jak to widzimy z przebiegu wszystkich nowoczesnych przewrotów politycznych, gdzie żydzi przechodzili do znaczenia i majątków. Potwierdza to szczególniej zaś w Rosji, którą żydzi zniszczyli, zrabowali i ujarzmili, którą dotąd rządzą. Nic więc dziwnego, że całą siłą prą do wywołania rewolucji światowej. Ośrodkiem tych dążności jest obecnie Rosja, gdzie zaraz po jej opanowaniu zwrócili się do proletariatu całego świata ze znanym apelem: wsiem!, wsiem!, wsiem!, wzywając wszystkich proletariuszy do wywołania przewrotów politycznych. [...] Bolszewizm to nie choroba dusz, ale wielkie oszustwo żydowskie, a kto mówi o komunizmie, a nie mówi o żydach, ten nie ma wprost pojęcia co to jest komunizm, bo komunizm i judaizm to obecnie prawie równoznaczne pojęcia" (Program światowej polityki żydowskiej)potrzebne źródło.

Trzeciak nie potępiał wszystkich Żydów, nie wszystkich też uważał za uzurpatorów dążących do dominacji nad światem; podkreślał, że oprócz żydowskich środowisk wywrotowych, są również uczciwi Żydzi, których działalność jest pożyteczna dla społeczeństwa nieżydowskiego, oraz lojalni wobec Polski ortodoksi prześladowani przez międzynarodowe kręgi żydowskiepotrzebne źródło.

Niektóre źródła kościelne podają, że należał do krytyków polityki nazistowskich Niemiec. Twierdził m.in. iż ideologia narodowosocjalistyczna jest przesiąknięta duchem żydowskim, a rasizm jest koncepcją wprost zaczerpniętą z „ducha Talmudu”. Stanowisko to nie przeszkodziło Trzeciakowi wyrażać uznania dla niektórych rozwiązań zmierzających do usunięcia Żydów z Niemiec, jednak miało to miejsce w latach 30., czyli w okresie, gdy antysemicka polityka Adolfa Hitlera ograniczała się do mniej lub bardziej dotkliwych prześladowań i nie pokazała jeszcze światu swego ludobójczego oblicza. Jednocześnie współpracował z hitlerowskim Instytutem badania problemów żydowskichpotrzebne źródło.

Trzeciak jest jednym z bohaterów książki Ronalda Modrasa pt. Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933–1939 napisanej w ramach grantu przyznanego autorowi przez Vidal Sassoon International Center for the Study of Antisemitism na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie[14].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

2 maja 1923 został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski[15][16].

Posiadał również polski Krzyż Walecznych, rumuński Krzyż Komandorski Orderu Korony, węgierski Krzyż Komandorski Orderu Zasługi i jugosłowiański Krzyż Oficerski Orderu św. Sawy[16].

W latach 30. otrzymał z rąk kanclerza Niemiec Hitlera Order Niemiecki, za wyjątkowo humanitarną postawę w stosunku do jeńców niemieckich w czasie I wojny światowej[17][1]

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Maria Magdalena Blombergowa: Kontakty Polaków z Cesarskim Rosyjskim Towarzystwem Archeologicznym w Petersburgu. "Analecta" 12/1-2(23-24), 2003. s. 147-163
  2. W.J. Muszyński, Stanisław Trzeciak, [w:] Lista strat działaczy obozu narodowego w latach 1939-1955, red. W.J. Muszyński, J. Mysiakowska-Muszyńska, t. 1, Warszawa 2010, s. 296.
  3. Zmiany na stanowiskach i urzędach duchownych. „Kronika Dyecezyi Przemyskiej”. 1-2, s. 81, 1924. 
  4. W.J. Muszyński, Stanisław Trzeciak, [w:] Lista strat działaczy obozu narodowego w latach 1939-1955, red. W.J. Muszyński, J. Mysiakowska-Muszyńska, t. 1, Warszawa 2010, s. 296.
  5. Ronald Modras, The Catholic Church and Antisemitism, Poland, 1933–1939, Vidal Sassoon International Center for the Study of Antisemitism (SICSA), The Hebrew University of Jerusalem, 1994, s. 94.
  6. David Silberklang, Alien, Hostile, Dangerous: The Image of the Jews in the Polish-Catholic Press in the 1930s, "Yad Vashem Magazine 2004, vol. 34" [1]
  7. W.J. Muszyński, Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934-1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej, Warszawa 2011, s. 134.
  8. Emanuel Ringelblum, Polish-Jewish Relations During the Second World War, Northwestern University Press, 1992, ISBN 978-0-8101-0963-6 [dostęp 2018-03-20] (ang.).
  9. M.J. Chodakiewicz, J. Mysiakowska-Muszyńska, W.J. Muszyński, Polska dla Polaków! Kim byli i są polscy narodowcy, Poznań 2015, s. 237.
  10. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, wyd. 3 uzup., Warszawa 2007, s. 582.
  11. Stanisław Podlewski, Przemarsz przez piekło, wyd. 1971, s.134-141.
  12. Antoni Przygoński: Powstanie warszawskie w sierpniu 1944 r. T. I. Warszawa: PWN, 1980, s. 428-429. ISBN 83-01-00293-X.
  13. Stanisław Podlewski: Przemarsz przez piekło. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1957, s. 149-153.
  14. Studia Judaica 3: 2000 nr 2(6)
  15. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 30.
  16. a b Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 759.
  17. Jacek Owczarski: Wyznania "wykształciucha" lata 1945-2007, Warszawa 2007, s. 100.