Przejdź do zawartości

Szoszoni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Szoszoni
Sosoni’
Shoshone
Miejsce zamieszkania

Stany Zjednoczone (Idaho i Wyoming)

Język

szoszoński(inne języki), angielski

Religia

pejotyzm[1]

Multimedia w Wikimedia Commons
Tipi Szoszonów

Szoszoni (nazwy własne: Sosoni’ i Newe, Lud Domu Trawy, Grass House People[1]) – grupa plemion[1] Indian Ameryki Północnej, znanych też jako Węże (ang. Snake Indians). Należą do rodziny językowej uto-azteckiej. Pierwotnie zamieszkiwali obszar Wielkiej Kotliny[2] pomiędzy południem obecnego stanu Idaho a Doliną Śmierci w Kalifornii, pomiędzy górami Smiths Creek w stanie Nevada a dzisiejszym miastem Ely, Nevada[3] a także tereny obecnego zachodniego stanu Wyoming i górnego biegu rzeki Kolumbia. Największym skupiskiem Szoszonów był szczep Szoszonów znad Rzeki Wiatrów w Wyoming.

Wyróżnia się trzy główne grupy Szoszonów:

  • Szoszoni Północni - zamieszkiwali dorzecze górnego biegu rzeki Kolumbia, w XVIII wieku zdobyli konie, polowali na bizony. Ich cechą wyróżniającą była m.in. duża rola łososia w diecie.
  • Szoszoni Wschodni - zamieszkali okolice zachodnie obecnego stanu Wyoming.
  • Szoszoni Zachodni - w odróżnieniu od Północnych i Wschodnich nie posiadali koni i nie polowali na bizony[4].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Źródła nazwy Szoszoni nie są jasne. Jest to określenie, które nadali plemieniu koloniści, biali Amerykanie, na początku XIX wieku. Szoszoni określali samych siebie terminem Neve, który oznacza w ich języku ludzie[5]. Zamieszkiwane przez siebie tereny określali jako Pia Sokopia co oznaczało w ich języku Matka Ziemia[6].

Szoszoni byli społeczeństwem zbieracko łowieckim, odżywiali się zebranymi roślinami lub upolowanymi zwierzętami[7]. Głównym roślinnym źródłem pożywienia były orzeszki piniowe[8]. Polowali również na zające wielkouche i na większe zwierzęta, takie jak sarny, antylopy[9] czy bizony[10]. Północne szczepy łowiły również łososia w rzece Kolumbia[11]. Polowali wyłącznie w celu zdobycia pożywienia, nie praktykowali polowania dla sportu[9]. Ze względu na swój tryb życia oparty na polowaniu i zbieraniu roślin nie byli przywiązani do jednego miejsca a wędrowali z miejsca na miejsce w ciągu roku. W lecie zakładali obozy w pobliżu okolic bogatych w owoce, warzywa czy nasiona, zimą przenosili się w inne okolice i budowali szałasy zabezpieczające przed zimnem[12]. Szoszoni nie wytworzyli scentralizowanej formy organizacji politycznej, rozszerzone rodziny Szoszonów mieszkały na pobliskim terytorium i spotykały się na różnego rodzaju uroczystościach i wspólnych aktywnościach, na przykład na wspólne polowania. Rodziny nie podlegały jednak jednej centralnej władzy[13]. Szoszoni nie wytworzyli pisma, ich tradycja i kultura były przekazywane w formie ustnej, poprzez opowieści i wspólne rytuały, tańce[14].

Według niektórych archeologów najstarsze ślady kultury Szoszonów pochodzą z okresu około 3500 p.n.e., inni uznają, iż najstarsze ślady kultury Szoszonów to sztuka naskalna w okolicy jeziora Dinwoody pochodząca z około 1500 p.n.e[15][16]. W XVII wieku Szoszoni Wschodni pozyskali konie poprzez napady na osady Hiszpanów i Pueblo. Dzięki koniom udało im się uzyskać znaczącą przewagę nad innymi plemionami rdzennych Amerykanów. Konie ułatwiały im polowanie[10]. W połowie XVIII wieku Szoszoni Wschodni weszli w konflikt z Czarnymi Stopami (Siksika). Plemię Czarnych Stóp posiadało nie tylko konie, ale również broń palną, którą pozyskało poprzez handel z Europejczykami. W konsekwencji przegranych walk Szoszoni wycofali się z terenów obecnej Montany na południe. Ich populacje w tym czasie zdziesiątkowała również epidemia ospy[10].

Wojownicy nosili pióropusze wzorowane na noszonych przez Wrony, Flathead i Dakotów.

Na skutek traktatu florydzkiego z 1819 roku ziemie zamieszkane przez Szoszonów znalazły się formalnie pod jurysdykcją Hiszpanii. W 1821 roku, gdy Meksyk uzyskał niepodległość od Hiszpanii, tereny te formalnie należały do Meksyku, jednak mieszkańcy Meksyku nie zapuszczali się w te odległe od nich okolice[17]. Pierwszymi Europejczykami, którzy zetknęli się z Szoszonami, byli angielscy traperzy, którzy udawali się w okolice Nevady i Kalifornii w celu łapania bobrów. Skóra bobra była pożądanym materiałem używanym do wytwarzania kapeluszy. Prawdopodobnie pierwszym Europejczykiem, który zetknął się z Szoszonami był traper Jedediah Smith, miało to miejsce w 1827 roku. Smith zawarł krótką i negatywną wzmiankę o spotkaniu z Szoszonami w swojej relacji, stwierdził, że jest to niezwykle uboga rasa, która odżywia się jedynie korzeniami i świerszczami[18]. Kolejną wyprawę w regiony zamieszkane przez Szoszonów zorganizował brytyjski traper Peter Skene Ogden. Wyprawa Ogdena wyłapała ogromną ilość bobrów i wpłynęła negatywnie na gospodarkę Szoszonów, ponieważ plemię używało skóry bobrów jako materiału do produkcji odzieży. W odwecie Szoszoni likwidowali pułapki na bobry zakładane przez Europejczyków[18]. Ogden opisał swoje spotkanie z Szoszonami notując, iż noszą skóry królików i są pokojowo nastawieni. Jedynie niewielu z nich posiadało broń palną lub noże. Podobnie jak Smith Ogden stwierdził, że Szoszoni są ubodzy[19]. Kolejna ekspedycja traperów w 1833 zorganizowana przez Josepha Walkera zakończyła się konfliktem z Szoszonami. Walker nie znalazł żadnych bobrów, ponieważ wszystkie zostały wyłapane przez Ogdena. Szoszoni byli nastawieni wrogo do traperów, ponieważ uznali, że poprzednie ekspedycje niezwykle szybko wymordowały populacje zwierząt, które żyły w okolicy przez stulecia i były ważne dla produkcji odzieży. Plemię domagało się od traperów opłaty w postaci koni i jedzenia za możliwość polowania na ich terenie. Walker odmówił, doszło do bitwy, wskutek której zginęło kilku Szoszonów[19].

W 1848 roku poprzez Traktat z Guadalupe Hidalgo Meksyk zrzekł się terenów zamieszkanych przez Szoszonów na rzecz USA[20]. W tym samym czasie miała miejsce Kalifornijska gorączka złota, która sprawiła, że na te tereny napływały setki tysięcy osadników poszukujących złota[20]. Imigranci podróżowali w stronę Kalifornii przez tereny Nevady, ciągnęli ze sobą stada bydła, które miało negatywny wpływ na zasoby pożywienia dla Szoszonów[21]. Osadnicy okazyjnie atakowali Szoszonów, w odwecie Szoszoni zorganizowali się w grupy zbrojne posiadające konie i broń. Dokonywali kradzieży koni i prowadzili rodzaj wojny partyzanckiej przeciwko białym osadnikom[21]. Najlepiej znaną grupą jest ugrupowanie określane jako Biały Nóż, nazwane tak od koloru grotów strzał i noży, którego używali[21].

W latach 50. XIX wieku konfliktem Szoszonów z białymi osadnikami zainteresował się amerykański rząd federalny, w ramach którego funkcjonowało wówczas Biuro do spraw Indian. Biuro podejmowało próby mediacji pomiędzy Szoszonami a białymi osadnikami. Szoszoni byli niezadowoleni, że imigranci wybijają dziką zwierzynę, a bydło czy farmy osadników zajmują tereny, które uważali za własne. Przedstawiciele rządu próbowali przekonać Szoszonów do zmiany stylu z życia z łowiecko zbierackiego na osiadły, pragnęli, by zajęli się rolnictwem[22]. W 1859 utworzono pierwszy rezerwat dla Szoszonów w okolicy doliny Ruby. Do rezerwatu przeniosła się niewielka grupa Szoszonów, którzy zaczęli uprawiać ziemniaki i pszenicę. Eksperyment zakończył się jednak niepowodzeniem. Rząd federalny nie dostarczył obiecanych narzędzi ułatwiających pracę na roli. Szoszoni przestali uprawiać rolę. W rezerwacie wybuchł bunt. Władze zdecydowały się umieścić tam fort obsadzony przez jednostkę wojskową, doszło do starć z Szoszonami, które zakończyły się ofiarami śmiertelnymi[22].

W 1863 roku rząd federalny i Szoszoni zawarli Traktat z Doliny Ruby. Na jego mocy Szoszoni wyrzeklai się przemocy, zgodzili się na obecność białych osadników, budowę fortów, osad. Jednocześnie zgadzali się na to, że przeniosą się do rezerwatów. Rząd federalny ze swojej strony zadeklarował wypłatę Szoszonów 5 tys. dolarów rocznie, w postaci towarów, przez 20 lat[23].

 Zobacz też: Masakra nad Bear River.

W 1868 roku[1] Szoszoni zostali osadzeni w rezerwatach Lemhi i Fort Hall w Idaho oraz w rezerwacie Wind River w Wyoming[potrzebny przypis].

Liczebność

[edytuj | edytuj kod]

W 1845 ich liczebność wynosiła ok. 4500, a w roku 1930 ok. 4000 osób[potrzebny przypis]. W 1988 ich liczebność w rezerwacie wynosiła 1185 osób[1].

Według danych U.S. Census Bureau podczas spisu powszechnego w 2000 roku szoszońskie pochodzenie zadeklarowała następująca liczba obywateli USA:

  • Shoshone: 7739 („wyłącznie”) i 12 026 („wyłącznie lub między innymi”)
  • Shoshone-Bannock Tribe of the Fort Hall Reservation (Idaho): 4587 („wyłącznie”) i 5135 („wyłącznie lub między innymi”)
  • Te-Moak Tribes of Western Shoshone Indians of Nevada: 949 („wyłącznie”) i 1189 („wyłącznie lub między innymi”)
  • Paiute-Shoshone: 3119 („wyłącznie”) i 3539 („wyłącznie lub między innymi”).

Ich imię nosi wiele rzek, wodospadów, jezior, hrabstw i miejscowości na terenie kilku stanów USA.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d e Christopher Loether, SHOSHONES, [w:] Encyclopedia of the Great Plains [online] (ang.).
  2. ↑ Henry E. Stamm: People of the Wind River: the Eastern Shoshones, 1825-1900. Norman: University of Oklahoma Press, 1999, s. 3. ISBN 978-0-8061-3175-7.
  3. ↑ Steven Crum: The road on which we came:a history of the western Shoshone. 1994, s. 1. ISBN 978-0-585-12797-2. (ang.).
  4. ↑ Robert F. Murphy, Yolanda Murphy: Northern Shoshone and Bannock. W: Warren L. D'Azevedo (red.): Handbook of North American Indians. T. 11. 1984, s. 284. (ang.).
  5. ↑ Crum 1994 ↓, s. xi.
  6. ↑ Crum 1994 ↓, s. 1.
  7. ↑ Crum 1994 ↓, s. 2.
  8. ↑ Crum 1994 ↓, s. 4.
  9. ↑ a b Crum 1994 ↓, s. 7.
  10. ↑ a b c Stamm 1999 ↓, s. 6.
  11. ↑ Murphy i Murphy 1984 ↓, s. 284.
  12. ↑ Crum 1994 ↓, s. 8.
  13. ↑ Crum 1994 ↓, s. 9.
  14. ↑ Crum 1994 ↓, s. 10.
  15. ↑ Stamm 1999 ↓, s. 1.
  16. ↑ Sztuka naskalna tradycji Dinwoody z Wyoming [online], Archeopasja, 1 kwietnia 2011 [dostęp 2026-01-02].
  17. ↑ Crum 1994 ↓, s. 12.
  18. ↑ a b Crum 1994 ↓, s. 13.
  19. ↑ a b Crum 1994 ↓, s. 14.
  20. ↑ a b Crum 1994 ↓, s. 17.
  21. ↑ a b c Crum 1994 ↓, s. 18.
  22. ↑ a b Crum 1994 ↓, s. 20-22.
  23. ↑ Crum 1994 ↓, s. 25.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Barry M. Pritzker: A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples. Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1. (ang.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Szoszoni&oldid=79107458”