Szyk wozowy taborytów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zdobywanie taboru podczas wojen husyckich
Husycki wagenburg w XV-wiecznym wyobrażeniu

Szyk taborowy (szyk wozowy taborytów, niem. Wagenburg, czes. vozová hradba) – specyficzny obronny szyk bojowy po raz pierwszy zastosowany na szeroką skalę podczas wojen husyckich.

Cechy formacji[edytuj]

Dzięki połączeniu wozów bojowych, pod których osłoną prowadzono w pierwszej fazie walki ostrzał nieprzyjaciela z łuków, kusz, hakownic, hufnic i taraśnic, tworzono ruchomy obóz warowny, umożliwiający także w odpowiednim momencie przejście do działań zaczepnych.

Tradycja bitewnego wykorzystania taboru wywodzi się z Czech, gdzie w walkach z nieprzyjacielskim rycerstwem wprowadził je wódz husytów Jan Žižka. Niemieckie określenie wagenburg oznacza dosłownie „fortecę z wozów”, które ustawiano w krąg lub w czworobok, po czym spinano je łańcuchami. Niekiedy dodatkowo okopywano je dookoła fosą. W późniejszym czasie do ostrzału przeciwnika coraz częściej używano broni palnej – zarówno z wysokości wozów (rusznice, hakownice, taraśnice), jak i w wąskich przerwach pomiędzy nimi (hufnice, foglerze, bombardy). Sposób walki na wozach taboru zapewniał naturalną przewagę obrońcom znajdującym się na tej samej wysokości co jeźdźcy, górującym zaś nad atakującą piechotą.

Modułowy charakter, mobilność, stosunkowo niski koszt i małe zapotrzebowanie na wysoko wykwalifikowanych wojskowych, przy jednoczesnej wysokiej skuteczności przyczyniły się do rozpowszechnienia tego szyku. Wykorzystywane w nim wozy, przystosowane odpowiednio do walki, mogą uchodzić za prototyp czołgów.

Specyfika taboru[edytuj]

Początkowo do tego celu wykorzystywano zwykłe wiejskie wozy używane do transportu towarów. Z biegiem czasu, wskutek pozyskanych w walce doświadczeń, zaczęto oddzielać wozy zaopatrzeniowe od bojowych, odpowiednio różnicowanych w tej funkcji. Dobierano większe i mocniejsze wozy, wyposażane po bokach w solidne osłony zewnętrzne z tarcic, w grube deski dodatkowo zawieszane pod wozem między kołami jako ochrona przed ostrzałem, a także w przewożone drewniane tarcze (tarasy) ustawiane w walce pomiędzy wozami. Do stałego wyposażenia należały łańcuchy służące do szeregowego łączenia wozów oraz łopaty, rydle, motyki do naprawy dróg i doraźnego sypania polowych umocnień.

W taktyce epoki[edytuj]

Atak jazdy na przełamany tabor (Lipany 1434)

Bitewne wykorzystanie taboru wojskowego stanowiło nowość w europejskiej sztuce wojennej. Początkowo pomyślany jako zapora przeciw konnicy, z czasem wykorzystywany bywał też ofensywnie – do burzenia wrogiego szyku i do spychania nieprzyjaciela z pola walki. Istotne znaczenie miał również dla szerszego niż dotąd wykorzystania artylerii częściowo transportowanej na wozach na większe odległości[1].

Wczesnym sprawdzianem taktyki użycia taborów w bitwie były zwycięskie bitwy husytów pod Sudomierzem i Beneszowem w 1420, gdzie Żiżce udało się dzięki temu pokonać rycerską jazdę przeciwnika. Walki pod Sudomierzem i Horzycami wykazały skuteczność obrony także przed spieszoną kawalerią. Pod Nekmierzem i Sudomierzem nieliczna piechota jedynie dzięki taborowi i jego artylerii pobiła parokrotnie silniejszego nieprzyjaciela. W obronie pozycyjnej tabor wykorzystywano umiejętnie nie tylko na wzniesieniu (góra Wladarz, Horzyce, Czerwoniak), lecz nawet w oparciu o mury miejskie (Kutna Hora 1421).

Z kolei ruchomy szyk taborowy wykorzystano ofensywnie pod Maleszowem, używając część stoczonych z góry wozów ciężarowych dla rozerwania i zmieszania szyku nieprzyjaciela. W odwrocie zaś umieszczona na wozach artyleria pozwoliła husytom w 1421 wydostać się z osaczenia zarówno pod Kutną Horą, jak i pod górą Wladarz. O wielkiej skuteczności tej formacji obronnej świadczy fakt, że ostatnią bitwę wojen husyckich – pod Krzeczem w 1435 przegrano jedynie wskutek niedomknięcia taboru (podobnie fatalnie zaciążyło nieprzygotowanie taboru do obrony pod Hiltersried 1433); była to również ostateczna przyczyna klęski pod Lipanami w 1434.

Późniejsze zastosowanie[edytuj]

Tabor polowy w XVI wieku

Obronny szyk taborowy stosowali również krzyżacy w bitwie pod Chojnicami, a w późniejszych czasach – chętnie Kozacy (np. pod Chocimiem czy pod Korsuniem).

W XVI i XVII wieku wagenburg stracił swój wyłącznie obronny charakter. Dowódcy (zwłaszcza polscy hetmani) zaczęli go stosować również w charakterze bazy wypadowej. Przykładem mistrzostwa Polaków w zmiennym zastosowaniu taborów mogą być bitwy pod Świecinem czy Obertynem.

Przypisy

  1. Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych (red. Geoffrey Parker), Warszawa: Książka i Wiedza, 2008, s. 109.

Bibliografia[edytuj]

  • Leonard Ratajczyk: Historia wojskowości. Warszawa: Wyd. MON, 1980
  • Jan Durdík: Husitské vojenství. Praha: Naše vojsko, 1954
  • Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych (red. Geoffrey Parker). Warszawa: Książka i Wiedza, 2008

Linki zewnętrzne[edytuj]