Wapień dębnicki
Wapień dębnicki (pot. marmur dębnicki, czarny marmur) – dewoński (żywecki)[2] krystaliczny wapień (skała osadowa) wydobywany w kamieniołomie w Dębniku, w kolorze od szarego do czarnego, wykorzystywany (zwłaszcza w XVII i XVIII wieku) w kamieniarstwie, jako materiał okładzinowy i zdobniczy. Stosowany był głównie w barokowych kościołach, a wykonywano z niego portale, ołtarze, posadzki itd. Nazwa „marmur” jest zwyczajowa i powstała ze względu na fakt, iż skała ta uzyskuje bardzo dobry poler, co upodabnia ją pod względem wyglądu do marmuru (wapienia krystalicznego).
Właściwości
[edytuj | edytuj kod]- Ciężar objętościowy: 2,66–2,68 G/cm³
- Wytrzymałość na ściskanie: 736–1027 kG/cm²
- Ścieralność na tarczy Boehmego: 0,47–0,52 cm
- Nasiąkliwość: 0,18-0,32%
- Mrozoodporność: całkowita
- Przełam: równy
Daje się polerować, jednak z czasem matowieje i przybiera jasnoszarą barwę.
W tradycji ludowej przypisywano dębnickiemu marmurowi szczególne właściwości związane ze zmianą jego barwy. Zgodnie z przekazami kamień ten pod wpływem światła słonecznego miał stopniowo przechodzić z barwy czarnej w odcienie granatu, a następnie ciemnej szarości, niekiedy z rdzawym zabarwieniem[3.1].
Zjawisko to znajduje jednak wyjaśnienie w budowie chemicznej skały. Czarną barwę marmuru dębnickiego powoduje obecność substancji bitumicznych. Pod wpływem światła słonecznego oraz dostępu powietrza związki te ulegają częściowemu rozkładowi, co prowadzi do obserwowanej zmiany barwy materiału. Z tego względu marmur ten wykazuje ograniczoną trwałość estetyczną w warunkach ekspozycji na czynniki atmosferyczne[3.1].
Historia wydobycia
[edytuj | edytuj kod]Najstarsze wzmianki pisemne o czarnych marmurach z obszaru Dębnika pochodzą z XV wieku[3.1]. Według różnych źródeł kamieniołom w Dębniku eksploatowany był od XIV[4], lub od XVII wieku[5].
Od roku 1631 złoża stanowiły własność klasztoru w Czernej, który zarządzał nimi w latach 1644–1787. Od 1787 do 1794 kamieniołom był dzierżawiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Marmur dębnicki stał się popularny w czasach panowania Wazów, w wiekach XVII i XVIII. Wykonywano z niego całe wnętrza kaplic, portale, ołtarze, nagrobki, epitafia, posadzki, chrzcielnice, balustrady, przy czym dla XVII wieku typowe były portale i odrzwia, a dla XVIII – ołtarze. Dodatkowo wyroby te często były inkrustowane „marmurem” białym (także wydobywanym w Czernej) oraz różowym (z pobliskich Paczółtowic). Prawdopodobnie do rozpowszechnienia się mody na ten materiał przyczynił się Giovanni Trevano, który wykorzystał go podczas odbudowy spalonego skrzydła zamku wawelskiego. Około 1630 z marmuru dębnickiego wykonano wnętrze kaplicy Zbaraskich przy kościele dominikanów w Krakowie, ok. 1648 wykorzystano go w kaplicy Batorego na Wawelu, ok. 1685 w kaplicach kościoła Mariackiego zamontowano portale.
Wykorzystanie
[edytuj | edytuj kod]Ze względu na charakterystyczną barwę materiał ten znajdował zastosowanie przede wszystkim w produkcji płyt nagrobnych oraz sarkofagów[3.1]. Najwięcej wyrobów z marmuru dębnickiego powstało w Krakowie; drugim dużym skupiskiem dzieł z tego kamienia jest klasztor w Czernej. Dzieła często odkuwane były na miejscu, w Dębniku, przez warsztat kierowany przez Polaków (jedynie pierwszym kierownikiem był Włoch, Bartłomiej Stopano). Około połowy XVII wieku w Dębniku działali Wojciech i Jacek Zelascy, mistrzowie kamieniarscy, których sygnatury można odnaleźć na części ich dzieł (np. na antependium ołtarza św. Szymona z Lipnicy w kościele bernardynów w Krakowie). Do innych miejscowości, w których zastosowano czarny marmur należą m.in. Głogówek, Miechów, Olkusz, Tarnów, Mielec, Sanok, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Lublin, Gdańsk.
Do dziś zachowały się liczne nagrobki i epitafia wykonane z tego surowca, m.in. w katedrze wawelskiej, na Jasnej Górze oraz w katedrze św. Jana w Warszawie[3.2]. W tej ostatniej po lewej stronie ołtarza głównego, naprzeciw loży królewskiej, znajduje się nagrobek ostatnich książąt mazowieckich — Stanisława i Janusza[3.2]. Sam nagrobek wykonano z czerwonego marmuru chęcińskiego, natomiast towarzyszyła mu czarna płyta z Dębnika, zawierająca rozbudowaną inskrypcję łacińską[3.2]. Jej autorstwo bywa wiązane z Anną mazowiecką, siostrą zmarłych książąt, która mogła ją sporządzić samodzielnie lub zlecić jej wykonanie[3.2]. Według przekazu epitafium podkreślało pochodzenie książąt od dawnych władców Polski, ich cnoty oraz przedwczesną śmierć (Stanisław zmarł w 1524 roku, Janusz w 1528 roku), a także fakt przejścia Mazowsza pod panowanie królów polskich po ich zgonie[3.2]. Oryginalna czarna płyta epitafijna została zniszczona podczas II wojny światowej przez okupacyjne władze niemieckie, natomiast sam nagrobek został po wojnie zrekonstruowany przez konserwatorów i rzeźbiarzy; nie odtworzono jednak epitafijnej tablicy z marmuru dębnickiego[3.2].
Z marmuru dębnickiego wykonywano także liczne inne tablice pamiątkowe i elementy dekoracyjne[3.2]. Marmur z Dębnika wykorzystywano również w architekturze świeckiej, gdzie służył do układania dwubarwnych posadzek o układach przypominających szachownice oraz do okładania ścian reprezentacyjnych pomieszczeń[3.3]. Walory estetyczne tego kamienia doceniał m.in. Adam Jarzębski, muzyk i architekt związany z dworem Wazów, który podkreślał kunszt kamieniarzy w jego obróbce i polerowaniu[3.3] w swoich utworach. Surowiec ten stosowano także do wykonywania kominków, z których wiele zostało zrabowanych w czasie potopu szwedzkiego; elementy te wyłupywano ze ścian i transportowano Wisłą do Gdańska[3.3]. Część z nich zatonęła w rzece, skąd jeszcze po latach wydobywano fragmenty rzeźb i bloków marmuru[3.3].
Wyroby z tego kamienia powstawały także poza granicami Polski (wykonany jest z niego np. ołtarz główny katedry św. Szczepana w Wiedniu z lat 40. XVII wieku)[3.2].
Moda na czarny marmur trwała do końca XVIII wieku. W XIX wieku sięgano po niego rzadko (służył głównie jako materiał na nagrobki i epitafia). W XX wieku, w okresie PRL-u, marmur dębnicki przerabiany był na płyty posadzkowe i kruszywa.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Jacek Rajchel: Kamienny Kraków. Kraków: UWND AGH, 2005, s. 153. ISBN 83-86774-40-1. ISBN 83-89388-54-5.
- ↑ Ryszard Gradziński, Przewodnik geologiczny po okolicach Krakowa. Wydawnictwa Geologiczne, 1972
- ↑ Bożena Krzywobłocka, Róża Krzywobłocka: Tajemnice klejnotów. Ludowa Spoldzielnia Wydawnicza, 1983. ISBN 83-205-3428-3. (pol.).
- ↑ H. Walendowski, Wapień Dębnik. Minimonografie polskich kamieni budowlanych, „Nowy Kamieniarz”, nr 34 (5/2008), s. 56.
- ↑ T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982, s. 377.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982.
- T. Dobrowolski, Sztuka Krakowa, Kraków 1971.
- H. Walendowski, Wapień Dębnik. Minimonografie polskich kamieni budowlanych, „Nowy Kamieniarz”, nr 34 (5/2008), s. 56 (dostępne także na: rynekkamienia.pl).