Dębnik (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi w województwie małopolskim w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia słowa „Dębnik”.
Dębnik
Remiza OSP
Remiza OSP
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat krakowski
Gmina Krzeszowice
Liczba ludności (2014[1]) 105
Strefa numeracyjna (+48) 12
Kod pocztowy 32-065
Tablice rejestracyjne KRA
SIMC 0324122
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Dębnik
Dębnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dębnik
Dębnik
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Dębnik
Dębnik
Ziemia 50°09′37″N 19°40′14″E/50,160278 19,670556
Wjazd do miejscowości
Karmelicka Góra – kamieniołom
Kamieniołom Dębnik

Dębnikwieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice[2]. przy drodze powiatowej nr 2126K.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego.

Miejscowość położona jest na Wyżynie Krakowsko–Częstochowskiej. Pobliskie tereny włączone zostały do obszaru chronionego Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie. Miejscowość usytuowana jest w pobliżu dolinek: Doliny Eliaszówki i Doliny Racławki oraz klasztoru w Czernej. Wokół Dębnika rozciągają się wzgórza tzw. Marmurowe Wzgórza.

W miejscowości znajdują się kamieniołomy tzw. czarnego marmuru dębnickiego (w rzeczywistości wapieni), którego złoża eksploatowane były od średniowiecza. Marmur był szczególnie popularny w XVII i XVIII w., gdy zdobiono nim wiele barokowych kościołów w Polsce (np. klasztor w Czernej, będący właścicielem kamieniołomu).

W miejscowości znajduje się 85-letnia remiza miejscowej OSP.

Historia[edytuj]

  • 1415 – dziedzic Trzebini Mikołaj Klauskezinger odkrył tutejszy marmur;
  • 1422 – ukazała się pierwsza wzmianka o tutejszej osadzie niemieckiego historyka Hartmana Schädela;
  • początek XVI w. – królowa Bona sprowadziła włoskich kamieniarzy;
  • początek XVII w. – zaczęto wysyłać marmur dębnicki do Warszawy, Bartłomiej Stopano i Szymon Spadi zostali pierwszymi dzierżawcami kamieniołomów;
  • 1628 – Agnieszka Firlejowa została właścicielką łomów (dzierżawcami pozostali w/w dwaj Włosi);
  • połowa XVII w. – zarządcą został Adam Negowicz;
  • 1661 – król Jan II Kazimierz Waza wydał przywilej kamieniarzom z Dębnika, zezwalający prowadzenie prac kamieniarskich na terenie Polski i na Litwie;
  • 1680 – z testamentu kamieniarza Adama Negowicza wynika, że duży majątek podarował plebanowi paczółtowickiemu, czemu ostro sprzeciwił się przeor klasztoru w Czernej o. Kryzus. Wtargnął on do domu zmarłego, pozabierał dobytek i efekcie doszło do gorszącego wieloletniego procesu[3];
  • 1681 – administratorem łomów został Stefan Bystrzycki, który w pobliskich Paczółtowicach założył szkołę kamieniarską;
  • 1689 – karmelici z Czernej wydzierżawili kamieniołomy na 20 lat mistrzom Pomanowi i Bielawskiemu;
  • 1710 – karmelici przejęli administrację nad kamieniołami;
  • 1718 – karmelici ponownie wydzierżawili kamieniołomy Jackowi Zagórskiemu, Stanisławowi Bielawskiemu i Wojciechowi Maciejewskiemu;
  • XVII/XVIII w. – wielkie zamówienia kamieniarskie dla krajowych i zagranicznych kościołów;
  • 1720 – potwierdzono przywileje przez króla Augusta II;
  • 1758 – ponowne potwierdzono je przez króla Augusta III;
  • 30 czerwca 1787 – odbyła się wizyta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego;
  • 1787 – nastąpiła dzierżawa królewska; nowi włoscy kamieniarze to Domenico Schianta, Odoardo Gilli,Eliasz Galli i Leonardo Galli; nadzór sprawował ks. Sebastian Sierakowski;
  • 1794 – kierownikami łomu karmelitów zostali Leonard Galli, Mateusz Kuklewicz, Jan Galli i Ferdynand Kuhn;
  • 1820 – Piotr Steinkeller został kierownikiem łomu; nastąpiło bankructwo kamieniołomów;
  • 1893–1905 – nastąpiła dzierżawa łomów przez firmę Juliusz John i Spółka;
  • 1914 – rozpoczęto budowę cmentarza cholerycznego, gdzie pochowano kilku żołnierzy austriackich (przy skrzyżowaniu dróg do Krzeszowic i Paczółtowic);
  • 1925–1938 – dzierżawcą były Zakłady Terrabona i Terazzo „Schmaeidler” w Krzeszowicach;
  • 1931 – współdzierżawcą został Zakład artystyczno–kamieniarski braci Trembeckich w Krakowie;
  • 23 i 24 sierpnia 1944 – rozegrała się bitwa pomiędzy partyzantami polskimi i radzieckimi z Niemcami (pomnik w centrum wsi, mogiły na wzgórzu Góra Widoma);
  • 1945 – dzierżawcą kamieniołomu zostało Społeczne Przedsiębiorstwo Materiałów Budowlanych w Katowicach;
  • 1945 – nastąpiło upaństwowienie kamieniołomów (Śląskie Kamieniołomy w Świdnicy, potem Kieleckie Zakłady Kamienia Budowlanego i Krakowskie Zakłady Kamienia Budowlanego);
  • 1953 – rozpoczęto dokładne badania geologiczne łomów (szacowano wówczas zasoby na 768 tys. m3);
  • 29 grudnia 1961 – uchwalono decyzję o utworzeniu obszaru górniczego Dębnik (powierzchnia obszaru wydobywczego wynosiła 234 094 m3). Kamieniołom dostarczał kamień łamany dla oddziału przeróbczego w Krzeszowicach, gdzie wytwarzano z niego grysy do lastrika i mączkę do produkcji tynków trwałych. Bloki marmuru wysyłano do Kielc, gdzie przecinano je na płyty, z których elementy używano na budowle reprezentacyjne, m.in. Pałacu Kultury i Nauki, gmachu Sejmu, MDM, warszawskiego Zamku Królewskiego, ambasady chińskiej i innych warszawskich obiektów. Bloki marmuru wysyłano również do Włoch i Egiptu;
  • 1993 – zaprzestano wydobycia przemysłowego;
  • 2011 – funkcjonowały dwa małe prywatne łomy - na cele artystyczno-rzeźbiarskie[4].

Szlak turystyczny[edytuj]

Przebieg szlaku szlak turystyczny żółty Dolinek Jurajskich: szlak prowadzi przez: Krzeszowice, Dolinę Eliaszówki, klasztor w Czernej, Dębnik, Dolinę Racławki, Paczółtowic, Żary, Szklary, fragment Doliny Będkowskiej, Dolinę Kobylańską, zabytkowy dwór z 3 ćw. XVIII w. w Karniowicach 26 km, Dolinie Bolechowickiej, Zelków, Wierzchowie, koło Jaskini Mamutowej i Jaskini Wierzchowskiej Górnej, Murowni , następnie przez Ojcowski Park Narodowy (węzeł szlaków), potem przez Dolinę Sąspowską, Sąspów, Kalinów, Maczugę Herkulesa, a szlak kończy swój bieg przy zamku w Pieskowej Skale.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. Krzeszowice: Ludność – stan na dzień 31.12.2014 r.
  2. GUS. Rejestr TERYT
  3. Osadnictwo i krajobraz, wyd. ZZJPK, Kraków, 1997, s. 13, ISBN 83-901471-7-3
  4. Historia zredagowana została głównie na podstawie materiału z książki Juliana Zinkowa, „Krzeszowice i okolice” s. 59 i 60, oraz na podstawie opracowania geologicznego „Obszar Górniczy Dębnik” Z.P.K.B.

Bibliografia[edytuj]

  • Geomorfologia Polski, tom II, Warszawa 1986.
  • Ryszard Gradziński, Przewodnik geologiczny o okolicach Krakowa, Warszawa 1972.
  • Feliks Kiryk, Rudawa – wieś podkrakowska, 1986.
  • Marian Książkiewicz Dębnik – wielowiekowa eksploatacja łomów marmuru, 1996
  • Obszar Górniczy Dębnik dla złoża wapienia zbitego, Zrzeszenie Przemysłu Kamienia Budowlanego, 3.11.1961.
  • Okręgowy Urząd Górniczy w Krakowie i Ministerstwo Budownictwa Przemysłu Materiałów Budowlanych, Decyzja o utworzeniu obszaru górniczego Dębnik, 29.12.1961.
  • Przedsiębiorstwo Geologiczne Surowców Skalnych w Krakowie, Dokumentacja geologiczna, 29.07.1960
  • Julian Zinkow, Krzeszowice i okolice, W-wa Kraków: PTTK Kraj, 1988.

Linki zewnętrzne[edytuj]