Więzienie Montelupich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Więzienie Montelupich
Ilustracja
Więźniowie na Montelupich po kampanii wrześniowej, jesień 1939 r.
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Miejscowość Kraków
Adres ul. Montelupich 7
Rodzaj areszt śledczy, muzeum
Jednostka nadrzędna Służba Więzienna
Data powstania 1905
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Więzienie Montelupich
Więzienie Montelupich
Ziemia50°04′27″N 19°56′23″E/50,074167 19,939722
Areszt Śledczy Kraków przy Montelupich 7 – widok współczesny

Więzienie Montelupich – dawne więzienie w Krakowie przy ul. Montelupich 7, pierwotnie pełniące funkcje koszar wojskowych, mieszczące się w budynku będącym od XVI wieku własnością włoskiej rodziny kupiecko-bankierskiej Montelupich. W 1905 roku władze austriackie umieściły w nim sąd wojskowy, znajdujący się wcześniej na Wawelu, a następnie więzienie. Obecnie (2020) w budynku znajduje się Areszt Śledczy Kraków[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej w budynku przy Montelupich znajdowało się hitlerowskie więzienie policyjne podlegające Gestapo. W latach 1940–1944 więzionych było tu ok. 50 000 osób[2]. Przetrzymywano tu m. in. profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, aresztowanych podczas wymierzonej przeciwko polskiej inteligencji akcji Sonderaktion Krakau. Na terenie więzienia miały w tym czasie miejsce masowe egzekucje więźniów, z których część mordowano także w okolicach Krakowa (Podłęże i fort 49 „Krzesławice”). Większość aresztowanych, po ciężkich przesłuchaniach, wywożono do obozów koncentracyjnych Auschwitz-Birkenau i Plaszow[3].

Egzekucja 100 Polaków w Podłężu, wywiezionych z więzienia Montelupich, miała miejsce 2 lutego 1944 roku. Niemcy wzięli odwet za dokonanie 29 stycznia przez partyzantów Armii Krajowej z oddziału „Błyskawica”, nieudanego zamachu na generalnego gubernatora Hansa Franka, który jechał pociągiem do Lwowa[4]. Egzekucji dokonano na rozkaz dowódcy policji i SS Wilhelma Koppego, wykonali ją członkowie Gestapo, SS i Schutzpolizei (Schupo). Na terenie Krakowa SS i Gestapo rozstrzelało w masowej egzekucji 1000 ludzi z więzienia Montelupich, na wzgórzu przy ul. Kamedulska-Glinnik[5]. 29 stycznia 1944 roku z więzienia wywieziono do miejscowości Pełkinie 24 żołnierzy AK, gdzie zostali rozstrzelani w odwecie za odbicie w dniu 19 stycznia 1944 roku ujętego wcześniej członka ruchu oporu[6].

Po 1945 roku w budynku znajdowało się ciężkie centralne więzienie karno-śledcze Urzędu Bezpieczeństwa i NKWD, przez które przeszło kilka tysięcy polskich żołnierzy, głównie z AK oraz WiN-u, z których część wywieziono w głąb ZSRR na zesłanie, oraz członków Ukraińskiej Powstańczej Armii. W więzieniu wykonywano także pod koniec lat 40. kary śmierci na członkach niemieckiej załogi obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, skazanych w pierwszym procesie oświęcimskim[7].

21 kwietnia 1988 roku wykonano tutaj karę śmierci na Stanisławie Czabańskim. Był to ostatni wyrok śmierci wykonany w Polsce[8].

Martyrologia Polaków osadzanych i zamordowanych przez hitlerowców oraz funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w 1945 r. została upamiętniona po 1990 r. na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic: „MONTELUPICH / BRYGIDKI / ZAMEK LUBELSKI / 1939 – 1945”.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Więźniowie więzienia na Montelupich w Krakowie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Areszt Śledczy w Krakowie. Serwis Służby Więziennej. [dostęp 2020-03-10].
  2. Józef Batko, Gestapowcy, Kraków, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1985. ​ISBN 83-03-00720-3​. Cited in Cezary Leżeński’s review of the book in Nowe Książki, 1986, p. 127.
  3. Historia KL Plaszow. Muzeum Krakowa, 29.06.2017. [dostęp 2020-03-10].
  4. Historia Armii Krajowej. Leksykon w postaci elektronicznej. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, 1.04.2015. s. 9. [dostęp 2020-03-10].
  5. Piotr Subik: Tajemnica miejsca kaźni na Glinniku. Ile osób straciło życie z rąk Niemców?. Dziennik Polski, 17.05.2014. [dostęp 2020-03-10].
  6. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa: lata wojny 1939–1945. „Sport i Turystyka”, s. 299, 1966. Warszawa. 
  7. Marek Szafrański: 70 lat temu wykonano wyroki śmierci na 21 esesmanach z Auschwitz. Dzieje.pl, 24.01.2018. [dostęp 2020-03-10].
  8. Ostatni wyrok śmierci w PRL. Za co zginął Stanisław Czabański?. Fakt24.pl, 21.04.2015. [dostęp 2020-03-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wanda Kurkiewiczowa, Za murami Monte: wspomnienia z więzienia kobiecego Montelupich-Helclów, 1941-1942, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1968.
  • Stanisław Czerpak and Tadeusz Wroński, Ulica Pomorska 2: O krakowskim Gestapo i jego siedzibie w latach 1939–1945, Kraków, Muzeum Historii, 1972.
  • Wincenty Hein, Czesława Jakubiec, Montelupich, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1985, ISBN 83-08-00393-1, OCLC 830180927.