Armia Austro-Węgier

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
kaiserliche und königliche Armee
War flag of Austria-Hungary (1918).svg
Sztandar bojowy CK Monarchii
Historia
Państwo  Austro-Węgry
Sformowanie 1868
Rozformowanie 1918
Działania zbrojne
I wojna światowa
Wappen Kaisertum Österreich 1815 (Klein).png
Mapa garnizonów wojskowych Monarchii Austro-Węgierskiej, 1898
Naczelny dowódca do 1916 – cesarz Franciszek Józef I
c.k piechota galicyjska i bośniacka, rok 1898
c.k. kawaleria około 1900
c.k. artyleria polowa około 1900
Koszary 45. regimentu piechoty oraz batalionu Landwehry, widok z góry Aptekarki, Sanok, 1911-1912
Austro-węgierscy jeńcy wojenni w Karelii w 1915
Albatros D.III kompanii lotniczej Flik 41/J należący do asa Godwina Brumowskiego
SMS Tegetthoff, okręt Austro-Węgierskiej Marynarki Wojennej
Klamra pasa głównego – Armia Austro – Węgier

Armia Austro-Węgier (albo Armia Monarchii Austro-Węgierskiej) (niem. Gemeinsame Armee, kaiserliche und königliche Armee, k.u.k. Armee, czyli cesarska i królewska Armia; do 1867 p.n. kaiserlich königliche Armee, k.k. Armee, czyli cesarsko-królewska Armia) – wspólne wojska monarchii austro-węgierskiej. Wchodziły w skład wojsk lądowych (Landstreitkrräfte).

Lądowe siły zbrojne Austro-Węgier składały się z jednostek wspólnych, cesarskich i królewskich (K. u. K.), cesarsko-królewskiej obrony krajowej Przedlitawii (k.k. Landwehry), węgierskich honwedów (Honvéd) (k.u. Honvédség) oraz pospolitego ruszenia (Landsturm). Obok lądowych sił zbrojnych istniała też cesarsko-królewska Marynarka Wojenna.

Podstawy prawne poboru[edytuj | edytuj kod]

Powszechny obowiązek służby wojskowej nakładała na obywateli „Ustawa wojskowa” (Wehrgesetz), wydana w 1868 r. Określała czas trwania służby na 3 lata w linii i 7 lat w rezerwie. Dwa lata w Landwehrze służyły osoby, które odbyły wcześniej służbę w armii stałej, pozostałe osoby 12 lat. Czas służby w rezerwie uzupełniającej to 10 lat. Według nowej ustawy z 1912 roku czas służby określono w następujący sposób:

  • w armii lądowej: 2 lata w służbie czynnej, 10 lat w rezerwie uzupełniającej, 3 lata w linii i 7 lat w kawalerii i artylerii konnej;
  • w marynarce wojennej: 4 lata w linii, 5 lat w rezerwie i 3 lata w obronie morskiej;
  • w rezerwie uzupełniającej: 12 lat.

Poborem objęci byli mężczyźni między 19 a 50 rokiem życia, a w węgierskiej części do 55 roku życia.

W Austro-Węgrzech jeden żołnierz przypadał na 128 obywateli, podczas gdy we Francji - jeden na 65, a w Niemczech - jeden na 98. Zmobilizowana armia liczyła ok. 1,8 mln żołnierzy - dla porównania armia Rzeszy ok. 2,4 mln, a Rosji ok. 3,4 mln.

Poborowi kierowani byli zwykle do jednostek odległych od miejsc zamieszkania: na Bukowinę kierowano Polaków, Włochów i Niemców, do Tyrolu Ukraińców i Słowaków, do Lwowa Rumunów i Czechów[1].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

W chwili wybuchu I wojny światowej całe terytorium Austro-Węgier było podzielone na 16 okręgów wojskowych, w których w lipcu i sierpniu 1914 zmobilizowano dowództwa 6 armii 18 korpusów (korpusy I-XVII i jedna Grupa Armijna), 50 dywizji piechoty, 19 brygad piechoty (poza składem dywizji), 5 brygad górskich (pozadywizyjnych), 14 brygad marszowych, 5 brygad pospolitego ruszenia i 11 dywizji kawalerii. We wrześniu 1914 powołano kolejnych 26 brygad pospolitego ruszenia.

W skład każdego zmobilizowanego korpusu wchodziły zazwyczaj dwie liniowe dywizje piechoty i jedna dywizja obrony krajowej (Landwehry lub Honvedu). Artylerię korpusu stanowił dwubateryjny dywizjon artylerii ciężkiej – 150 mm haubic z 8 działami. W skład korpusu wchodziły też: batalion saperów, oddziały łączności, kolumna drutów kolczastych oraz służby.

Dywizja piechoty składała się z 2 brygad piechoty, po 2 pułki każda; artylerii dywizyjnej, złożonej z 1 pułku armat 77 mm po 5 baterii i 1 dywizjonu haubic 104 mm po 2 baterie; 1 dywizjonu rozpoznawczego (2-3 szwadrony kawalerii); oddziału łączności; oddziału sanitarnego; parku amunicyjnego; kolumny zaopatrzeniowej; piekarni oraz taborów.

Dywizja kawalerii składała się również z 2 brygad po 2 pułki. Pułk kawalerii liczył 6 szwadronów. Każda dywizja kawalerii dysponowała dywizjonem artylerii konnej i pododdziałami karabinów maszynowych.

Podstawową jednostką terytorialną podległą Ministerstwu Wojny były Okręgi Komendy Korpusu – w 1914 było ich 16.

Najniższy szczebel terytorialnej organizacji wojska stanowiło 114 wojskowych okręgów uzupełnień. Spośród nich 102 były podporządkowane pułkom piechoty armii wspólnej, a po 4 należały do: jednostek bośniacko-hercegowińskich, pułków tyrolskich strzelców cesarskich oraz marynarki wojennej.

Austriacka artyleria liczyła około 2600 dział. Wydatki na armię stanowiły stale ok. 16% budżetu państwa.

Wojska łączności[edytuj | edytuj kod]

Wojska łączności, poza jednostkami wchodzącymi w skład dywizji piechoty i kawalerii oraz korpusów, składały się z batalionów telegraficznych na szczeblu armii i naczelnego dowództwa i z batalionów specjalnych. Łączność radiowa dopiero zaczynała się rozwijać; całe siły zbrojne dysponowały 11 radiostacjami.

Wojska lotnicze[edytuj | edytuj kod]

Wojska lotnicze, podobnie jak wojska łączności, stawiały dopiero pierwsze kroki. Pierwsze jednostki lotnicze zaczęto tworzyć w 1909. W 1914 istniał jeden oddział sterowców wraz z obsługą techniczną, 15 kompanii lotniczych (Fliegerkompagnie, Flik) oraz jedna kompania i 12 oddziałów balonowych. Kompanie lotnicze liczyły po 106 ludzi i dysponowały łącznie 84 samolotami, których używano przede wszystkim do celów rozpoznania.

Wywiad[edytuj | edytuj kod]

Centralę służby wywiadowczej stanowiło Biuro Ewidencyjne (Evidenzbüro) Sztabu Generalnego w Wiedniu. Sam wywiad podlegał wydzielonej Grupie Wywiadu (Kundschafts-gruppe) w Biurze Ewidencyjnym.

Przy każdym dowództwie korpusu istniał Główny Ośrodek Wywiadowczy (Hauptkundschaftstelle – w skrócie HK-Stelle). Zwierzchnikiem z urzędu był szef sztabu korpusu. Na czele każdego ośrodka stał szef, którym był zazwyczaj oficer Sztabu Generalnego. W skład ośrodka wchodziło dwóch lub więcej oficerów; ponadto do współpracy przydzielano im funkcjonariuszy policji, żandarmerii, Straży Skarbowej, prokuratury oraz sędziego śledczego.

Na szczeblu powiatowym, w miarę potrzeby, szczególnie w rejonach przygranicznych, tworzone były ośrodki wywiadowcze niższego rzędu (K-Stelle).

Po wybuchu wojny utworzony został przy Naczelnym Dowództwie Armii (AOK) Oddział Informacyjny (Nachrichtenabteilung), któremu podlegały oddziały informacyjne przy dowództwach poszczególnych armii (Armeekommando) i grup operacyjnych (Armeegruppekommando). Przy niższych związkach taktycznych istniały oddziały zwiadowcze (Nachrichtendetachement).

Szkoły wojskowe[edytuj | edytuj kod]

W czasie pokoju armia dysponowała 24 tysiącami oficerów, będących absolwentami trzech Wyższych Szkół Wojskowych:

Aby dostać się do Akademii, należało albo zdać maturę, albo ukończyć Szkołę Kadetów Piechoty (takich szkół było 15), Szkołę Kadetów Kawalerii w Hranicach, Szkołę Kadetów Artylerii, albo też Szkołę Kadetów Wojsk Technicznych.

Działania zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Rozwiązywanie problemów językowych[edytuj | edytuj kod]

Każdy pułk miał na stałe przypisany okręg uzupełnień. Było to rozwiązanie praktyczne, ze względu na występowanie wielu narodowości. Językiem służbowym był zawsze niemiecki, poza tym obowiązywał węgierski w formacjach Honvedu oraz chorwacki w VI dystrykcie Honvedów. Regulaminy wojskowe drukowano w 3 powyższych językach, a w wersji skróconej w jeszcze kilku innych.

Oprócz tego istniał termin „język pułkowy” (Regimentsprache). Była to mieszanina różnych języków, w której prowadzono szkolenie żołnierzy, i która musiała być znana - przynajmniej częściowo - oficerom i podoficerom (każdy oficer zobowiązany był do jego poznania w ciągu 3 lat od promocji). Językiem pułkowym mógł stać się język, którym mówiło co najmniej 20% żołnierzy, przy tym musiał to być jeden z 10 oficjalnych języków monarchii. W 1910 132 jednostki były jednojęzyczne, 144 dwujęzyczne i 19 trójjęzycznych.

Stopnie wojskowe[edytuj | edytuj kod]

Różne kolory materiału oraz guzików (poza generałami) są oznaczeniami różnych pułków.
Piechota Kawaleria Artyleria Strzelcy Patki kołnierzowe Insygnia Strzelców Górskich
Korpus szeregowych
Infanterist /
Honvéd (węg.)
(Szeregowy)
Dragoner
Husar
Uhlan
Kanonier Jäger
Soldat der k.u.k Infanterie mit Lichtdrap Egalisierung.png
Jäger der k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Gefreiter /
Őrvezető (węg.)
(Starszy szeregowy)
Gefreiter Vormeister
Főtűzer
Patrouillenführer
Járőrvezető
Gefreiter der k.u.k. Infanterie.png
Patrouilleführer der k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Korpus podoficerów
Korporal /
Tizedes (węg.)
Desátník (cz.)
(Kapral)
Korporal Geschütz-Vormeister Unterjäger
K.u.k. Korporal mit Stahlgrüner Egalisierung.PNG
Unterjäger der k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Zugsführer /
Szakaszvezető (węg.)
(Plutonowy)
Zugsführer Zugsführer Zugsführer
K.u.k. Zugsführer Krapprote Egalisierung.png
Zugsführer k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Feldwebel /
Őrmester (węg.)
(Sierżant)
Wachtmeister Feuerwerker Oberjäger
K.u.k. Feldwebel.png
Oberjäger k.k. Gebrigstruppe 1907-18.png
Kadett-Feldwebel / Kadétőrmester (węg.)
Hadapród)
(Sierżant-podchorąży, od 1908 Kadet)
Kadett-Wachtmeister
(Kadet)
Kadett-Feuerwerker
(Kadet)
Kadett-Oberjäger
(Kadett)
K.u.k. Kadett 1908-14.png
Kadett k.k. Gebirgstruppe 1908-14.png
Stabs-Feldwebel /
Törzsőrmester (węg.)
(Starszy sierżant – oznaki do 1914)
Stabs-Wachtmeister Stabs-Feuerwerker Stabs-Oberjäger
K.u.k. Stabsfeldwebel 1913-14.png
Stabsoberjäger k.k. Gebirgstruppe 1907-14.png
Stabs-Feldwebel /
Törzsőrmester (węg.)
(Starszy sierżant, oznaki po 1914)
Stabs-Wachtmeister Stabs-Feuerwerker Stabs-Oberjäger
K.u.k. Stabsfeldwebel 1914-18.png
Stabsoberjäger k.k. Gebirgstruppe 1914-18.png
Offiziersstellvertreter (od 6 czerwca 1915) /
Tiszthelyettes (węg.)
(brak odpowiednika, dosł. zastępca oficera)
Offiziersstellvertreter Offiziersstellvertreter Offiziersstellvertreter
K.u.k. Offiziersstellvertreter 1915-1918.png
Offiziersstellvertreter k.k. Gebirgstruppe 1915-18.png
Kadett-Offiziersstellvertreter
Hadapród-Tiszthelyettes (węg.)
(Podchorąży) (stopień nadawany do 1908 r.)
Kadett-Offiziersstellvertreter Kadett-Offiziersstellvertreter Kadett-Offiziersstellvertreter
K.u.k. Fähnrich 1908-18.png
Fähnrich der k.k. Gebirgstruppe 1908-18.png
Fähnrich (do 1908) /
Zászlós (węg.)
(Chorąży) (od 1908 – zastąpił podchorążych)
Fähnrich Fähnrich Fähnrich
K.u.k. Fähnrich 1908-18.png
Fähnrich der k.k. Gebirgstruppe 1908-18.png
Korpus oficerów
Leutnant /
Hadnagy (węg.)
(Podporucznik)
Leutnant Leutnant Leutnant
K.u.k. Leutnant orangegelbe Eaglisierung.png
Leutnant k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Oberleutnant /
Főhadnagy (węg.)
(Porucznik)
Oberleutnant Oberleutnant Oberleutnant
K.u.k. Oberleutnant der Infanterie.png
Oberleutnant k.k. Gebirgstruppe1907-18.png
Hauptmann /
Százados (węg.)
(Kapitan)
Rittmeister Hauptmann Hauptmann
K.u.k. Hauptmann der Infanterie.png
Major /
Őrnagy (węg.)
(Major)
Major Major Major
K.u.k. Major.png
Major k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Oberstleutnant /
Alezredes (węg.)
(Podpułkownik)
Oberstleutnant Oberstleutnant Oberstleutnant
K.u.k. Oberstleutnant.png
Oberstleutnant k.k. Gebirgstruppe 1907-1918.png
Oberst /
Ezredes (węg.)
(Pułkownik)
Oberst Oberst Oberst
K.u.k. Oberst.png
Oberst k.k. Gebirgstruppe 1907-18.png
Generałowie
Generalmajor /
Vezérőrnagy (węg.)
(Generał brygady)
K.u.k. Generalmajor.png
Feldmarschalleutnant /
Altábornagy (węg.)
(Generał dywizji)
K.u.k. Feldmarschalleutnant.png
General der Infanterie
Gyalogsági tábornok (węg.)
(Generał piechoty)
General der Kavallerie
Lovassági tábornok
(Generał kawalerii)
Feldzeugmeister /
Táborszernagy
(Generał artylerii)
K.u.k. Generaloberst.png
Generaloberst /
Vezérezredes (węg.)
(brak odpowiednika) (od 1915)
K.u.k. Generaloberst.png
Feldmarschall /
Tábornagy (węg.)
(Marszałek)
K.u.k. Feldmarschall.png

Niektóre mundury[edytuj | edytuj kod]

Rekonstruktorzy armii austro-węgierskiej podczas pogrzebu Ottona von Habsburga
Hełm austro-węgierskiego dragona

Opinie[edytuj | edytuj kod]

Praktycznie w całej monarchii żołnierzy "uważano za swoich i jako swoich traktowano". Mieszkańcy Lwowa "nawet lubili to wojsko" - nikomu nic złego nie robiło, a ładnie grało (...), czy to wracając z koszar ulicami śródmieścia, czy w lokalach na zabawie, na ślizgawce, na wielkim Festynie, czy 17 sierpnia wieczorem podczas fakelzugu w przeddzień urodzin najmiłościwiej panującego monarchy"[2]. Wojsko przynosiło awans cywilizacyjny żołnierzy, a w przypadku garnizonów (np. Krakowa) - stawało się motorem modernizacyjnym miast i miasteczek[3].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Literatura polskojęzyczna[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Nowakowski Armia Austro-Węgierska 1908-1918, Warszawa: Feniks 1992, ISBN 83-900217-4-9.

Literatura niemieckojęzyczna[edytuj | edytuj kod]

  • Heinz von Lichem: Spielhahnstoß und Edelweiß – die Friedens- und Kriegsgeschichte der Tiroler Hochgebirgstruppe „Die Kaiserschützen” von ihren Anfängen bis 1918. Stocker Verlag, Graz 1977. ISBN 3-7020-0260-X.
  • Heinz von Lichem: Der Tiroler Hochgebirgskrieg 1915–1918. Steiger Verlag, Berwang (Tirol) 1985. ISBN 3-85423-052-4.
  • Anton Graf Bossi Fedregotti: Kaiserjäger – Ruhm und Ende: nach dem Kriegstagebuch des Oberst von Cordier. Stocker Verlag, Graz 1977. ISBN 3-7020-0263-4.
  • Carl Freiherr von Bardolff: Soldat im alten Österreich – Erinnerungen aus meinem Leben. Diederichs Verlag, Jena 1938.
  • Allmeyer-Beck/Lessing: Die K.u.K. Armee 1848–1918. Bertelsmann Verlag, München 1974.
  • Oskar Brüch, Günter Dirrheimer: Schriften des Heeresgeschichtlichen Museums in Wien. Militärwissenschaftliches Institut: Band 10, Das k.u.k. Heer 1895. Stocker Verlag, Graz 1997. ISBN 3-7020-0783-0.
  • Rest-Ortner-Ilmig: Des Kaisers Rock im 1. Weltkrieg – Uniformierung und Ausrüstung der österreichisch-ungarischen Armee von 1914 bis 1918. Verlag Militaria, Wien 2002. ISBN 3-9501642-0-0.

Przypisy

  1. W. Łazuga, "Kalkulować ... Polacy na szczytach c.k. monarchii, Poznań 2013, ISBN 978-83-7785-088-6, s. 25-26
  2. K. Schleyen Lwowskie gawędy, Warszawa 1999, s. 24
  3. M. Baczkowski, Znaczenie armii austriackiej dla rozwoju cywilizacyjnego Galicji (1848-1918), Kwartalnik Historyczny R. 116, nr 2, 2009, s. 71-90

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]