Pełkinie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pełkinie
Kościół parafialny – dawna cerkiew z 1909
Kościół parafialny – dawna cerkiew z 1909
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Jarosław
Wysokość 182-192 m n.p.m.
Liczba ludności (2013) 1793[1]
Strefa numeracyjna (+48) 16
Kod pocztowy 37-511
Tablice rejestracyjne RJA
SIMC 0603260
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Pełkinie
Pełkinie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pełkinie
Pełkinie
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Pełkinie
Pełkinie
Ziemia 50°03′43″N 22°38′04″E/50,061944 22,634444

Pełkinie – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Jarosław, w Dolinie Dolnego Sanu, u podnóża lessowej krawędzi Podgórza Rzeszowskiego.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie przemyskim.

Historia[edytuj]

Teren ten zasiedlony był już w czasach prehistorycznych, o czym świadczą wykopaliska, datowane na epokę brązu i epokę żelaza. Przy osadzie istniało też cmentarzysko z grobami ciałopalnymi, które świadczyły o napływie na te tereny kultury łużyckiej.

Nazwa "Pelkynye" występuje w dokumentach źródłowych w I poł. XV w., kiedy wraz z dobrami jarosławskimi należała do Spytka z Tarnowa, wojewody sandomierskiego. W 1458 r. Jarosław wraz z Pełkiniami otrzymał Spytko III, zwany też Spytkiem z Jarosławia, syn Rafała z Jarosławia, wnuk Spytka z Tarnowa. W 1462 r. Pełkinie i Kosków (obecnie część Jarosławia) sprzedane zostały za 800 grzywien braciom Janowi i Pawłowi Łysakowskim. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania historii z XVI i XVII wieku są Regestra poborowe[2]. Regestr z 1508 roku podaje dwie wzmianki o Pełkiniach: (Zophia Pełczyna de bonis suis Pełkynye, m.7½ g.6)[3] i (Tabernae Braxantes - Pelkynye, tab.brax.m.½)[4]. Kolejny zapis jest z 1515 roku (Pelkynye, lan.24,tab.brax fert.pop gr.15.)[5]. Podane słowo "pop" oznacza że już przed 1515 rokiem istniała w Pełkiniach Cerkiew, której duchowny płacił podatek. Następny zapis jest z 1589 roku: (Villae Mattei Dunikowski - Pełkinie,lan.15,pop¼ agr.,taber.2,hort.s.agr.20,ing.paup.12,artif.2.)[6]. W końcu XVI w. jedyną właścicielką była Zofia z Odrowążów Kostkowa (prawnuczka Spytka III, wdowa po ostatnim z Jarosławskiej linii Tarnowskich Janie Krzysztofie Tarnowskim). Jej drugi mąż, Jan Kostka prowadził poważna działalność budowlaną, m.in. rozbudował zamek w Jarosławiu i postawił murowany pałac w Pełkiniach (1575-1580?), otoczony ozdobnym ogrodem z wodotryskami. W opisie Jarosławia i okolicy, wykonanym w 1681 roku, wymienione są dwa pałace: niedokończony nowy pałac pod wałem oraz zniszczony, stary usytuowany po prawej stronie wyjścia z nowego, nad sadzawkami. Nie jest dokładnie wiadomo, kto zaczął ów drugi pałac budować.

Pałac w Pełkiniach[edytuj]

Budowę nowego pałacu ukończył Paweł Karol Sanguszko, który wszedł w posiadanie Pełkiń przez małżeństwo z Marianną Lubomirską (po jej śmierci w 1729 roku). Według inwentarza z 1724 r., pałac był już gotowy i bogato wyposażony. Parter i piwnice z tej budowli zachowały się do dziś w bryle pełkińskiego pałacu. Sami Sanguszkowie nie mieszkali tutaj, majątek przekazywany był w kolejne dzierżawy.

W 1753 roku na podstawie Transakcji kolbuszowskiej właścicielami Pełkiń zostali Czartoryscy z Sieniawy. W pałacu mieszkali w dalszym ciągu dzierżawcy a na stałe zamieszkał w Pełkiniach w 1889 r. książę Witold Czartoryski, po ślubie z hrabiną Jadwigą z Dzieduszyckich. W 1895 r. do starego pałacu dobudowano południowe skrzydło, tzw. parkowe według projektu lwowskiego architekta Ludwika Ramułta. Dalszą rozbudowę projektował krakowski architekt Franciszek Mączyński. Wieloczłonowy korpus pałacu z wieżyczkami, ganeczkami i tarasami utrzymany jest w eklektycznym typie szwajcarskiego zameczku.

Pałac Czartoryskich w Pełkiniach

Według starych zapisków w XVI w. istniał tu już park, przekształcany przez kolejnych właścicieli. Obecny wygląd zawdzięcza park księciu Witoldowi Czartoryskiemu, dendrologowi z zamiłowania który powiększył jego teren (18 ha), rozciągając go na pobliskie zbocze pobliskiego wzniesienia i nadał mu charakter parku krajobrazowego w stylu angielskim. W centralnej części posadzono wiele drzew obcego pochodzenia (magnolie, kasztanowce, daglezje, choina kanadyjska i inne). Rosną tu też okazałe dębów, lipy i buki oraz cisy w formach drzewiastych i kilka limb. W dolnej części parku znajdują się przestronne łąki ze stawami. W górnej części ciekawa kapliczka z XIX i XX w.

Czartoryscy rezydowali tu do 1944 roku, do reformy rolnej. W sąsiedztwie parku zachowały się pozostałości zabudowań folwarcznych z końca XIX i pocz. XX w. (rządcówka, lamus, stajnia, stodoła i domek ogrodnika).

Urodzony w Pełkiniach książę Jan Franciszek Czartoryski został beatyfikowany przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników z okresu II wojny światowej (bł. o. Michał Czartoryski OP).

Zabudowania gospodarcze przy pałacu

Czas wojny[edytuj]

Wiosną 1941 r. na terenie wsi Niemcy urządzili obóz dla jeńców sowieckich, stalag 37. Obóz zajmował teren o powierzchni ok. 70 ha i mógł pomieścić jednorazowo do 30 000 ludzi. Był to tzw. obóz przejściowy, po krótkim pobycie jeńców wywożono stad dalej w głąb Rzeszy, do Bełżca lub Oświęcimia. Na terenie obozu zgnięła, głównie z głodu[7], niezidentyfikowana liczba żołnierzy sowieckich. W wyniku ekshumacji wykonanej w 1944 zlokalizowano 22 masowe mogiły[7] ofiar obozu. Po wywiezieniu ostatnich jeńców wiosną 1942 obszar obozu zmniejszono, przeznaczając go dla Żydów. Podczas okupacji wieś była aktywnie zaangażowana w ruch oporu, co wielu jej mieszkańców przypłaciło życiem. W kwietniu 1942 grupa żołnierzy AK przecięła druty ogradzające obóz, umożliwiając ucieczkę ok. 70 jeńcom. W styczniu 1944 Niemcy rozstrzelali w Pełkiniach 232[7] Polaków, przywiezionych z krakowskiego więzienia Montelupich.

Dzieje najnowsze[edytuj]

Pałac i park przetrwały do II wojny światowej. W 1945 r. zniszczony pałac, zdewastowany park, obiekty gospodarcze i 40 ha ziemi (w południowej części wsi, zwanej Wygarki) zostały przejęte przez Referat Opieki Społecznej Urzędu Powiatowego w Jarosławiu i po remoncie adaptowane na Państwowy "Dom Pomocy Społecznej" dla Dorosłych. W 2007 roku Dom Pomocy Społecznej został przeniesiony do Sośnicy. 13 sierpnia 2012 roku pałac został zwrócony Witoldowi Czartoryskiemu[8].

Kościół[edytuj]

Na podstawie regestrów poborowych z 1515 roku wiadomo ze już od jakiegoś czasu istniała w Pełkiniach Cerkiew. Cerkiew drewniana została zbudowana w 1780 roku, a obecna cerkiew murowana pw. Świętego Mikołaja została zbudowana w 1909 roku. Parochia Greko-katolicka istniała do 1945 roku. Parochami byli: Jan Krypiakiewicz (1784-1842), Jan Stankiewicz (1842-1843), Karol Podoliński (1843-1846), Sylwester Eques de Liskowacki (1846), Cyryl Obuszkiewicz, Teodor Tymiński, Jan Karanowicz (1885-1893), Grzegorz Kalimon (1893), Jan Kostek, Orest Hnatyszak, Włodzimierz Dąb (1912-1918), Wasyl Cichowlaz (1918-1945)[9].

Parafia Pełkinie - W 1945 roku w opuszczonej cerkwi powstał kościół Rzymsko-katolickiej parafii w Pełkiniach, która została utworzona 28 sierpnia 1945 roku. Indultem kardynała Adama Sapiehy z 13 maja 1949 roku parafia otrzymała prawo do odpustu 3 maja (Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski). Z Pełkiń pochodził ks. Józef Miś (urodzony w 1906 roku, wyświęcony w 1935 roku; w latach 1944-1968 proboszcz w Wiązownicy - prowadził wspólnie z nauczycielem Józefem Ochęduszko obronę wsi przed ukraińskimi nacjonalistami. Zmarł 25 lipca 1978 roku)

Proboszczowie Parafii Pełkinie.
1945-1970. ks. Jan Mazurkiewicz.
1970-1987. ks. Tadeusz Tarnowski.
1987-1999. ks. Władysław Gąska.
1999-2005. ks. Jan Rzeszutek.
2005-2010. ks. Ryszard Śnieżek.
od 2010 nadal. ks. Roman Cieśla.

Parafia Pełkinie-Wygarki - W 1889 roku w pałacu znajdującym się na Wygarkach zamieszkał na stałe książę Witold Czartoryski po ślubie z hrabiną Jadwigą z Dzieduszyckich, którzy byli bardzo religijni. W 1893 roku zostały sprowadzone zakonnice Służebniczki starowiejskie; również w 1893 roku zbudowano ochronkę. W 1920 roku w Pałacu powstała druga kaplica; pierwszym historycznie znanym kapelanem był ks. Bachota. Następnie przez 25 lat był franciszkanin o. Dzięba; było Bractwo Różańcowe i Krucjata Eucharystyczna. Podczas II wojny światowej ukrywał się w Wygarkach aż do 26 marca 1945 roku ks. Kazimierz Kowalski, (późniejszy biskup Pelpliński). Kolejnymi kapelanami byli: ks. Ostrowski (1945 rok), ks. Władysław Wołek (1945 rok), ks. Michał Czajkowski (w latach 1946-1952), ks. Bednarski (w latach 1952-1953), ks. Antoni Wisz - Michalita (w latach 1953-1958), ks. Franciszek Malak (w latach 1958-1964), ks. Czesław Piotrowski (w roku 1964), ks. Marian Burczyk (w latach 1964-1965), ks. Władysław Świsłocz (w roku 1965), ks. Stanisław Ostrowski (w latach 1965-1974). 8 lutego 1974 roku bp Ignacy Tokarczuk przyznał prawa do prowadzenia samodzielnego ośrodka duszpasterskiego.

Proboszczowie Parafii Pełkinie-Wygarki.
1974-1976. ks. Stanisław Ostrowski.
1976-2006. ks. Stanisław Stęchły.
2006-2008. ks. Piotr Babiarz.
od 2008 nadal ks. Władysław Dubiel.

Oświata[edytuj]

Szkolnictwo parafialne jest datowane od ok. 1830-1834, gdy rozpoczęła działalność szkoła parafialna (schola parochialis) mająca szkolić na potrzeby służby liturgicznej oraz nauka czytania i pisania jako podstawa do dalszego kształcenia kadr dla duchowieństwa i administracji. Szkoły parafialne ruskie powstawały na polecenie Eparchy przemyskiego Jana Śniegórskiego[10].

Początki szkolnictwa państwowego w Pełkiniach rozpoczęły się w 1874 roku gdy powstała szkoła publiczna jedno-klasowa. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznania historii szkolnictwa w Galicji są Austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii. Pierwszym nauczycielem został Wojciech Guzik[11]; szkoły na wsiach były tylko męskie, a od 1890 roku stały się mieszane czyli dostępne dla wszystkich uczniów. Od 1899 roku szkoła była już 2-klasowa. Od 1897 roku szkoła posiadała po dwoje nauczycieli: kierownik i pomocnik. Pomocnikami byli: Filomena Kleczyńska (w latach 1897-1898), Ludwika Wojcicka (w latach 1899-1900)[12], Ludwika Knobloch (w latach 1901 i 1910)[13], Jadwiga Korecka (w latach 1902-1904)[14], Stefania Kocianowa (w latach 1905-1907), Bazyli Werbeniec (w roku 1908)[15], Józefa Pajtasz (w latach 1909-1910), Maria Zając (w latach 1911-1912)[16], Aleksandra Hawel (latach 1913-1914), Janina Bielecka (w roku 1913), Agnieszka Blok (w roku 1914).

Kierownicy szkoły w latach 1875-1914.
1874-1875. Posada nie obsadzona.
1875-1883. Wojciech Guzik.
1883-1891. Mieczysław Różański[17].
1891-1898. Piotr Żeglicki[18].
1898-1913. Paweł Żeglicki.
1813-1914. Stanisław Górecki[19].

W 1959 roku zbudowano nowy budynek szkolny, który w 1990 roku rozbudowano. 10 września 2006 roku oddano do użytku salę gimnastyczną i nastąpiło nadanie szkole podstawowej imienia bł. Michała Czartoryskiego[20]. Od 1999 roku nastąpił podział na szkołę podstawową i gimnazjum. Gimnazjum w Pełkiniach prowadzi współpracę z litewskim gimnazjum w Trokach.

Inne zabytki[edytuj]

  • Kościół parafialny pw. Marii Panny Królowej Polski (dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja) murowany, zbudowany w 1909 r., restaurowany w latach 1970-1980. Wewnątrz polichromia wykonana w 1988 r. przez Zygmunta Wiglusza. Obok dzwonnica z lat 20. XX. w.
  • Stara szkoła z początku XX w.
  • Drewniane domy z początków XX w.

Pomniki[edytuj]

  • Pomnik ofiar terroru hitlerowskiego, postawiony w 1970 roku w miejscu rozstrzelania przez Niemców 29 stycznia 1944 roku grupy 24 żołnierzy AK przywiezionych z więzienia Montelupich w Krakowie. Zbrodnia ta była odwetem za odbicie przez żołnierzy AK 19 stycznia 1944 roku ujętego członka ruchu oporu.
  • Pomnik upamiętniający męczeństwo żołnierzy radzieckich, wzniesiony w 1974 roku w pobliżu byłego obozu jenieckiego.

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. Regestr poborowy/Ziemie Ruskie/Ruś Czerwona
  3. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona". (regestr poborowy) strona 112
  4. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona". (regestr poborowy) strona 121
  5. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona" (regestr poborowy) strona 135
  6. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona. (regestr poborowy) strona 19
  7. a b c Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 1966, s. 299.
  8. Atlas rezydencji. Pałac Czartoryskich w Pełkiniach
  9. "Szematism Vsego Greko-katoliceskogo Duhovenstwa zluczenih Eparhij Peremiskoj, Samborskoj i Sjanockoj na Bożij rik 1939"
  10. "Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Graeco Catholicae Premisliensis pro Anno Domini MDCCCXXXV"
  11. "Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1879" strona 393/szkoły ludowe/powiat jarosławski
  12. "Szematyzm...na rok 1899" strona 522
  13. "Szematyzm...na rok 1901" strona 522
  14. "Szematyzm...na rok 1902" strona 564
  15. "Szematyzm...na rok 1908"
  16. "Szematyzm...na rok 1912"
  17. :Szematyzm...na rok 1884"
  18. "Szematyuzm...na rok 1894" strona 436
  19. "Szematyzm...na rok 1914" strona 759
  20. Historia Szkoły

Linki zewnętrzne[edytuj]