Pełkinie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pełkinie
Kościół parafialny – dawna cerkiew z 1909
Kościół parafialny – dawna cerkiew z 1909
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Jarosław
Wysokość 182-192 m n.p.m.
Liczba ludności (2013) 1793[1]
Strefa numeracyjna (+48) 16
Kod pocztowy 37-511
Tablice rejestracyjne RJA
SIMC 0603260
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Pełkinie
Pełkinie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pełkinie
Pełkinie
Ziemia50°03′43″N 22°38′04″E/50,061944 22,634444

Pełkinie – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Jarosław, w Dolinie Dolnego Sanu, u podnóża lessowej krawędzi Podgórza Rzeszowskiego.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie przemyskim.

Historia[edytuj]

Teren ten zasiedlony był już w czasach prehistorycznych o czym świadczą wykopaliska datowane na epokę brązu i epokę żelaza. Przy osadzie istniało też cmentarzysko z grobami ciałopalnymi, które świadczyły o napływie na te tereny kultury łużyckiej.

Nazwa "Pelkynye" występuje w dokumentach źródłowych w I poł. XV w., kiedy wraz z dobrami jarosławskimi należała do Spytka z Tarnowa, wojewody sandomierskiego. W 1458 r. Jarosław wraz z Pełkiniami otrzymał Spytko III, zwany też Spytkiem z Jarosławia, syn Rafała z Jarosławia, wnuk Spytka z Tarnowa. W 1462 r. Pełkinie i Kosków (obecnie część Jarosławia) sprzedane zostały za 800 grzywien braciom Janowi i Pawłowi Łysakowskim. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania historii z XVI i XVII wieku są Regestra poborowe[2]. Regestr z 1508 roku podaje dwie wzmianki o Pełkiniach: (Zophia Pełczyna de bonis suis Pełkynye, m.7½ g.6)[3] i (Tabernae Braxantes - Pelkynye, tab.brax.m.½)[4]. Kolejny zapis jest z 1515 roku (Pelkynye, lan.24,tab.brax fert.pop gr.15.)[5]. Podane słowo "pop" oznacza że już przed 1515 rokiem istniała w Pełkiniach Cerkiew, której duchowny płacił podatek. Następny zapis jest z 1589 roku: (Villae Mattei Dunikowski - Pełkinie,lan.15,pop¼ agr.,taber.2,hort.s.agr.20,ing.paup.12,artif.2.)[6]. W końcu XVI w. jedyną właścicielką była Zofia z Odrowążów Kostkowa (prawnuczka Spytka III, wdowa po ostatnim z Jarosławskiej linii Tarnowskich Janie Krzysztofie Tarnowskim). Jej drugi mąż, Jan Kostka, prowadził poważna działalność budowlaną, m.in. rozbudował zamek w Jarosławiu i postawił murowany pałac w Pełkiniach (1575-1580?), otoczony ozdobnym ogrodem z wodotryskami. W opisie Jarosławia i okolicy, wykonanym w 1681 roku, wymienione są dwa pałace: niedokończony nowy pałac pod wałem oraz zniszczony, stary usytuowany po prawej stronie wyjścia z nowego, nad sadzawkami. Nie jest dokładnie wiadomo, kto zaczął ów drugi pałac budować.

Pałac w Pełkiniach[edytuj]

Budowę nowego pałacu ukończył Paweł Karol Sanguszko, który wszedł w posiadanie Pełkiń przez małżeństwo z Marianną Lubomirską (po jej śmierci w 1729 roku). Według inwentarza z 1724 r. pałac był już gotowy i bogato wyposażony. Parter i piwnice z tej budowli zachowały się do dziś w bryle pełkińskiego pałacu. Sami Sanguszkowie nie mieszkali tutaj, majątek przekazywany był w kolejne dzierżawy.

W 1753 roku na podstawie transakcji kolbuszowskiej właścicielami Pełkiń zostali Czartoryscy z Sieniawy. W pałacu mieszkali w dalszym ciągu dzierżawcy, a na stałe zamieszkał w Pełkiniach w 1889 r. książę Witold Czartoryski, po ślubie z hrabiną Jadwigą z Dzieduszyckich. W 1895 r. do starego pałacu dobudowano południowe skrzydło, tzw. parkowe, według projektu lwowskiego architekta Ludwika Ramułta. Dalszą rozbudowę projektował krakowski architekt Franciszek Mączyński. Wieloczłonowy korpus pałacu z wieżyczkami, ganeczkami i tarasami utrzymany jest w eklektycznym typie szwajcarskiego zameczku.

Pałac Czartoryskich w Pełkiniach

Według starych zapisków w XVI w. istniał tu już park, przekształcany przez kolejnych właścicieli. Obecny wygląd zawdzięcza park księciu Witoldowi Czartoryskiemu, dendrologowi z zamiłowania, który powiększył jego teren (18 ha), rozciągając go na zbocze pobliskiego wzniesienia i nadał mu charakter parku krajobrazowego w stylu angielskim. W centralnej części posadzono wiele drzew obcego pochodzenia (magnolie, kasztanowce, daglezje, choina kanadyjska i inne). Rosną tu też okazałe dęby, lipy i buki oraz cisy w formach drzewiastych i kilka limb. W dolnej części parku znajdują się przestronne łąki ze stawami. W górnej części ciekawa kapliczka z XIX i XX w.

Czartoryscy rezydowali tu do 1944 roku, do reformy rolnej. W sąsiedztwie parku zachowały się pozostałości zabudowań folwarcznych z końca XIX i pocz. XX w. (rządcówka, lamus, stajnia, stodoła i domek ogrodnika).

Urodzony w Pełkiniach książę Jan Franciszek Czartoryski został beatyfikowany przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników z okresu II wojny światowej (bł. o. Michał Czartoryski OP).

Zabudowania gospodarcze przy pałacu

Czas wojny[edytuj]

Wiosną 1941 r. na terenie wsi Niemcy urządzili obóz dla jeńców sowieckich, stalag 37. Obóz zajmował teren o powierzchni ok. 70 ha i mógł pomieścić jednorazowo do 30 000 ludzi. Był to tzw. obóz przejściowy, po krótkim pobycie jeńców wywożono stad dalej w głąb Rzeszy, do Bełżca lub Oświęcimia. Na terenie obozu zgnięła, głównie z głodu[7], bliżej nieokreślona liczba żołnierzy sowieckich. W wyniku ekshumacji wykonanej w 1944 zlokalizowano 22 masowe mogiły[7] ofiar obozu. Po wywiezieniu ostatnich jeńców wiosną 1942 obszar obozu zmniejszono, przeznaczając go dla Żydów. Podczas okupacji wieś była aktywnie zaangażowana w ruch oporu, co wielu jej mieszkańców przypłaciło życiem. W kwietniu 1942 grupa żołnierzy AK przecięła druty ogradzające obóz, umożliwiając ucieczkę ok. 70 jeńcom. W styczniu 1944 Niemcy rozstrzelali w Pełkiniach 232[7] Polaków, przywiezionych z krakowskiego więzienia Montelupich.

Dzieje najnowsze[edytuj]

Pałac i park przetrwały do II wojny światowej. W 1945 r. zniszczony pałac, zdewastowany park, obiekty gospodarcze i 40 ha ziemi (w południowej części wsi, zwanej Wygarki) zostały przejęte przez Referat Opieki Społecznej Urzędu Powiatowego w Jarosławiu i po remoncie adaptowane na Państwowy "Dom Pomocy Społecznej" dla Dorosłych. W 2007 roku Dom Pomocy Społecznej został przeniesiony do Sośnicy. 13 sierpnia 2012 roku pałac został zwrócony Witoldowi Czartoryskiemu[8].

Kościół[edytuj]

Na podstawie regestrów poborowych z 1515 roku wiadomo, że już od jakiegoś czasu istniała w Pełkiniach cerkiew. Cerkiew drewniana została zbudowana w 1780 roku, a obecna cerkiew murowana pw. Świętego Mikołaja została zbudowana w 1909 roku. Parochia Greko-katolicka istniała do 1945 roku. Parochami byli: Jan Krypiakiewicz (1784-1818), Jan Krypiakiewicz (syn Jana Krypiakiewicza; 1818-1842), Jan Stankiewicz (1842-1843), Karol Podoliński (1843-1846), Sylwester Eques de Liskowacki (1846), Cyryl Obuszkiewicz, Teodor Tymiński, Jan Karanowicz (1885-1893), Grzegorz Kalimon (1893), Jan Kostek, Orest Hnatyszak, Włodzimierz Dąb (1912-1918), Wasyl Cichowlaz (1918-1945)[9].

Parafia Pełkinie - W 1945 roku w opuszczonej cerkwi powstał kościół rzymskokatolickiej parafii w Pełkiniach, która została utworzona 28 sierpnia 1945 roku. Indultem kardynała Adama Sapiehy z 13 maja 1949 roku parafia otrzymała prawo do odpustu 3 maja (Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski). Z Pełkiń pochodził ks. Józef Miś (urodzony w 1906 roku, wyświęcony w 1935 roku; w latach 1944-1968 proboszcz w Wiązownicy - prowadził wspólnie z nauczycielem Józefem Ochęduszko obronę wsi przed ukraińskimi nacjonalistami. Zmarł 25 lipca 1978 roku)

Proboszczowie Parafii Pełkinie.
1945-1970. ks. Jan Mazurkiewicz.
1970-1987. ks. Tadeusz Tarnowski.
1987-1999. ks. Władysław Gąska.
1999-2005. ks. Jan Rzeszutek.
2005-2010. ks. Ryszard Śnieżek.
od 2010 nadal. ks. Roman Cieśla.

Parafia Pełkinie-Wygarki - W 1889 roku w pałacu znajdującym się na Wygarkach zamieszkał na stałe książę Witold Czartoryski po ślubie z hrabiną Jadwigą z Dzieduszyckich, którzy byli bardzo religijni. W 1893 roku zostały sprowadzone zakonnice Służebniczki starowiejskie; również w 1893 roku zbudowano ochronkę. W 1920 roku w Pałacu powstała druga kaplica; pierwszym historycznie znanym kapelanem był ks. Bachota. Następnie przez 25 lat był franciszkanin o. Dzięba; było Bractwo Różańcowe i Krucjata Eucharystyczna. Podczas II wojny światowej ukrywał się w Wygarkach aż do 26 marca 1945 roku ks. Kazimierz Kowalski (późniejszy biskup pelpliński). Kolejnymi kapelanami byli: ks. Ostrowski (1945 rok), ks. Władysław Wołek (1945 rok), ks. Michał Czajkowski (w latach 1946-1952), ks. Bednarski (w latach 1952-1953), ks. Antoni Wisz - Michalita (w latach 1953-1958), ks. Franciszek Malak (w latach 1958-1964), ks. Czesław Piotrowski (w roku 1964), ks. Marian Burczyk (w latach 1964-1965), ks. Władysław Świsłocz (w roku 1965), ks. Stanisław Ostrowski (w latach 1965-1974). 8 lutego 1974 roku bp Ignacy Tokarczuk przyznał prawa do prowadzenia samodzielnego ośrodka duszpasterskiego.

Proboszczowie Parafii Pełkinie-Wygarki.
1974-1976. ks. Stanisław Ostrowski.
1976-2006. ks. Stanisław Stęchły.
2006-2008. ks. Piotr Babiarz.
od 2008 nadal ks. Władysław Dubiel.

Oświata[edytuj]

Szkolnictwo parafialne jest datowane od ok. 1830-1834, gdy rozpoczęła działalność szkoła parafialna (schola parochialis) mająca szkolić na potrzeby służby liturgicznej oraz nauka czytania i pisania jako podstawa do dalszego kształcenia kadr dla duchowieństwa i administracji. Szkoły parafialne ruskie powstawały na polecenie Eparchy przemyskiego Jana Śniegórskiego[10].

Początki szkolnictwa państwowego w Pełkiniach rozpoczęły się w 1874 roku, gdy powstała szkoła publiczna jednoklasowa. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznania historii szkolnictwa w Galicji są austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii. Pierwszym nauczycielem został Wojciech Guzik[11]; szkoły na wsiach były tylko męskie, a od 1890 roku stały się mieszane, czyli dostępne dla wszystkich uczniów. Od 1899 roku szkoła była już 2-klasowa. Od 1897 roku szkoła posiadała po dwoje nauczycieli: kierownik i pomocnik. Pomocnikami byli: Filomena Kleczyńska (w latach 1897-1898), Ludwika Wojcicka (w latach 1899-1900)[12], Ludwika Knobloch (w latach 1901 i 1910)[13], Jadwiga Korecka (w latach 1902-1904)[14], Stefania Kocianowa (w latach 1905-1907), Bazyli Werbeniec (w roku 1908)[15], Józefa Pajtasz (w latach 1909-1910), Maria Zając (w latach 1911-1912)[16], Aleksandra Hawel (latach 1913-1914), Janina Bielecka (w roku 1913), Agnieszka Blok (w roku 1914).

Kierownicy szkoły w latach 1875-1914.
1874-1875. Posada nie obsadzona.
1875-1883. Wojciech Guzik.
1883-1891. Mieczysław Różański[17].
1891-1898. Piotr Żeglicki[18].
1898-1913. Paweł Żeglicki.
1813-1916. Stanisław Górecki[19].

W 1959 roku zbudowano nowy budynek szkolny, który w 1990 roku rozbudowano. 10 września 2006 roku oddano do użytku salę gimnastyczną i nastąpiło nadanie szkole podstawowej imienia bł. Michała Czartoryskiego[20]. Od 1999 roku nastąpił podział na szkołę podstawową i gimnazjum. Gimnazjum w Pełkiniach prowadzi współpracę z litewskim gimnazjum w Trokach.

Inne zabytki[edytuj]

  • Kościół parafialny pw. Marii Panny Królowej Polski (dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja) murowany, zbudowany w 1909 r., restaurowany w latach 1970-1980. Wewnątrz polichromia wykonana w 1988 r. przez Zygmunta Wiglusza. Obok dzwonnica z lat 20. XX. w.
  • Stara szkoła z początku XX w.
  • Drewniane domy z początków XX w.

Pomniki[edytuj]

  • Pomnik ofiar terroru hitlerowskiego, postawiony w 1970 roku w miejscu rozstrzelania przez Niemców 29 stycznia 1944 roku grupy 24 żołnierzy AK przywiezionych z więzienia Montelupich w Krakowie. Zbrodnia ta była odwetem za odbicie przez żołnierzy AK 19 stycznia 1944 roku ujętego członka ruchu oporu.
  • Pomnik upamiętniający męczeństwo żołnierzy radzieckich, wzniesiony w 1974 roku w pobliżu byłego obozu jenieckiego.

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. Regestr poborowy/Ziemie Ruskie/Ruś Czerwona
  3. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona". (regestr poborowy) strona 112
  4. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona". (regestr poborowy) strona 121
  5. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona" (regestr poborowy) strona 135
  6. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona. (regestr poborowy) strona 19
  7. a b c Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 1966, s. 299.
  8. Atlas rezydencji. Pałac Czartoryskich w Pełkiniach
  9. "Szematism Vsego Greko-katoliceskogo Duhovenstwa zluczenih Eparhij Peremiskoj, Samborskoj i Sjanockoj na Bożij rik 1939"
  10. "Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Graeco Catholicae Premisliensis pro Anno Domini MDCCCXXXV"
  11. "Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1879" strona 393/szkoły ludowe/powiat jarosławski
  12. "Szematyzm...na rok 1899" strona 522
  13. "Szematyzm...na rok 1901" strona 522
  14. "Szematyzm...na rok 1902" strona 564
  15. "Szematyzm...na rok 1908"
  16. "Szematyzm...na rok 1912"
  17. :Szematyzm...na rok 1884"
  18. "Szematyuzm...na rok 1894" strona 436
  19. "Szematyzm...na rok 1914" strona 759
  20. Historia Szkoły

Linki zewnętrzne[edytuj]