Pełkinie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pełkinie
Kościół parafialny – dawna cerkiew z 1909
Kościół parafialny – dawna cerkiew z 1909
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Jarosław
Wysokość 182-192 m n.p.m.
Liczba ludności (2013) 1793[1]
Strefa numeracyjna (+48) 16
Kod pocztowy 37-511
Tablice rejestracyjne RJA
SIMC 0603260
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Pełkinie
Pełkinie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pełkinie
Pełkinie
Ziemia50°03′43″N 22°38′04″E/50,061944 22,634444

Pełkinie – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Jarosław, w Dolinie Dolnego Sanu, u podnóża lessowej krawędzi Podgórza Rzeszowskiego.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie przemyskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Teren ten zasiedlony był już w czasach prehistorycznych o czym świadczą wykopaliska datowane na epokę brązu i epokę żelaza. Przy osadzie istniało też cmentarzysko z grobami ciałopalnymi, które świadczyły o napływie na te tereny kultury łużyckiej.

Nazwa „Pelkynye” występuje w dokumentach źródłowych w I poł. XV w., kiedy wraz z dobrami jarosławskimi należała do Spytka z Tarnowa, wojewody sandomierskiego. W 1458 r. Jarosław wraz z Pełkiniami otrzymał Spytko III, zwany też Spytkiem z Jarosławia, syn Rafała z Jarosławia, wnuk Spytka z Tarnowa. W 1462 r. Pełkinie i Kostków (obecnie część Jarosławia) sprzedane zostały za 800 grzywien braciom Janowi i Pawłowi Łysakowskim. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznawania historii z XVI i XVII wieku są Regestra poborowe, które zapisali poborcy podatkowi ziemi przemyskiej z lat 1508, 1515 i 1589[a][b][2][c][d][3]. W końcu XVI w. jedyną właścicielką była Zofia z Odrowążów Kostkowa (prawnuczka Spytka III, wdowa po ostatnim z Jarosławskiej linii Tarnowskich Janie Krzysztofie Tarnowskim). Jej drugi mąż, Jan Kostka, prowadził poważna działalność budowlaną, m.in. rozbudował zamek w Jarosławiu i postawił murowany pałac w Pełkiniach (1575-1580?), otoczony ozdobnym ogrodem z wodotryskami. W opisie Jarosławia i okolicy, wykonanym w 1681 roku, wymienione są dwa pałace: niedokończony nowy pałac pod wałem oraz zniszczony, stary usytuowany po prawej stronie wyjścia z nowego, nad sadzawkami. Nie jest dokładnie wiadomo, kto zaczął ów drugi pałac budować.

W 1897 roku wybrano zwierzchność gminną, której naczelnikiem został Antoni Rozlepiło, a w 267 domach, było 1564 mieszkańców[4]. W I połowie XX wieku w Pełkiniach było 307 domów. W 1945 roku wysiedlono na Ukrainę 266 osób z 72 domów.

Pałac w Pełkiniach[edytuj | edytuj kod]

Pałac Czartoryskich w Pełkiniach
Zabudowania gospodarcze przy pałacu

Budowę nowego pałacu ukończył Paweł Karol Sanguszko, który wszedł w posiadanie Pełkiń przez małżeństwo z Marianną Lubomirską (po jej śmierci w 1729 roku). Według inwentarza z 1724 r. pałac był już gotowy i bogato wyposażony. Parter i piwnice z tej budowli zachowały się do dziś w bryle pełkińskiego pałacu. Sami Sanguszkowie nie mieszkali tutaj, majątek przekazywany był w kolejne dzierżawy.

W 1753 roku na podstawie transakcji kolbuszowskiej właścicielami Pełkiń zostali Czartoryscy z Sieniawy. W pałacu mieszkali w dalszym ciągu dzierżawcy, a na stałe zamieszkał w Pełkiniach w 1889 r. książę Witold Czartoryski, po ślubie z hrabiną Jadwigą z Dzieduszyckich. W 1895 r. do starego pałacu dobudowano południowe skrzydło, tzw. parkowe, według projektu lwowskiego architekta Ludwika Ramułta. Dalszą rozbudowę projektował krakowski architekt Franciszek Mączyński. Wieloczłonowy korpus pałacu z wieżyczkami, ganeczkami i tarasami utrzymany jest w eklektycznym typie szwajcarskiego zameczku.

Według starych zapisków w XVI w. istniał tu już park, przekształcany przez kolejnych właścicieli. Obecny wygląd zawdzięcza park księciu Witoldowi Czartoryskiemu, dendrologowi z zamiłowania, który powiększył jego teren (18 ha), rozciągając go na zbocze pobliskiego wzniesienia i nadał mu charakter parku krajobrazowego w stylu angielskim. W centralnej części posadzono wiele drzew obcego pochodzenia (magnolie, kasztanowce, daglezje, choina kanadyjska i inne). Rosną tu też okazałe dęby, lipy i buki oraz cisy w formach drzewiastych i kilka limb. W dolnej części parku znajdują się przestronne łąki ze stawami. W górnej części ciekawa kapliczka z XIX i XX w.

Czartoryscy rezydowali tu do 1944 roku, do reformy rolnej. W sąsiedztwie parku zachowały się pozostałości zabudowań folwarcznych z końca XIX i pocz. XX w. (rządcówka, lamus, stajnia, stodoła i domek ogrodnika).

Urodzony w Pełkiniach książę Jan Franciszek Czartoryski został beatyfikowany przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników z okresu II wojny światowej (bł. o. Michał Czartoryski OP).

Czas wojny[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1941 r. na terenie wsi Niemcy urządzili obóz dla jeńców sowieckich, stalag 37. Obóz zajmował teren o powierzchni ok. 70 ha i mógł pomieścić jednorazowo do 30 000 ludzi. Był to tzw. obóz przejściowy, po krótkim pobycie jeńców wywożono stad dalej w głąb Rzeszy, do Bełżca lub Oświęcimia. Na terenie obozu zginęła, głównie z głodu[5], bliżej nieokreślona liczba żołnierzy sowieckich. W wyniku ekshumacji wykonanej w 1944 zlokalizowano 22 masowe mogiły[5] ofiar obozu. Po wywiezieniu ostatnich jeńców wiosną 1942 obszar obozu zmniejszono, przeznaczając go dla Żydów. Podczas okupacji wieś była aktywnie zaangażowana w ruch oporu, co wielu jej mieszkańców przypłaciło życiem. W kwietniu 1942 grupa żołnierzy AK przecięła druty ogradzające obóz, umożliwiając ucieczkę ok. 70 jeńcom. W styczniu 1944 Niemcy rozstrzelali w Pełkiniach 232[5] Polaków, przywiezionych z krakowskiego więzienia Montelupich.

Dzieje najnowsze[edytuj | edytuj kod]

Pałac i park przetrwały do II wojny światowej. W 1945 r. zniszczony pałac, zdewastowany park, obiekty gospodarcze i 40 ha ziemi (w południowej części wsi, zwanej Wygarki) zostały przejęte przez Referat Opieki Społecznej Urzędu Powiatowego w Jarosławiu i po remoncie adaptowane na Państwowy „Dom Pomocy Społecznej” dla Dorosłych. W 2007 roku Dom Pomocy Społecznej został przeniesiony do Sośnicy. 13 sierpnia 2012 roku pałac został zwrócony Witoldowi Czartoryskiemu[6].

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew Greckokatolicka[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie regestrów poborowych z 1515 roku wiadomo, że już od jakiegoś czasu przed 1515 rokiem istniała w Pełkiniach parochia. Cerkiew drewniana została zbudowana w 1870 roku, przez księcia Adama Czartoryskiego[7]. Cerkiew murowana pw. Świętego Mikołaja została zbudowana w 1909 roku. Parochia Greko-katolicka istniała do 1945 roku.

Parochowie Parochii Pełkinie.
1784–1818. Jan Krypiakiewicz.
1818–1842. Jan Krypiakiewicz (syn Jana Krypiakiewicza).
1842–1843. Jan Stankiewicz.
1843–1846. Karol Podoliński.
1846– ?. Sylwester Eques de Liskowacki.
 ? – ?. Cyryl Obuszkiewicz.
 ? – ?. Teodor Tymiński.
1885–1893. Jan Karanowicz.
1893– ?. Grzegorz Kalimon.
 ? – ?. Jan Kostek.
 ? – ?. Orest Hnatyszak.
1912–1918. Włodzimierz Dąb.
1918–1945. Wasyl Cichowlaz[8].

Kościół Rzymsko-Katolicki[edytuj | edytuj kod]

Parafia Pełkinie - W 1945 roku w opuszczonej cerkiew zamieniono na kościół rzymskokatolickiej parafii w Pełkiniach, która została utworzona 28 sierpnia 1945 roku. Indultem kardynała Adama Sapiehy z 13 maja 1949 roku parafia otrzymała prawo do odpustu 3 maja (Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski). Z Pełkiń pochodził ks. Józef Miś (urodzony w 1906 roku, wyświęcony w 1935 roku; w latach 1944-1968 proboszcz w Wiązownicy - prowadził wspólnie z nauczycielem Józefem Ochęduszko obronę wsi przed ukraińskimi nacjonalistami. Zmarł 25 lipca 1978 roku)

Proboszczowie Parafii Pełkinie.
1945–1970. ks. Jan Markiewicz,
1970–1987. ks. Tadeusz Tarnowski,
1987–1999. ks. Władysław Gąska,
1999–2005. ks. Jan Rzeszutek,
2005–2010. ks. Ryszard Śnieżek,
2010 – nadal ks. Roman Cieśla[9].

Parafia Pełkinie-Wygarki - W 1889 roku w pałacu znajdującym się na Wygarkach zamieszkał na stałe książę Witold Czartoryski po ślubie z hrabiną Jadwigą z Dzieduszyckich, którzy byli bardzo religijni. W 1893 roku zostały sprowadzone zakonnice Służebniczki starowiejskie; również w 1893 roku zbudowano ochronkę. W 1920 roku w Pałacu powstała druga kaplica; pierwszym historycznie znanym kapelanem był ks. Bachota. Następnie przez 25 lat był franciszkanin o. Dzięba; było Bractwo Różańcowe i Krucjata Eucharystyczna. Podczas II wojny światowej ukrywał się w Wygarkach aż do 26 marca 1945 roku ks. Kazimierz Kowalski (późniejszy biskup pelpliński). Kolejnymi kapelanami byli: ks. Ostrowski (1945 rok), ks. Władysław Wołek (1945 rok), ks. Michał Czajkowski (w latach 1946-1952), ks. Bednarski (w latach 1952-1953), ks. Antoni Wisz - Michalita (w latach 1953-1958), ks. Franciszek Malak (w latach 1958-1964), ks. Czesław Piotrowski (w roku 1964), ks. Marian Burczyk (w latach 1964-1965), ks. Władysław Świsłocz (w roku 1965), ks. Stanisław Ostrowski (w latach 1965-1974). 8 lutego 1974 roku bp Ignacy Tokarczuk przyznał prawa do prowadzenia samodzielnego ośrodka duszpasterskiego.

Proboszczowie Parafii Pełkinie-Wygarki.
1974-1976. ks. Stanisław Ostrowski.
1976-2006. ks. Stanisław Stęchły.
2006-2008. ks. Piotr Babiarz.
2008 – nadal ks. Władysław Dubiel.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkolnictwo parafialne jest datowane od ok. 1830-1834, gdy rozpoczęła działalność szkoła parafialna (schola parochialis) mająca szkolić na potrzeby służby liturgicznej oraz nauka czytania i pisania jako podstawa do dalszego kształcenia kadr dla duchowieństwa i administracji. Szkoły parafialne ruskie powstawały na polecenie Eparchy przemyskiego Jana Śniegórskiego[10].

Początki szkolnictwa państwowego w Pełkiniach rozpoczęły się w 1874 roku, gdy 7 czerwca 1874 roku reskryptem Rady szkolnej krajowej została zorganizowana szkoła publiczna jednoklasowa[11]. Przydatnym źródłem archiwalnym do poznania historii szkolnictwa w Galicji są austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii, które podają wykaz szkół ludowych, w raz z nazwiskami ich nauczycieli. Szkoły na wiejskie, były tylko męskie, a od 1890 roku stały się mieszane (koedukacyjne). Od 1898 roku szkoła była już 2-klasowa. Od 1896 roku szkoła posiadała nauczycieli pomocniczych, którymi byli: Filomena Kleczyńska (1896-1898), Ludwika Wójcicka (1898-1900), Ludwika Knobloch (1900-1901 i 1909-1910), Jadwiga Korecka (1901-1904), Stefania Kocianowa (1904-1907), Bazyli Werbeniec (1907-1908), Józefa Pajtasz (1908-1910), Maria Zając (1910-1912), Aleksandra Hawel (1912-1914), Janina Bielecka (1912-1913), Agnieszka Blok (1913-1914(?)).

Kierownicy szkoły.
1874-1875. Posada nie obsadzona[12].
1875-1883. Wojciech Guzik[13].
1883-1891. Mieczysław Różański[14].
1891-1898. Piotr Żeglicki[15].
1898-1913. Paweł Żeglicki[16].
1913-1916. Stanisław Górecki[17].
1920–1936. Piotr Balcer.
1938– ?. Teodor Kluz.

W 1959 roku zbudowano nowy budynek szkolny, który w 1990 roku rozbudowano. 10 września 2006 roku oddano do użytku salę gimnastyczną i nastąpiło nadanie szkole podstawowej imienia bł. Michała Czartoryskiego[18]. Od 1999 roku nastąpił podział na szkołę podstawową i gimnazjum. Gimnazjum w Pełkiniach prowadzi współpracę z litewskim gimnazjum w Trokach.

Inne zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny pw. Marii Panny Królowej Polski (dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja) murowany, zbudowany w 1909 r., restaurowany w latach 1970-1980. Wewnątrz polichromia wykonana w 1988 r. przez Zygmunta Wiglusza. Obok dzwonnica z lat 20. XX. w.
  • Stara szkoła z początku XX w.
  • Drewniane domy z początków XX w.

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik ofiar terroru hitlerowskiego, postawiony w 1970 roku w miejscu rozstrzelania przez Niemców 29 stycznia 1944 roku grupy 24 żołnierzy AK przywiezionych z więzienia Montelupich w Krakowie. Zbrodnia ta była odwetem za odbicie przez żołnierzy AK 19 stycznia 1944 roku ujętego członka ruchu oporu.
  • Pomnik upamiętniający męczeństwo żołnierzy radzieckich, wzniesiony w 1974 roku w pobliżu byłego obozu jenieckiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Regestr poborowy z 1508 roku podaje dwie wzmianki o Pełkiniach: Zophia Pełczyna de bonis suis Pełkynye, m.7½ g.6 (str. 112) i Tabernae Braxantes - Pelkynye, tab. brax. m.½ (str. 121)
  2. W regestrze poborowym z 1515 roku zapisano - Pelkynye, lan. 24, tab. brax fert. pop gr. 15.
  3. W regestrze poborowym z 1515 roku, wzmiankowane jest słowo „pop”, które oznacza że już przed 1515 rokiem istniała w Pełkiniach Cerkiew, której duchowny płacił podatek.
  4. W regestrze poborowym z 1589 roku zapisano - Villae Mattei Dunikowski - Pełkinie, lan. 15, pop¼ agr., taber.2, hort. s. agr. 20, ing. paup. 12, artif. 2.

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. Aleksander Jabłonowski Źródła dziejowe. Tom XVIII, część I. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VII, część 1. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona Pełkinie na stronie regestru poborowego. (str. 135) [dostęp 2017-12-07]
  3. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. Aleksander Jabłonowski Źródła dziejowe. Tom XVIII, część I. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VII, część 1. Ziemie Ruskie. Ruś Czerwona Pełkinie na stronie regestru poborowego z 1589 roku. (str. 19) [dostęp 2017-12.-07]
  4. Skorowidz Powiatu Jarosławskiego na rok 1902 (str. 59) [dostęp 2017-12-06]
  5. a b c Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 1966, s. 299.
  6. Atlas rezydencji. Pałac Czartoryskich w Pełkiniach
  7. Skorowidz Powiatu Jarosławskiego na rok 1902 (str. 104) [dostęp 2017-12-06]
  8. „Szematism Vsego Greko-katoliceskogo Duhovenstwa zluczenih Eparhij Peremiskoj, Samborskoj i Sjanockoj na Bożij rik 1939”
  9. Proboszczowie
  10. „Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Graeco Catholicae Premisliensis pro Anno Domini MDCCCXXXV”
  11. Skorowidz Powiatu Jarosławskiego na rok 1902 (str. 145) [dostęp 2017-12-06]
  12. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1875 (str. 421) [dostęp 2017-12-08]
  13. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1876 (str. 431) [dostęp 2017-12-06]
  14. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1884 (str. 384) [dostęp 2017-12-06]
  15. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1892 (str. 436) [dostęp 2017-12-06]
  16. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1899 (str. 522) [dostęp 2017-12-06]
  17. [http://Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1914 (str. 759) [dostęp 2017-12-06]
  18. Historia Szkoły

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]