Wirus zespołu nabytego braku odporności

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ludzki wirus upośledzenia odporności
HI-Virion-pl.svg
Schemat budowy wirusa
Systematyka
Grupa Grupa VI (ssRNA-RT)
Rodzina Retrowirusy
Rodzaj lentiwirusy
Cechy wiralne
Skrót HIV
Kwas nukleinowy RNA
Liczba nici ss-RT
Nagi kwas nukleinowy niezakaźny
Wywoływane choroby AIDS

Ludzki wirus niedoboru odporności, HIV (ang. human immunodeficiency virus) – wirus z rodzaju lentiwirusów, z rodziny retrowirusów. Atakuje głównie limfocyty T-pomocnicze (limfocyty Th). Wiriony mają budowę kulistą i otoczone są otoczką lipidową, zawierającą liczne białka (glikoproteiny: gp120 u HIV-1 i HIV-2 oraz gp41 u HIV-1 i gp36 u HIV-2). Pod osłonką znajduje się płaszcz białkowy, czyli kapsyd, kryjący materiał genetyczny wirusa (RNA) i enzymy: odwrotną transkryptazę, integrazę. Wywołuje AIDS[1]. Dotychczas poznano 2 typy wirusa:

Historia, odkrycie i nagroda Nobla[edytuj]

Badania archiwalnych próbek pochodzących od osób zakażonych HIV przeprowadzone w 2016 roku przez zespół Michaela Worobeya i Richarda McKaya wykazały, że na Karaibach epidemia HIV zaczęła szerzyć się w 1967 r., skąd w 1971 r. dotarła do Nowego Jorku, a w 1976 r. do Kalifornii. To w Kalifornii w 1981 r. po raz pierwszy zaczęto opisywać pacjentów z zespołem określonym później mianem AIDS i to od tego okresu datuje się powszechne w skali świata zainteresowanie tym wirusem i wywoływaną przez niego chorobą[2].

Nie jest pewne, kto jako pierwszy wyizolował wirus HIV. Uznaje się, że był to zespół Luca Montagniera (1983) pracujący w Instytucie Pasteura. W 1984 roku wirus został wyizolowany przez zespół Roberta Gallo w USA. Wyizolowane wirusy były identyczne i w końcu zostały nazwane HIV. W 1986 roku we Francji wyizolowano drugi typ wirusa (HIV-2), u pacjenta chorego na AIDS i leczącego się w Europie. HIV-2 jest bardziej podobny do SIV (z ang. simian immunodeficiency virus), wirusa atakującego zachodnioafrykańskie małpy mangaby szare Cercocebus atys, niż do HIV-1.

Za odkrycie (wyizolowanie) w 1983 roku wirusa HIV Luc Montagnier wspólnie z Françoise Barré-Sinoussi otrzymali w 2008 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny.

W lutym 2015 roku podano do publicznej wiadomości, iż na Kubie naukowcy odkryli nowy, agresywny szczep wirusa HIV, stanowiący zmodyfikowaną kombinacje biologiczną trzech różnych wirusów. Nowa odmiana wirusa nie powoduje pierwszych symptomów zakażenia i wywołuje AIDS w ciągu około trzech lat[3][4].

Epidemiologia[edytuj]

Na świecie[edytuj]

Rozpowszechnienie HIV na świecie, stan na 2011

Według raportu UNAIDS 2016 od początku epidemii, zakażenie HIV stwierdzono u 78 milionów ludzi na całym świecie[5]. W 2015 liczbę osób żyjących z wirusem HIV na świecie oszacowano na 36.7 milionów[5].

Region świata Liczba zarażonych HIV

(>2011)[6]

Nowe zakażenia HIV

(2011)[6]

Zmarli na AIDS

(>2011)[6]

Adnotacje
Afryka Subsaharyjska 23.5 mln 1.8 mln 1.2 mln Najbardziej dotknięty epidemią obszar świata; 58% nosicieli wirusa to kobiety[6].
Afryka Północna /

Bliski Wschód

300 000 37 000 23 000 W obu rejonach w latach 2010-2015 odnotowano 4% wzrost przypadków zakażeń wirusem[7].
Azja Południowa i Południowo-Wschodnia  4 mln 280 000 250 000
Azja Wschodnia 830 000 89 000 59 000
Ameryka Północna  1.4 mln 51 000 21 000 Departament Zdrowia stanu Rhode Island (Stany Zjednoczone) obliczył, że liczba zakażeń wirusem HIV między 2013 a 2014 w Nowej Anglii wzrosła o 33%[8].
Karaiby 230 000 13 000 23 000 Jeden z najbardziej dotkniętych epidemią regionów świata. W latach 2010-2015 na Karaibach odnotowano 9% wzrost zakażeń wirusem HIV[7].
Ameryka Łacińska 1.4 mln 83 000 54 000
Europa Wschodnia /

Azja Środkowa

1.4 mln 140 000 92 000 Według raportu UNAIDS w 2015 w Rosji, liczbę osób żyjących z HIV oszacowano na 1 mln (w 2014 liczba zakażonych wzrosła o 90 000)[9].
Europa Zachodnia i Środkowa 900 000 30 000 7 000 W latach 2010-2015 odnotowano niewielki spadek liczby zakażeń wirusem HIV[7].
Oceania 53 000 2 900 1 300

W Polsce[edytuj]

Średnia roczna liczba nowo wykrywanych zakażeń HIV w latach 2002-2006, według województw. Podane liczby zakażeń na 100 000 ludności. Dane PZH na 1.10.2007[10]

W Polsce badania epidemiologiczne od 1985 roku prowadzi Państwowy Zakład Higieny. Od 1993 działa Krajowe Centrum ds. AIDS jako agenda Ministerstwa Zdrowia, którego celem głównym jest zapobieganie rozprzestrzenianiu się HIV / AIDS[11].

W 2016 w Polsce zarejestrowano 1270 nowych zakażeń wirusem HIV, najczęstszą drogą zakażenia były kontakty homoseksualne mężczyzn (359 osób), kontakty heteroseksualne (105 osób), iniekcje narkotyków (39 osób), dwa przypadki zakażenia matka - dziecko oraz jeden zakażenia jatrogennego[12]. Przy czym w stwierdzonych nowych zgłoszeniach, 60,2 % nie podało prawdopodobnej drogi zakażenia (764 osoby)[12]. Do nowych zakażeń wirusem HIV zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, dochodziło najczęściej w wieku 30-39 lat[12]. Najwięcej zakażeń wirusem HIV w 2016 odnotowano w województwie: mazowieckim (248), śląskim (143), dolnośląskim (138) oraz małopolskim (110)[12].

Zarejestrowane zakażenia HIV w Polsce[edytuj]

dane: 2010–2016[12]

Łączna liczba zarejestrowanych[edytuj]

Przedział czasowy

od 1985

Liczba zakażonych

HIV

Liczba chorych

z AIDS

Liczba

zgonów

Ref.
do 31 grudnia 2012 16 314 2 848 1 185 [10]
do 31 marca 2015 18 899 3 334 1 296 [13]
do 31 sierpnia 2016 20 756 3 408 1 348 [14]

Budowa[15][edytuj]

Wirus HIV zbudowany jest z genomu, związanego z białkami matrycowymi, który otoczony jest podwójnym kapsydem, a następnie osłonką lipidową, zawierającą glikoproteiny. Genom stanowią dwie takie same nici RNA o dodatniej polarności, które są połączone ze sobą w pobliżu swych 5' końców[16]. Zawierają one następujące geny:

  • gag, kodujący białka strukturalne;
  • pol, kodujący odwrotną transkryptazę;
  • gen kodujący proteazę;
  • env, kodujący glikoproteiny osłonki lipidowej;
  • geny regulacyjne.

Wykrywanie HIV[edytuj]

Zdjęcie wirusów HIV-1 wykonane mikroskopem elektronowym.

HIV należy obecnie do najlepiej poznanych wirusów, ale charakteryzuje się dużą zmiennością, która może się objawiać nawet u jednego pacjenta (w różnych okresach rozwoju choroby). HIV wykazuje tropizm w stosunku do komórek, posiadających na swojej powierzchni antygeny CD4, czyli do limfocytów T pomocniczych, makrofagów i komórek mikrogleju. Przy zakażeniu drogą płciową najpierw ulegają infekcji makrofagi[potrzebny przypis]. Przy zakażeniu poprzez krew infekcji ulegają jako pierwsze limfocyty T, co skutkuje ostrzejszym przebiegiem choroby.

Wirus może być przenoszony drogą płciową (przez stosunek z zakażoną osobą) lub poprzez transfuzję zakażonej krwi, używanie igieł zanieczyszczonych krwią zakażonych osób (narkomani), przez łożysko lub krew w trakcie porodu (zakażenie okołoporodowe), a także z mlekiem matki. Okres inkubacji wynosi od 0,5 do 3 lub nawet więcej lat. Swoiste przeciwciała pojawiają się już po 3-8 tygodniach, niekiedy dużo później. Są one wykorzystywane do diagnozowania AIDS i nosicielstwa HIV.

Z kolei podejrzenie zakażenia wirusem HIV można postawić wyłącznie poprzez wykonanie następujących badań:

  • wykrycie swoistych przeciwciał przeciw HIV (tzw. test przesiewowy lub ELISA – najczęściej wykonywany);
  • wykrywającego istnienie białek specyficznych dla wirusa we krwi (tzw. test potwierdzający lub Western blot – test wykonywany w przypadku dwukrotnego dodatniego wyniku testu wykrywającego przeciwciała przeciw wirusowi celem potwierdzenia zakażenia);
  • hodowlę RNA wirusa w materiale pacjenta – metoda skomplikowana, wykonywana rzadko[potrzebny przypis].

Podejrzenie zachorowania na AIDS stawia się na podstawie rozpoznania chorób wskaźnikowych dla AIDS obejmujących niektóre zakażenia wirusowe, bakteryjne i grzybicze, a także niektóre nowotwory.

Schematyczne przedstawienie kluczowych cech strukturalnych HIV-1 wchodzącego do komórek T. Dwa dolne obrazki przedstawiają alternatywne modele wejścia do komórek.

Wielu ludzi HIV-pozytywnych jest nieświadomych zakażenia wirusem[17]. W Afryce przebadano mniej niż 1% aktywnej seksualnie populacji miejskiej, a procent ten jest jeszcze mniejszy w wypadku populacji wiejskiej[17]. Tylko 0,5% kobiet w ciąży odwiedzających miejskie ośrodki zdrowia zostało przebadane lub uzyskało poradę w tym zakresie[17]. Jeszcze niższy procent dotyczy kobiet odwiedzających ośrodki wiejskie[17]. Dawcy krwi mogą być nieświadomi zakażenia i dlatego ich krew oraz uzyskiwane preparaty krwiopochodne używane w służbie zdrowia i badaniach naukowych są rutynowo badane przesiewowo w kierunku HIV[18].

Badanie w kierunku HIV-1 rozpoczyna się wstępnym badaniem przesiewowym metodą immunoenzymatyczną (ELISA), które służy do wykrycia przeciwciał anty-HIV-1. Próbki z brakiem reakcji we wstępnym teście ELISA są uważane za HIV-negatywne, o ile nie wystąpi nowa ekspozycja na zakażonego partnera lub partnera o nieznanym statusie HIV. Próbki, w których test ELISA wyszedł pozytywnie, są sprawdzane podwójnie[19]. Jeśli wynik obu testów jest dodatni, to próbka zostaje określona jako powtarzalnie dodatnia i zostaje poddana badaniom potwierdzającym z użyciem bardziej swoistych testów uzupełniających (np. Western blot oraz rzadziej testem immunofluorescencji IFA). Tylko próbki, które powtarzalnie dają reakcję w teście ELISA i wychodzą pozytywnie w IFA lub dają reakcję w Western blocie, są uważane za HIV-pozytywne i wskazują na zakażenie HIV. Próbki, które powtarzalnie dają reakcję w teście ELISA, mogą dawać nieokreślone wyniki w Western blocie, co może wynikać zarówno z niepełnej odpowiedzi humoralnej u osoby zakażonej, jak i nieswoistych reakcji u osoby niezakażonej[20]. Test IFA nie jest szeroko stosowany, chociaż może potwierdzić zakażenie w takich niejasnych przypadkach. Ogólnie biorąc, druga próbka powinna zostać pobrana po dłużej niż miesiącu i przebadana u osób z nieokreślonym wynikiem w Western blocie. W niepewnych sytuacjach w postawieniu rozpoznania mogą pomóc badania w kierunku kwasów nukleinowych wirusa, ale są one znacznie słabiej dostępne[19]. Dodatkowo próbki mogą dostarczyć nieokreślonych wyników jeśli zostaną pobrane w niewystarczającej objętości. W takich przypadkach pobiera się drugą próbkę do badania.

W Polsce w 2007 roku, wkrótce po przypadku Simona Mola Polska wprowadziła obowiązkowe testy HIV dla wszystkich uchodźców[21].

Mity dotyczące HIV[edytuj]

Istnieje mnóstwo mitów na temat sposobu roznoszenia się wirusa oraz przebiegu choroby, oto kilka z nich:

  • "HIV i AIDS to to samo". HIV jest wirusem, który może wywołać chorobę AIDS. Nosiciele HIV mogą żyć latami bez objawów klinicznych choroby. Stosowane terapie antyretrowirusowe pozwalają zahamować rozwój AIDS u nosicieli HIV, aczkolwiek są bardzo kosztowne.
  • "Nie ma ryzyka podczas stosunku płciowego dwóch osób zainfekowanych HIV". Podczas takiego stosunku może dojść do tzw. nadkażenia, superinfekcji, co może znacznie skomplikować i utrudnić terapię antywirusową.
  • "Infekcje HIV dotyczą tylko homoseksualistów i narkomanów".
  • "HIV można zakazić się przez ukąszenie komara, wspólne przebywanie w jednym pomieszczeniu, dotyk". Jest to niemożliwe, zostało udowodnione, że żaden owad nie jest w stanie przenosić wirusa HIV[22].
  • "Kobieta zakażona HIV nie może urodzić zdrowego dziecka". HIV jest czasami zdolny przenieść się na płód albo zakazić dziecko podczas porodu, ale nie zawsze. Ryzyko takiego zakażenia wynosi 20-30%. Poród przez cesarskie cięcie oraz odpowiednie leki przeciwwirusowe zmniejszają prawdopodobieństwo nawet do 1-2%.
  • "Można zakazić się przez pocałunek". Może to jednak nastąpić poprzez krew w przypadku ranek na wargach.
  • "Wirus HIV jest świadomym wytworem człowieka." Wirusy HIV-1 i HIV-2 występują naturalnie w populacjach małp afrykańskich, odpowiednio: szympansów i mangab szarych[23]. Przyjmuje się, że ludzka epidemia powstała w wyniku przeniesienia małpich wirusów do populacji ludzkiej[24]. Najprawdopodobniej miało to związek z częstą w niektórych regionach Afryki praktyką polowania na małpy w celach konsumpcyjnych – uważa się, że poprzez skaleczenie do krwiobiegu jednego z myśliwych dostała się krew świeżo upolowanego zwierzęcia, w konsekwencji zakaził się on wirusem HIV.
  • Seks z prezerwatywą to seks bezpieczny. Twierdzenie, że prezerwatywa całkowicie zabezpiecza przed zakażeniem jest nieprawdziwe. Nie eliminuje ona ryzyka zakażenia, ale je zmniejsza, choć z drugiej strony fałszywe poczucie bezpieczeństwa w takich sytuacjach może być czynnikiem zwiększającym ryzyko poprzez częste uprawianie takiego niebezpiecznego seksu[25].

Zapobieganie zakażeniom HIV[edytuj]

Całkowitą ochronę przed zakażeniem zapewnia jedynie wyeliminowanie wszelkich zachowań umożliwiających zakażenie. Przed zakażeniem HIV całkowicie chroni abstynencja seksualna lub odbywanie stosunków tylko z niezakażonymi osobami. Na tym opiera się tzw. strategia ABC. Jednocześnie należy uniemożliwić zakażenie się przez krew, czyli powstrzymanie się od zażywania narkotyków przyjmowanych dożylnie lub używanie sterylnych igieł i strzykawek[26].

W pewnym stopniu ochroną podczas kontaktu seksualnego przed wirusem HIV i innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową są prezerwatywy[27]. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że: "używanie prezerwatyw chroni przed 80% do 95% zakażeń wirusem HIV, które pojawiłyby się gdyby prezerwatywy nie zostały użyte"[28]. Polskie Krajowe Centrum do spraw AIDS opierając się na innych badaniach podaje, że skuteczność prezerwatyw wynosi 90-95%[26][29]. Susan C Weller i Karen Davis-Beaty, autorki innego dużego przeglądu badań stwierdzają, że skuteczność prezerwatyw wynosi średnio 80%[30]. Krajowe Centrum ds. AIDS przestrzega, że używanie środków plemnikobójczych takich jak globulki albo prezerwatyw ze środkiem plemnikobójczym może powodować podrażnienie błony śluzowej pochwy i tym samym ułatwić zakażenie wirusem HIV[26]. Mimo że żadne badanie nie pokazało, że prezerwatywy są skuteczne w 100% w zapobieganiu HIV, to trzeba pamiętać, że użycie prezerwatywy zawsze daje większe bezpieczeństwo, niż nieużycie żadnej ochrony[31].

Do grupy zachowań ryzykownych należy np. uprawianie seksu bez zabezpieczenia czy korzystanie z niezabezpieczonych strzykawek przez różne osoby[28][26][29][30].

Poszukiwania skutecznej terapii HIV[edytuj]

W badaniu klinicznym badacze za pomocą dawek cytomegalowirusów doprowadzili do poziomu niewykrywalnego ilość wirusa SIV u około połowy poddanych badaniu rezusów[32]. Znany jest też przypadek dwóch amerykańskich dzieci, które zakaziły się wirusem HIV w łonie matki, a u których, dzięki specjalnej terapii, zanotowano zniknięcie wirusa[33][34].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Popularne Kompendium Wiedzy Medycznej: aids, stop aids, hiv i aids, aids leczenie, aids objawy - AIDS.
  2. Margit Kossobudzka, Jak wirus HIV zdobywał Amerykę. Początek epidemii, „Gazeta Wyborcza”, wyborcza.pl, 26 października 2016 [dostęp 2016-10-27].
  3. Nowy, jeszcze groźniejszy wirus HIV (pol.). medme.pl. [dostęp 2015-02-24].
  4. Krzysztof Kowalski: AIDS atakuje dwa razy szybciej (pol.). Rzeczpospolita rp.pl. [dostęp 2015-02-24].
  5. a b Raporty :: Współpraca międzynarodowa :: Krajowe Centrum ds AIDS, www.aids.gov.pl [dostęp 2016-12-21].
  6. a b c d Raport UNAIDS na temat epidemii HIV/AIDS 2012 (pol.). Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie. [dostęp 2015-05-18].
  7. a b c ONZ: Możliwy nawrót epidemii AIDS. Gwałtowny wzrost zakażeń w Rosji, „TVN24.pl” [dostęp 2017-02-06].
  8. USA: Epidemia zakażeń chorobami wenerycznymi i wirusem HIV (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2015-05-27].
  9. "Rosyjska katastrofa", "Angora" z dnia 31.05.2015
  10. a b [[Państwowy Zakład Higieny|Państwowy Zakład Higieny (Magdalena Rosińska)]]: Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-21)].
  11. O nas. Misja (pol.). Krajowe Centrum ds. AIDS. [dostęp 2015-04-19].
  12. a b c d e Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce, wwwold.pzh.gov.pl [dostęp 2016-02-25].
  13. Dane epidemiologiczne - Polska (pol.). Krajowe Centrum ds. AIDS. [dostęp 2015-10-12].
  14. Dane epidemiologiczne - Polska, Krajowe Centrum ds. AIDS [dostęp 2016-11-28] (pol.).
  15. Mikrobiologia i choroby zakaźne. Wrocław: "Urban & Partner", 2000, s. 566. ISBN 83-85842-59-4.
  16. ASHM - HIV Management in Australasia (2009) (ang.). [dostęp 2013-06-10].
  17. a b c d Kumaranayake, L. and Watts, C.. Resource allocation and priority setting of HIV/AIDS interventions: addressing the generalized epidemic in sub-Saharan Africa. „J. Int. Dev.”, s. 451-466, 2001. DOI: 10.1002/jid.797. 
  18. Kleinman, S.: Patient information: Blood donation and transfusion. Uptodate, wrzesień 2004. [dostęp 2006-09-01].
  19. a b Centers for Disease Control and Prevention.. Revised guidelines for HIV counseling, testing, and referral. „MMWR Recomm Rep.”, s. 1-57, 2001. PMID: 11718472. 
  20. Celum CL, Coombs RW, Lafferty W, Inui TS, Louie PH, Gates CA, McCreedy BJ, Egan R, Grove T, Alexander S, et al.. Indeterminate human immunodeficiency virus type 1 western blots: seroconversion risk, specificity of supplemental tests, and an algorithm for evaluation. „J Infect Dis.”, s. 656-664, 1991. PMID: 1894929. 
  21. Migration, Refugee Policy, and State Building in Postcommunist Europe. Cambridge University Press, 2011. ISBN 1139502336. Cytat: "The limits of UNHCR's lobbying capabilities on issues that have high domestic profile are evident in the following episode. [...] The introduction of HIV testing of asylum seekers came on the heels of much-publicized trial of a Cameroonian refugee and renowned human rights activist accused of knowingly infecting dozens of Polish women with HIV..
  22. Webb PA, Happ CM, Maupin GO, Johnson BJ, Ou CY, Monath TP. (1989) Potential for insect transmission of HIV: experimental exposure of Cimex hemipterus and Toxorhynchites amboinensis to human immunodeficiency virus. J. Infect. Dis. 160, 970-977
  23. Donald G. McNeil Jr.: Precursor to H.I.V. Was in Monkeys for Millennia (ang.). W: Health [on-line]. The New York Times, 2010-09-16. [dostęp 2010-09-06].
  24. HIV's not-so-ancient history (ang.). W: Understanding Evolution [on-line]. University of California, Berkeley, 2008-10. [dostęp 2010-09-26].
  25. HIV i AIDS a seks.. [dostęp 2011-03-15].  Cytat: W dobie AIDS nie ma już bezpiecznego seksu. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, w którym oboje partnerzy są dla siebie pierwszymi w życiu, a potem zachowują bezwzględną wzajemną wierność. W innych sytuacjach seks może być tylko bezpieczniejszy.
  26. a b c d Krajowe Centrum ds. AIDS (2007). HIV i AIDS a seks.
  27. Światowa Organizacja Zdrowia WHO, Sojusz Agend Narodów Zjednoczonych ds. HIV/AIDS UNAIDS, Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych UNFPA (2004). Position Statement on Condoms and HIV Prevention.
  28. a b Światowa Organizacja Zdrowia [WHO] (2007). Family Planing: A global handbook for providers
  29. a b Podawane przez Krajowe Centrum ds. AIDS wartości są cytowane za: Cohen, D.A. (2004). Social marketing of condoms is great, but we need more free condoms. Lancet, 364, s. 13-14. (artykuł dostępny po zalogowaniu się), jego autor opierał się na tych badaniach: Pinkerton, S.D. i Abramson, P.R. (1997). Effectiveness of condoms in preventing HIV transmission. Social Science and Medicine. 44, 9, s. 1303-1312.
  30. a b Cayley, W.E. i Davis-Beaty, K. (2007). Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review). John Wiley & Sons, Ltd.
  31. Artur Sporniak. Niewiedza deprawuje. „Tygodnik Powszechny. Katolickie pismo społeczno-kulturalne”. 9, s. 15, 2011. Kraków. ISSN 0041-4808. Cytat: Dziś coraz bardziej zwraca się uwagę, że promocja prezerwatyw jako profilaktyki przeciwko chorobom zakaźnym jest skuteczna w środowiskach wysokiego ryzyka – np. w Ugandzie wyraźnie ograniczyła rozprzestrzenianie się AIDS wśród prostytutek i żołnierzy.. 
  32. Scott G. Hansen, Michael Piatak Jr.: Immune clearance of highly pathogenic SIV infection (ang.). Nature Publishing Group, 11.09.2013. [dostęp 2013-09-13].
  33. Niemowlak zakażony przez matkę wyleczony z HIV (pol.). Polskie Radio. [dostęp 2005-03-22].
  34. Pierwsze dziecko wyleczone z HIV (pol.). Polskie Radio. [dostęp 2015-03-22].

Linki zewnętrzne[edytuj]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.