X-plane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy statków powietrznych. Zobacz też: symulator komputerowy X-Plane.
Bell X-1-2

X-plane (ang. samolot serii X) – seria amerykańskich eksperymentalnych statków powietrznych, głównie samolotów o napędzie rakietowym, przeznaczonych do testowania nowych technologii i okrytych tajemnicą w czasie prowadzenia przy ich pomocy prac badawczych.

Pierwszym statkiem powietrznym serii X był samolot Bell X-1, który jako pierwszy przekroczył barierę dźwięku w 1947 roku. Dzięki samolotom X można było wykonać wiele ważnych eksperymentów, których wyniki pozwoliły wprowadzić do przemysłu lotniczego nowych technologii i przyspieszyć rozwój lotnictwa. Większość maszyn serii X nie zyskała sławy poza środowiskami naukowymi i związanymi z wojskiem. Następną po X-1 szerzej znaną maszyną był samolot rakietowy North American X-15 zbudowany na początku lat 60. XX wieku, na którym pobito wiele rekordów prędkości i wysokości łącznie z lotami suborbitalnymi. Statki powietrzne serii X o numerach od 7 do 12 były właściwie pociskami rakietowymi, a niektóre z pozostałych maszynami bezzałogowymi. Większość samolotów X zbudowano w bardzo krótkich seriach liczących kilka sztuk lub nawet jako pojedyncze egzemplarze. Jedynym wyjątkiem jest zbudowany przez Lockheed Martin samolot X-35, który wygrał rywalizację z maszyną Boeing X-32 i ostatecznie stał się seryjnym samolotem myśliwskim Lockheed F-35 Lightning II.

Samoloty eksperymentalne serii X oznaczone kolejnymi numerami, są wciąż konstruowane i używane w charakterze platform badawczych dla nowych technologii.

Oznaczenie Wytwórnia
Agencja
Zdjęcie Data oblotu Uwagi
X-1 Bell
USAF, NACA
Bell X-1 in flight.jpg 1946-01-1919 stycznia 1946 Loty z wysokimi prędkościami i na dużych wysokościach.
Pierwszy samolot, który przekroczył barierę dźwięku.
Potwierdzona użyteczność cienkich profili[1].
X-2
Starbuster
Bell
USAF
NASA1950s X-2 rocket plane 071203-F-9999J-033.jpg 1952-06-2727 czerwca 1952 Loty z wysokimi prędkościami i na dużych wysokościach.
Pierwszy samolot, który przekroczył prędkość 3 machów[2].
X-3
Stiletto
Douglas
USAF, NACA
Douglas X-3 NASA E-17348.jpg 1952-10-2727 października 1952 Konstrukcja ze stopu tytanu; skrzydła o małym wydłużeniu.
Przeznaczony do testowania lotów długodystansowych z prędkościami naddźwiękowymi.
Niezdolny do osiągnięcia prędkości projektowej, umożliwił jednak wgląd w zjawisko sprzężenia bezwładnościowego[3].
X-4
Bantam
Northrop
USAF, NACA
Northrop-X4-Bantam.jpg 1948-12-1515 grudnia 1948 Wyznaczenie własności pilotażowych samolotu bezogonowego z zakresie prędkości okołodźwiękowych[4].
X-5 Bell
USAF, NACA
Bell-X5-Multiple.jpg 1951-06-2020 czerwca 1951 Pierwszy samolot ze zmienną geometrią skrzydeł[5].
X-6 Convair
USAF, AEC
NB-36H producing contrails in flight.jpg Nieoblatany Zmodyfikowany ciężki bombowiec Convair B-36 do badań nad użyciem napędu jądrowego; nie wyszedł poza fazę prototypu[6].
X-7
Flying Stove Pipe
Lockheed
DOD
X-7 USAF.jpg kwiecień 1951 Platforma testowa dla silników strumieniowych[7].
X-8
Aerobee
Aerojet
NACA, USAF, USN
AerojetX8.jpg Suborbitalna rakieta badawcza stabilizowana obrotowo[8].
X-9
Shrike
Bell Aircraft
USAF
Bell X-9 trailer.jpg kwiecień 1949 Platforma badawcza dla systemów naprowadzania i napędu.
Wykorzystywany do rozwoju naddźwiękowego pocisku rakietowego GAM-63 Rascal[9].
X-10 North American Aviation
USAF
North American X-10 runway.jpg 1953-10-1313 października 1953 Platforma badawcza dla naddźwiękowego pocisku manewrującego SM-64 Navaho[10].
X-11 Convair
USAF
Convair X-11 launch.jpg 1957-06-1111 czerwca 1957 Platforma badawcza dla rakietowego pocisku balistycznego SM-65 Atlas[11].
X-12 Convair
USAF
Convair X-12 launch.JPG lipiec 1958 Zaawansowana platforma badawcza dla rakietowego pocisku balistycznego SM-65 Atlas[12].
X-13
Vertijet
Ryan
USAF, USN
Ryan X-13.jpg 1955-12-1010 grudnia 1955 Platforma badawcza dla samolotu pionowego startu i lądowania (VTOL)[13].
X-14 Bell
USAF, NASA
Bell X-14 colour ground.jpg 1957-02-1919 lutego 1957 Platforma badawcza dla samolotu VTOL.
Badano ustawienia konfiguracyjne dla lotu samolotu VTOL z ciągiem wektorowanym[14].
X-15 North American Aviation
USAF, NASA
X-15 in flight.jpg 1959-06-088 czerwca 1959 Loty z prędkościami hipersonicznymi (6 machów), na dużych wysokościach (350 000 stóp).
Pierwszy załogowy samolot hipersoniczny; zdolny do lotu suborbitalnego[15].
X-16 Bell Aircraft
USAF
Nieoblatany Projekt samolotu rozpoznawczego osiągającego duże wysokości[16].
Oznaczenie "X-16" zostało użyte do ukrycia jego przeznaczenia przed Związkiem Radzieckim[17].
X-17 Lockheed
USAF, USN
Lockheed X-17 horizontal.jpg kwiecień 1956 Badania rezultatów ponownego wejścia w atmosferę przy wysokich liczbach Macha[18].
X-18 Hiller Aircraft
USAF, USN
Hiller X-18 testplatformLarge.jpg 1959-11-2424 listopada 1959 Platforma badawcza VTOL/STOVL.
Opracowanie projektu samolotu typu tiltwing dla VTOL[19].
X-19 Curtiss-Wright
Tri-service
Curtiss-Wright X-19 flying.jpg listopad 1963 Platforma badawcza samolotu typu tiltrotor w układzie czterowirnikowym[20].
X-20
Dyna-Soar
Boeing
USAF
NASA Color Dyna Soar.jpg Nigdy niewybudowany Samolot kosmiczny wielokrotnego użytku do zastosowań militarnych[21].
X-21 Northrop
USAF
X21A.jpg 1963-04-1818 kwietnia 1963 Platforma badawcza testująca sterowanie warstwą przyścienną[22].
X-22 Bell
DOD
X-22a onground bw.jpg 1966-03-1717 marca 1966 Platforma badawcza dla samolotu typu tiltrotor o czterech otunelowanych wirnikach[23].
X-23
PRIME
Martin Marietta
USAF
X23 PRIME.JPG 1966-12-2121 grudnia 1966 Platforma badawcza do wyznaczenia efektów manewrowania podczas ponownego wchodzenia w atmosferę[24].
Uwaga: Oznaczenie oficjalnie nigdy nie nadane.[25]
X-24 Martin Marietta
USAF, NASA
X24.jpg
X24B.jpg
1973-08-011 sierpnia 1973 Platforma badawcza do wyznaczenia własności pilotażowych kadłuba nośnego w zakresie niskich prędkości lotu[26].
X-25 Benson
USAF
X-25.jpg 1955-12-066 grudnia 1955 Lekki wiatrakowiec wykorzystywany przez zestrzelonych pilotów[27].
X-26
Frigate
Schweizer
DARPA, US Army, USN
X-26 sailplane.jpg
QT-2PCs in STAAF, RVN Hanger c1968.jpg
1967
Szybowiec treningowy dla pilotów doświadczalnych, przeznaczony do ćwiczeń podczas holendrowania.
Platforma badawcza dla cichego samolotu obserwacyjnego[28].
X-27 Lockheed X-27 mockup.jpg Nieoblatany Prototyp lekkiego myśliwca[29].
X-28
Sea Skimmer
Osprey Aircraft
USN
X-28 on ground.jpg 1970-08-1212 sierpnia 1970 Tania, jednoosobowa łódź latająca[30].
X-29 Grumman
DARPA, USAF, NASA
Grumman-X29-InFlight.jpg 1984 Platforma badawcza skrzydeł o ujemnym skosie[31].
X-30
NASP
Rockwell
NASA, DARPA, USAF
X-30 NASP 2.jpg Nigdy niewybudowany Prototyp jednostopniowego statku kosmicznego[32].
X-31 Rockwell
DARPA, USAF, BdV
Rockwell-MBB X-31 landing.JPG 1990 Platforma testująca supermanewrowość przy użyciu wektorowania ciągu[33].
X-32 Boeing
USAF, USN, RAF
USAF X32B 250.jpg wrzesień 2000 Prototyp myśliwca Joint Strike Fighter[34].
X-33
Venture Star
Lockheed Martin
NASA
X-33 Venture Star.jpg Prototyp nigdy nie ukończony Prototyp pojazdu wielokrotnego użytku wykonany w skali 1:2[35].
X-34 Orbital Sciences
NASA
Orbital Sciences X34.jpg Nieoblatany Platforma badawcza bezzałogowego statku kosmicznego wielokrotnego użytku[36].
X-35 Lockheed Martin
USAF, USN, RAF
X-35.jpg 2000 Prototyp myśliwca Joint Strike Fighter, obecnie myśliwiec F-35[37].
X-36 McDonnell Douglas/Boeing
NASA
Boeing-X36-InFlight.jpg 1997-05-1717 maja 1997 Platforma badawcza bezogonowego myśliwca[38].
X-37 Boeing
USAF, NASA
Boeing X-37B inside payload fairing before launch.jpg 2006-04-077 kwietnia 2006 (drop test)
2010-04-2222 kwietnia 2010 (lot orbitalny)
Samolot kosmiczny wielokrotnego użytku[39].
X-38 Scaled Composites
NASA
ISS Crew Return Vehicle.jpg 1999 Demonstrator pojazdu ratunkowego przeznaczonego dla Międzynarodowej Stacji Kosmicznej[40].
X-39 Nieznana
USAF
Tajne Nieznana Oznaczenie zarezerwowane dla programu Future Aircraft Technology Enhancements (FATE)[41].
Uwaga: Oznaczenie oficjalnie nigdy nie nadane.[25]
X-40 Boeing
USAF, NASA
Boeing X40A.jpg 1998-08-1111 sierpnia 1998 80% wielkości prototyp X-37[42].
X-41 Nieznana
USAF
Tajne Nieznana Wojskowy program samolotu kosmicznego[43].
X-42 Nieznana
USAF
Tajne Nieznana Rakieta na paliwo płynne[44].
X-43
Hyper-X
Microcraft
NASA
X-43 NASA.jpg 2001-06-022 czerwca 2001 Hiperdźwiękowa platforma badawcza dla silników Scramjet[45].
X-44
MANTA
Lockheed Martin
USAF, NASA
Program anulowany Platforma badawcza oparta na myśliwcu F-22, mająca określić wykonalność samolotu pozbawionego usterzenia ogonowego, wykorzystującego wektorowanie ciągu[46].
X-45 Boeing
DARPA, USAF
Boeing X-45A UCAV.jpg 2002-05-2222 maja 2002 Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego (UCAV)[47].
X-46 Boeing
DARPA, USN
X46.jpg Program anulowany Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego przeznaczonego dla marynarki Stanów Zjednoczonych[48].
X-47A Pegasus
X-47B
Northrop Grumman
DARPA, USN
X-47A rollout.jpg 2003-02-2323 lutego 2003 Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego przeznaczonego dla marynarki Stanów Zjednoczonych[49].
X-48 Boeing
NASA
ED06-0198-62.jpg 2007-07-2020 lipca 2007 Platforma badawcza dla samolotu Blended Wing Body (BWB)[50].
X-49
Speedhawk
Piasecki Aircraft
US Army
Piasecki X-49-3.jpg Śmigłowiec z wirnikiem ogonowym o wektorowanym ciągu (VTDP)[51].
X-50
Dragonfly
Boeing
DARPA
2003-11-2424 listopada 2003 Platforma badawcza technologii Canard Rotor/Wing[52].
X-51
Waverider
Boeing
USAF
X51waverider.jpg 2010-05-2626 maja 2010[53] Samolot napędzany silnikiem scramjet budowany w kooperacji Pratt & Whitney i Boeinga, zdolny do przekroczenia prędkości Ma = 7[54].
X-52 Oznaczenie pominięte dla uniknięcia pomyłki z B-52[25].
X-53 Boeing Phantom Works
NASA, USAF
EC03-0039-1.jpg listopad 2002 Demonstrator technologii zaawansowanego cyfrowego sterowania samolotem oraz nowych technologii i struktur wykorzystywanych do budowy skrzydeł. Od 2002 technologie te są testowane na przebudowanej maszynie F/A-18 Hornet[55].
X-54 Gulfstream Aerospace
NASA
Niezaplanowana Platforma badawcza dla transportu naddźwiękowego[51].
X-55 Lockheed Martin Skunk Works
USAF
2009-06-022 czerwca 2009 Advanced Composite Cargo Aircraft (ACCA).
Platforma badawcza dla kadłuba i statecznika pionowego wykonanych z kompozytu[56].

Przypisy

  1. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 5–7.
  2. Jenkins, Lis i Miller 2003, s. 8.
  3. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 9.
  4. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 10.
  5. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 11.
  6. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 12.
  7. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 13.
  8. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 14.
  9. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 15.
  10. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 16.
  11. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 17.
  12. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 18.
  13. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 19.
  14. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 20.
  15. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 21–22.
  16. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 23.
  17. "X-16". globalsecurity.org [dostęp 11 maja 2010].
  18. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 24.
  19. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 25.
  20. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 26.
  21. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 27.
  22. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 28.
  23. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 29.
  24. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 30.
  25. 25,0 25,1 25,2 Parsch 2009, "Missing Designations"
  26. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 31–32.
  27. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 33.
  28. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 34.
  29. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 35.
  30. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 36.
  31. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 37.
  32. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 38.
  33. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 39.
  34. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 40–41.
  35. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 42.
  36. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 43.
  37. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 44–45.
  38. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 46.
  39. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 47.
  40. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 48.
  41. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 49.
  42. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 50.
  43. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 51.
  44. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 52.
  45. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 53.
  46. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 54.
  47. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 55.
  48. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 56.
  49. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 57.
  50. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 58.
  51. 51,0 51,1 Parsch 2009, "DOD 4120.15-L"
  52. Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 60.
  53. X-51 Waverider makes historic hypersonic flight. 26 maja 2010. [dostęp 27 maja 2010].
  54. "X-51 Scramjet Engine Demonstrator - WaveRider" globalsecurity.org. [dostęp 11 maja 2010].
  55. Jordan 2006
  56. Kaufman 2009

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]