Związek Jaszczurczy (XIV wiek)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ryńsk, cis pospolity. Według legendy posadzony na pamiątkę założenia Związku Jaszczurczego

Związek Jaszczurczy , Towarzystwo Jaszczurcze (niem. Eidechsenbund, łac. „Societas Lacertarum”) – organizacja pruskiej szlachty z ziemi chełmińskiej założona 24 lutego 1397 w Radzyniu Chełmińskim jako bractwo rycerskie, które miało bronić członków przed wszelkim bezprawiem z wyłączeniem władzy zwierzchniej i osoby wielkiego mistrza. Rozpowszechniona w starszej historiografii opinia, jakoby Towarzystwo Jaszczurcze od początku swojego istnienia stawiało sobie za tajny cel oderwanie ziemi chełmińskiej i przyłączenie jej do Polski, nie znajduje potwierdzenia w źródłach, zaś do czasów wielkiej wojny brakuje przykładów opozycyjnej działalności zrzeszonego w nim rycerstwa[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Założycielami byli Mikołaj z Ryńska, jego brat Jan z Pułkowa oraz ich bracia cioteczni Fryderyk z Kitnowa i Mikołaj z Kitnowa[2][3]. Po śmierci Mikołaja z Kitnowa jego miejsce od 1408 r. zajmował Otton z Konojad[4].

Związek działał jawnie i był tolerowany oraz uznawany przez władze zakonne jako organizacja broniąca interesów rycerskich. Członkowie przysięgali sobie wzajemną pomoc osobą i majątkiem bez żadnej niewierności, fałszu, zdrady oraz wszelkiej innej chytrości przeciwko każdemu, kto dokucza, gnębi albo inną krzywdę czyni, z wyjątkiem jednak osoby wielkiego mistrza, a znakiem przynależności do Związku była noszona na tunice srebrna jaszczurka[5]. Momentem przełomowym był rok 1410 roku, kiedy to Mikołaj z Ryńska podczas bitwy pod Grunwaldem wycofał z walki chorągiew chełmińską, a po uwolnieniu z niewoli złożył wraz z towarzyszami przysięgę homagialną królowi Polski. Mimo, iż poddanie chorągwi w końcowej fazie bitwy nie miało raczej istotnego wpływu na jej wynik, później czyn ten uznano za zdradę[6]. Oskarżenie o niewierność padło ze strony Krzyżaków również pod adresem innych rycerzy chełmińskich: „I panowie Mikołaj z Pilewic i Jan z Pułkowa zdobyli po bitwie Kowalewo i zabrali wszystko, co się tam znajdowało, a panów wywlekli z zamku za brody i wydali ich i zamek Polakom.”[7].

Po wielkiej wojnie z Zakonem Krzyżackim doszło do prześladowań członków Związku Jaszczurczego, w których obronie, śląc ostre pisma do wielkiego mistrza Henryka von Plauena, wystąpili król polski Władysław II Jagiełło, Wielki Książę Witold oraz marszałek wielki koronny Zbigniew z Brzezia.

Mikołaj z Ryńska na wieść o aresztowaniu Mikołaja z Pilewic schronił się w ziemi dobrzyńskiej na zamku biskupa włocławskiego w Ciechocinie, w listopadzie jednak powrócił do Prus. Miał się wówczas usprawiedliwić przed wielkim mistrzem ze swojego postępowania. Po pokoju toruńskim Mikołaj, zaproszony na obiad przez wójta z Lipienka, Henryka Holta, został podstępnie aresztowany. W zemście za prowadzoną działalność, bez dania mu możliwości sądowej obrony, a nawet ostatniej spowiedzi, w maju 1411 Krzyżacy ścięli go na rynku w Grudziądzu, pomimo że posiadał on list żelazny i nietykalność gwarantowały mu ustalenia I pokoju toruńskiego, który zakazywał ścigania osób uznanych przez strony za zdrajców. Stawiany przez stronę polską zarzut pogwałcenia gwarancji traktatu pokojowego Krzyżacy odpierali argumentem, iż powodem aresztowania i ścięcia Mikołaja był jego udział w rzekomym spisku komtura radzyńskiego Jerzego Wirsberga na władzę Henryka von Plauena[8].

Zbiegli członkowie Towarzystwa Jaszczurczego mogli powrócić do swoich dóbr dopiero w październiku 1413 roku, po obaleniu Henryka von Plauena z urzędu wielkiego mistrza, kiedy nowym wielkim mistrzem został Michał Küchmeister von Sternberg.

U schyłku lat 30. XV w., w okresie nasilenia konfliktu stanów pruskich z władzą Zakonu, działalność Towarzystwa odrodziła się, jednakże przez długi czas postawa jego członków była ugodowa[9]. O jego aktywności świadczy chociażby udział w rokowaniach w 1435 r i podpis ówczesnego przywódcy[potrzebny przypis] Jaszczurkowców, Jana ze Szczuplinek pod traktatem pokojowym z Brześcia Kujawskiego.

Jaszczurkowcami byli m.in. chorąży chełmiński Jan Cegenberg, współzałożyciel Związku Pruskiego, Augustyn z Szewy, a od października 1452 burmistrz toruński Tieleman vom Wege oraz Gabriel Bażyński[10][11].

W momencie wybuchu powstania stanów pruskich i wojny trzynastoletniej Jaszczurkowcy, z wyjątkiem Cegenberga, występują jako przeciwnicy władzy zakonnej. Wzmianka o darowiźnie srebrnej jaszczurki przez Jana z Głuchowa do skarbu Związku Pruskiego z 1454 r. jest ostatnim śladem istnienia Towarzystwa Jaszczurczego, potem znika ono z kart historii[12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Bartkowiak, Towarzystwo Jaszczurcze w latach 1387-1437, Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1948, s. 6-40.
  • Marian Biskup, „Uwagi o roli i znaczeniu Towarzystwa Jaszczurczego w latach 1438-1454”, [w:] Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu Tom 15 (1949).
  • Grzegorz Białuński, „Uwagi o udziale chorągwi chełmińskiej w bitwie grunwaldzkiej”, [w:] Echa Przeszłości 11, 37-42, 2010.
  • Grzegorz Białuński, „Opozycja rycerstwa pruskiego na początku XV wieku „, [w:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie 3, 2010.
  • Adam Szweda, „Mikołaj z Ryńska - chorąży ziemi chełmińskiej i Jaszczurkowcy”, [w:] Szkice z dziejów Ryńska : 600 lat od śmierci Mikołaja z Ryńska / pod red. Waldemara Rozynkowskiego, Pelplin ; Ryńsk : Wydawnictwo Bernardinum, 2011.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Grzegorz Białuński „Opozycja rycerstwa pruskiego na początku XV wieku”, [w:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie 3, 2010 s.248
  2. Towarzystwo Jaszczurcze - Atrakcje Torunia. Przewodnik po Toruniu, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2017-11-28] (pol.).
  3. Towarzystwo Jaszczurcze - Historia Wysoczyzny Elbląskiej, historia-wyzynaelblaska.pl [dostęp 2017-11-28] (pol.).
  4. Grzegorz Białuński „Opozycja rycerstwa pruskiego na początku XV wieku”, [w:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie 3, 2010 s.248
  5. Zamek w Radzyniu Chełmińskim
  6. Grzegorz Białuński „ Uwagi o udziale chorągwi chełmińskiej w bitwie grunwaldzkiej”, [w:] Echa Przeszłości 11, 37-42, 2010, s. 40-41
  7. Bartkowiak Marian „Towarzystwo Jaszczurcze w latach 1387-1437", Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1948, s.24
  8. Grzegorz Białuński „Opozycja rycerstwa pruskiego na początku XV wieku „, [w:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie 3, 2010 s.264-266
  9. Adam Szweda „Mikołaj z Ryńska - chorąży ziemi chełmińskiej i Jaszczurkowcy”, [w:] Szkice z dziejów Ryńska : 600 lat od śmierci Mikołaja z Ryńska / pod red. Waldemara Rozynkowskiego, Pelplin; Ryńsk : Wydawnictwo Bernardinum, 2011, s. 32
  10. Marian Biskup „Uwagi o roli i znaczeniu Towarzystwa Jaszczurczego w latach 1438-1454”, [w:] Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Tom 15 (1949), s. 65-69
  11. Teresa Borawska „Bażyński Gabriel”, [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego. T. 1, A-F, Wydawn. Gdańskie, 1992, s. 69
  12. Marian Biskup „ Uwagi o roli i znaczeniu Towarzystwa Jaszczurczego w latach 1438-1454 „, [w:] Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Tom 15 (1949), s. 71