Wojna trzynastoletnia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wojna trzynastoletnia
Ilustracja
Zamek w Malborku, wykupiony przez Polaków w 1457 roku z rąk najemników
Czas 4 lutego 145419 października 1466
Miejsce Pomorze Gdańskie, Morze Bałtyckie
Przyczyna Podpisanie przez Kazimierza Jagiellończyka aktu inkorporacji
Wynik Zwycięstwo Polski, II pokój toruński
Strony konfliktu
Teuton flag.svg Zakon krzyżacki
czasowo:
Naval Ensign of Denmark.svg Dania
Zakon Kawalerów Mieczowych COA.svg Zakon kawalerów mieczowych
Wapen Amsterdam.svg Amsterdam
Alex K Kingdom of Poland-flag.svg Korona Królestwa Polskiego
Dowódcy
Bernard Szumborski, Henryk VI Reuss von Plauen, Ludwig von Erlichshausen, Fritz Raweneck, Kaspar Nostyc Piotr Dunin, Ulryk Czerwonka, Jan Bażyński, Jan Taszka Koniecpolski, Andrzej Tęczyński, Maciej Hagen, Piotr Świdwa-Szamotulski
Wojna trzynastoletnia

ChojniceIławaRynBornholmSępopolMalborkPruszcz GdańskiŚwiecinoZalew Wiślany

Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego, 15 kwietnia 1454 roku, Archiwum Główne Akt Dawnych
Wojewodowie chełmiński i elbląski oraz burmistrzowie i rajcy toruńscy i elbląscy ręczą 15 kwietnia 1454 roku, że biskupi ziem pruskich złożą swe zobowiązania piśmienne wobec króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Korony Polskiej
Państwo zakonu krzyżackiego w 1410 roku

Wojna trzynastoletnia (1454–1466) – stoczona w latach 14541466 wojna między Państwem Zakonu Krzyżackiego a Koroną Królestwa Polskiego rozpoczęta na skutek poparcia przez Polskę powstania Związku Pruskiego przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, zakończona zwycięstwem Królestwa Polskiego i II pokojem toruńskim.

Rozpoczęte 4 lutego 1454 r. powstanie Związku Pruskiego, organizacji grupującej średnią szlachtę i mieszczan, kierowanej przez patrycjat Gdańska, Torunia, Elbląga i Chełmna przeciwko kierowanemu przez Wielkiego Mistrza Ludwika von Erlichshausen Zakonowi Krzyżackiemu zostało w dniu 21 kwietnia 1454 r. poparte przez Królestwo Polskie, którego królem był Kazimierz IV Jagiellończyk. Związkowcy zdobyli wszystkie miasta i zamki krzyżackie, poza stolicą Malborkiem oraz Chojnicami. Klęska wyprawy polskiego pospolitego ruszenia ze złożoną z czeskich i niemieckich najemników armią Zakonu w bitwie pod Chojnicami 18 września 1454 r. rozpoczęła krzyżacką kontrofensywę, w wyniku której Zakon odbił większość miast i twierdz, wraz ze zdobytym ostatecznie w dniu 14 lipca 1455 r. Królewcem. Brak pieniędzy na dalsze finansowanie wojsk najemnych zatrzymał postępy kontrofensywy Zakonu, a niespłacenie wierzytelności wobec krzyżackich wojsk zakończyło się sprzedażą w dniu 8 czerwca 1457 r. twierdzy w Malborku królowi polskiemu przez stanowiących jego załogę czeskich najemników. Potrzebne środki Kazimierz IV zgromadził zwiększając przywileje polskiej szlachty w zamian za uchwalenie wysokich podatków oraz nadając w dniu 15 maja 1457 r. Gdańskowi tzw. Wielki Przywilej w zamian za wysoką pożyczkę. Zakon w lipcu 1457 r. przeniósł swą stolicę do Królewca i wykorzystując niezadowolenie ludności wyczerpanej wojną i zniechęconej podniesieniem podatków opanował w latach 1457–1461 szereg twierdz nad dolną Wisłą i Łyną, wraz z miastem Malborkiem i Chełmnem, paraliżując wiślany handel miast pomorskich.

W odpowiedzi strona polska i związkowa od października 1459 r. zorganizowały system zbrojnych konwojów na Wiśle, wystawiły flotę kaperską blokującą krzyżackie wybrzeże morskie i zrezygnowały z wypraw pospolitego ruszenia, przeznaczając wszystkie środki finansowe na wynajęcie najemników. Dowodzenie przejął murgrabia krakowski Piotr Dunin, który na czele nielicznych, ale dobrze wyszkolonych wojsk rozpoczął w październiku 1461 r. ofensywę, dążąc do odcięcia zachodniego Pomorza od Prus, a w dniu 17 września 1462 r. odniósł przełomowe zwycięstwo nad wojskami krzyżackimi w bitwie pod Świecinem. W zwycięskiej dla związkowców bitwie morskiej na Zalewie Wiślanym (Zatoce Świeżej) w dniu 15 września 1463 r. krzyżacka flota została zniszczona przez floty Gdańska i Elbląga, co uniemożliwiło wielkiemu mistrzowi dostarczenie pomocy dla obleganych krzyżackich twierdz nad Wisłą. Po upadku Gniewa, Nowego i Stargardu oraz kapitulacji w dniu 28 września 1466 r. ostatniej krzyżackiej twierdzy na Pomorzu – Chojnic – zrujnowany finansowo Zakon Krzyżacki zgodził się przyjąć warunki pokojowe. Na mocy podpisanego 31 grudnia 1466 r. II Pokoju Toruńskiego Zakon musiał zrzec się połowy ziem pruskich (Pomorza Gdańskiego, Ziemi Chełmińskiej, Ziemi Michałowskiej i Warmii), a z pozostałych ziem złożyć hołd lenny Królestwu Polskiemu.

Wojna trzynastoletnia przyspieszyła proces rozkładu Zakonu Krzyżackiego, pozwoliła polskiej szlachcie uzyskać daleko idące przywileje i decydującą rolę w Królestwie Polskim kosztem osłabienia mieszczaństwa oraz doprowadziła do emancypacji Gdańska i stworzyła podstawy szybkiego rozwoju tego miasta[1].

Przyczyny wybuchu wojny[edytuj]

Po wielkiej wojnie z zakonem krzyżackim, zakończonej Pokojem toruńskim w 1411 roku, zakon krzyżacki dotknął kryzys wewnętrzny. Wyzyskiwane rycerstwo i miasta państwa zakonnego coraz częściej były wrogo nastawione do Krzyżaków, co znalazło swój wyraz w zorganizowaniu się w utworzonym w 1440 roku Związku Pruskim, który skupiał miasta pruskie, m.in. Gdańsk, Toruń, Chełmno i część rycerstwa, szczególnie Ziemi Chełmińskiej. Związek dążył do uzyskania praw, które były powszechne w sąsiednich państwach, w związku z czym skierowany był przeciw monopolowi gospodarczemu i politycznemu Krzyżaków. Zakon nie był w stanie poradzić sobie ze wzrastającą w siłę organizacją, toteż odwoływał się nawet do papieża, który nałożył na Związek ekskomunikę, oraz do cesarza, który w grudniu 1453 roku rozkazał rozwiązać Związek Pruski, nałożył na niego kary finansowe i skazał na śmierć 300 jego członków. Nie przeszkodziło to jednak w znacznym stopniu w kolejnych działaniach antykrzyżackich, podjętych przez Związek Pruski. Ich kulminacją był wybuch powstania 4 lutego 1454 roku, rozpoczęty atakiem na zamek krzyżacki w Toruniu, a następnie na Wielki Młyn w Gdańsku, i zwrócenie się do panującego wówczas w Polsce Kazimierza Jagiellończyka z prośbą o włączenie Prus do Korony Polskiej. W odpowiedzi 22 lutego 1454 roku król wypowiedział Zakonowi wojnę, a 6 marca 1454 król podpisał akt inkorporacji Prus[2]. W tym samym czasie pozostałe miasta pruskie doprowadziły do opanowania prawie całych Prus i w rękach Zakonu pozostały jedynie Malbork, Chojnice i Sztum.

Przebieg wojny[edytuj]

I etap wojny (1454 – jesień 1455) próba inkorporacji Państwa Pruskiego[edytuj]

kampania wiosenno-letnia 1454 r.: rozwój powstania w Prusach[edytuj]

W dniu 21 kwietnia 1454 r. Królestwo Polskie dostarczyło Zakonowi Krzyżackiemu akt wypowiedzenia wojny z dnia 22 lutego 1454 r.[3], a w dniu 28 maja 1454 r. Król Kazimierz IV Jagiellończyk przyjął w Toruniu hołd od stanów pruskich ziemi chełmińskiej anektując ziemie Państwa Zakonu Krzyżackiego do Królestwa[4]. W kolejnych dniach hołdy złożyły stany ziemi elbląskiej i biskupi pruscy (w Elblągu 10 i 11 czerwca 1454 r.), Gdańsk (16 czerwca 1454 r.) oraz stany i miasta dolno pruskie (19 czerwca 1454 r. w Królewcu)[5]. Gubernatorem został Jan Bażyński (Johannes von Baysen).

Związek Pruski zmobilizował wojska najemne i skierował je pod dowództwem brata gubernatora Ścibora Bażyńskiego do oblężenia Malborka, Chojnic, Sztumu. W dniu 1 kwietnia 1454 r. załoga Malborka pod dowództwem komtura von Plauena pobiła oblegających pod Kałdowem i przerwała oblężenie oraz rozpoczęła ataki na związkową żeglugę na Nogacie i niszczące wypady na Elbląg[6]. W maju 1454 r. wojska gdańskie pod dowództwem Wilhelma Jordana ponownie obległy Malbork[7].

Sztum został zdobyty przez związkowców w dniu 8 sierpnia 1454 r. co umożliwiło skierowanie większych sił pod ostatnie dwie utrzymywane przez Krzyżaków twierdze: Malbork i Chojnice[8].

Pozornie rozpaczliwa sytuacja Zakonu Krzyżackiego latem 1454 r. nie odzwierciedlała jednak faktycznego układu sił. Sukcesy strony związkowej uzyskane zostały głównie dzięki zaskoczeniu i oraz zaangażowaniu w powstaniu ludności, która w okresie zimowym była wolna od zajęć. Powstańcy nie nadawali się jednak do działań wojennych z dala od swoich miast, a wraz z rozpoczęciem wiosennego sezonu żeglarskiego wielu mieszkańców miast portowych znalazło intratną pracę na statkach. Dalsze działania rady miast Związku Pruskiego prowadzić musiały za pomocą najemników[9].

Królestwo Polskie, nie mogło udzielić związkowcom wydatnej pomocy, gdyż przeżywało wówczas głęboki kryzys finansowy, związany z ruiną skarbu królewskiego na skutek prowadzonej przez poprzedniego króla Władysława Warneńczyka nieudanej wojny o Węgry i klęski w bitwie pod Warną w Bułgarii w 1444 r.[10] Król Kazimierz IV Jagiellończyk nie mógł tym samym zmobilizować wojsk najemnych, gdyż nie miałby środków finansowych na ich opłacenie i zdecydował się skierować przeciwko krzyżackiej twierdzy w Chojnicach pospolite ruszenie z województw wielkopolskiego i kujawskiego oraz chorągwie nadworne[11].

Z drugiej strony wielki mistrz Zakonu Ludwig von Erlichshausen w momencie wybuchu wojny nie kontrolował żadnej części Państwa Zakonu Krzyżackiego i w efekcie nie mogąc zwołać pospolitego ruszenia liczyć mógł jedynie na oddziały sojusznicze i najemników[12][13]. Na ten cel przeznaczono wszystkie krzyżackie środki finansowe, w tym środki uzyskane z pożyczek oraz dochody z krzyżackich posiadłości w Rzeszy Niemieckiej (baliwatów). Zmobilizowane w Czechach i w Niemczech oddziały w liczbie ok. 15 tysięcy żołnierzy oddano pod dowództwo zdolnego i doświadczonego dowódcy Bernarda Szumborskiego[14]. Do Krzyżaków dołączyły wojska księcia Rudolfa Żagańskiego (1900 ludzi). Ponieważ związkowcy zajęli wszystkie krzyżackie porty morskie, jedynym sposobem sprowadzenia najętej armii do Prus był lądowy marsz przez Nową Marchię i księstwa pomorskie pod oblegane przez pospolite ruszenie z Wielkopolski i Kujaw Chojnice[13].

Król Kazimierz IV Jagiellończyk

Zmobilizowana w ramach levee en maase (pospolitego ruszenia) pod Cerekwicę szlachta wielkopolska uznała niekontrolowane rządy magnackie i przewagę Małopolski za przyczynę ruiny finansowej Królestwa Polskiego i wzorem wypraw wojennych z lat 1414, 1419 i 1422 roku zażądała od władcy w zamian za udział w wojnie nadania przywilejów pozwalających kontrolować nakładanie podatków i powoływanie pospolitego ruszenia[15]. Król Kazimierz IV zmuszony był ugiąć się pod żądaniami szlachty, która groziła, że nie przystąpi do wojny. Ponadto chciał znaleźć w średnim rycerstwie sojusznika przeciwko ograniczającej jego władzę magnaterii. Po satysfakcjonujących dla szlachty decyzjach królewskich z dnia 15 września 1454 r. (przywileje cerekwickie dotyczyły jednak tylko Wielkopolan) podjęta została wyprawa liczącego ponad 16 000 żołnierzy pospolitego ruszenia przeciwko twierdzy Chojnice.

kampania jesienno – zimowa 1454 r.: kontrofensywa krzyżacka[edytuj]

W dniu 18 września 1454 r. pod twierdzę z odsieczą nadeszły najemne wojska krzyżacko-śląskie. Bitwa pod Chojnicami, zakończyła się ciężką klęską wojsk polskich (mimo ich nieznacznej liczebnej przewagi i początkowego sukcesu – wzięcia do niewoli krzyżackiego wodza Bernarda Szumborskiego) i pokazała wyższość najemnych wojsk zakonnych nad pospolitym ruszeniem rycerstwa polskiego. Armia królewska została rozbita, poniosła straty przekraczające 3500 zabitych i wziętych do niewoli i, a król musiał ratować się ucieczką[16][17].

Zwycięstwo pod Chojnicami rozpoczęło serię sukcesów Krzyżackich – w dniu 21 września 1454 r. zniesiono oblężenie Malborka, w dorzeczu Wisły po krótkim oblężeniu poddał się Tczew, bez walki zajęto Gniew i Starogard, oraz Iławę (15 listopada 1454 r.) i Tapiawę w dorzeczu Pregoły. Król Kazimierz IV zmuszony został do przekazania w dniu 3 stycznia 1455 r. Lęborka i Bytowa dożywotnio księciu pomorskiemu Erykowi II, gdyż nie był w stanie obronić zachodniej części Pomorza Gdańskiego[18].

Książę Eryk II Pomorski

Z doraźną pomocą Związkowi Pruskiemu pospieszyła Litwa – na rozkaz Kazimierza IV starosta żmudzki Jan Kieżgajło obsadził rejon Połągi, blokując ewentualną możliwość dostarczenia Krzyżakom posiłków z Inflant[19].

Król Kazimierz IV usiłował przeciwdziałać krzyżackiej kontrofensywie poprzez zorganizowanie wyprawy małopolskiego pospolitego ruszenia do Prus. Wymagało to przyznania szlachcie Małopolski i ziemi ruskich przywilejów podobnych do przywilejów cerekwickich, co nastąpiło w dniach 11 i 12 listopada 1454 r. w Nieszawie[20]. Podjęta następnie wyprawa została zatrzymana przez Krzyżaków pod Łasinem w dniu 18 grudnia 1454 r. Strona polska oblegała bezskutecznie twierdzę do 13 stycznia 1455 r., kiedy – wobec braku widoków na jej zdobycie – zdecydowano się na odwrót[14]. Umożliwiło to wojskom krzyżackim podjęcie próby opanowania Gdańska, udaremnionej na skutek porażki Krzyżaków w potyczce pod Biskupią Górką na przedmieściach Nowego Miasta Gdańska w dniu 13 stycznia 1455 r[18].

Kolejna wyprawa wielkiego mistrza doprowadziła do odbicia z rąk związkowych Działdowa (15 lutego 1455 r.), natomiast 9 marca 1455 r. Krzyżacy nie zdołali opanować Torunia ani Chełmna, gdyż wzmocniona załoga związkowa udaremniła pro-krzyżacki spisek w tych miastach[21].

Zdobycie przez Krzyżaków pięciu z jedenastu twierdz strzegących przeprawy przez dolną Wisłę umożliwiło wojskom Zakonu Krzyżackiego swobodne manewrowanie na obydwu jej brzegach, przeprawianie się przez rzekę i tym samym atakowanie dowolnego miasta pod kontrolą Związku Pruskiego. Jednocześnie zagroziło handlowej żegludze związkowej na Wiśle, grożąc odcięciem Gdańska i Elbląga od Torunia, Chełmna i polskiego zaplecza i w konsekwencji ruiną ekonomiczną miast należących do Związku Pruskiego[13].

W lutym 1455 r. krzyżacka załoga Gniewa zagarnęła konwój statków z Torunia i Grudziądza oraz wespół z załogą Tczewa zbudowała na brzegu Wisły ziemno-drewniany fort (basteję) celem blokowania ruchu statków na rzece. W tej sytuacji Rada Miasta Gdańska zdecydowała się wprowadzić system zbrojnych konwojów od dnia 23 kwietnia 1455 r.[21], a zjazd Związku Pruskiego w Elblągu uchwalił w lutym 1455 r. na nowy podatek ten cel. Popierał go patrycjat (najbogatsi mieszczanie i przedstawiciele kupców), ale przeciwne było pospólstwo (reprezentanci cechów rzemieślniczych), wśród którego spory związane z nową opłatą i koszty przedłużającej się wojny wywołały falę niezadowolenia z polityki Związku Pruskiego[22][23].

bitwa o Knipawę i kampania letnio-jesienna 1455 r.[edytuj]

W konsekwencji tego niezadowolenia w dniu 24 marca 1455 r. w dwóch z trzech głównych dzielnic Królewca (Königsberg) – Starym Mieście i Lipniku (Löbenicht) – wybuchły rewolty pro-krzyżackie, a wierna Kazimierzowi IV Jagiellończykowi pozostała jedynie dzielnica portowa Knipawa (Kneiphof)[24].

7 kwietnia 1455 r. wielki mistrz doprowadził do zawarcia regionalnego rozejmu ze związkowymi załogami twierdz Starogard i Nowe nad Wisłą (które odmówiły walk gdy nie wypłacono im żołdu w umówionym terminie) i wyruszył z Malborka na czele wyprawy mającej zhołdować Dolne Prusy. W dniu 13 kwietnia 1455 r. dotarł do Królewca i rozpoczął oblężenie Knipawy, a 16 kwietnia 1455 r. przyjął hołd Starego Miasta Królewca i Lipnika[24], a następnie zhołdował Tapiawę (ponownie) i Labiawę w dorzeczu Pregoły oraz Regnatę i Tylżę w dorzeczu Niemna.

Pod wrażeniem tych sukcesów po stronie Państwa Zakonu Krzyżackiego opowiedział się – wbrew stanowisku rad miejskich Rygi, Dorpatu i Rewla mistrz inflancki. W reakcji Litwini pod wodzą Kieżgajły wkroczyli na teren Zakonu i zajęli niewielkimi siłami zamek w Kłajpedzie (Memel) u ujścia Niemna[19].

Związek Pruski usiłował przyjść Knipawie z pomocą, ale do portu dotarły jedynie konwoje kwietniowe z Gdańska z niewielką (400 najemników) pomocą zbrojną. Majowe konwoje z żywnością zostały odparte przez żołnierzy von Plauena, a 25 maja 1455 r. odsiecz zorganizowana przez dolnopruskie pospolite ruszenie pod dowództwem Ramsza Krzykoskiego (2000 żołnierzy) została rozbita pod Pruską Iławą (ponad 1000 zabitych i wziętych do niewoli)[25].

Krzyżacki dowódca z okresu Wojny Trzynastoletniej Heinrich Reus von Plauen. W 1469 r. wybrany Wielkim Mistrzem Zakonu Krzyżackiego

Kolejna próba zniesienia oblężenia Knipawy, podjęta przez Kazimierza IV w czerwcu 1455 r. zakończyła się niepowodzeniem: król nie zdołał nakłonić Litwy do podjęcia działań zbrojnych przeciwko Zakonowi, a zorganizowana przez niego i przez miasto Gdańsk wyprawa 1600 najemników pod dowództwem Jana Skalskiego okazała się zbyt słaba i ograniczyła się do zajęcia Starego Miasta Braniewa i Dobrego Miasta oraz spustoszenia rejonu Bałgi[26]. Uzyskawszy posiłki (600 najemników z Inflant oraz 1500-osobowy kontyngent Baltazara, księcia Żagania) von Plauen dysponował 4000 żołnierzami i w dniu 6 lipca 1455 r. rozpoczął ostateczny szturm Knipawy. W dniu 14 lipca 1455 r. dzielnica skapitulowała na honorowych warunkach[14].

W lipcu wojska Zakonu atakując z Chojnic opanowały Czarne i Debrzno, 10 lipca 1455 r. wyprawa zakonna z Gniewa spaliła Świecie, a sierpniu Zakon Krzyżacki opanował Olsztyn i południową Warmię. Związkowcom udało się natomiast 21 lipca 1455 r. spalić Frombork i obsadzić warowną katedrę w tym mieście, a w sierpniu odeprzeć krzyżacki atak na Welawę (200 zabitych Krzyżaków). We wrześniu 1455 r. król Kazimierz IV zorganizował największa wyprawę pospolitego ruszenia do Prus (30 000-40 000 zbrojnych), jednakże ofensywa załamała się 7 października pod po raz drugi bezskutecznie obleganą twierdzą w Łasinie. Nieefektywność pospolitego ruszenia w obleganiu miast prowadziła do przekonania, że w przyszłości wojnę prowadzić należy za pomocą wojsk najemnych[14].

W listopadzie 1455 r. wypad najemników krzyżackich z Królewca doprowadził do spalenia zamku i przedmieść w Kłajpedzie oraz odwrotu Litwinów z rejonu tego miasta. Wzmocnieni posiłkami z Inflant (200 najemników) Krzyżacy przeprowadzili w grudniu 1455 r. uderzenie na litewską Połągę, gdzie zniszczyli litewskie umocnienia ziemne, otwierając tym samym drogę z Prus do Inflant oraz trwale zdobywając drugi – po Królewcu – port nad Bałtykiem[27].

skutki upadku Królewca dla dalszych działań wojennych[edytuj]

Upadek Królewca trwale zmienił sytuację strategiczną walczących stron[28]: Zakonowi Krzyżackiemu udało się odzyskać port nad Bałtykiem i tym samym możliwość morskiej komunikacji z Inflantami i zachodnią Europą oraz ostatecznie opanować ujście Pregoły – jednej z dwóch wielkich rzek Państwa Pruskiego. Stawiało to w bardzo ciężkiej sytuacji pozostające wciąż w rękach związkowych twierdze nad Pregołą i jej głównym dopływem – Łyną oraz spowodowało spadek znaczenia i prestiżu Związku Pruskiego we wschodniej części Państwa Zakonu Krzyżackiego[29]. Dodatkowo flota królewiecka przeszła na stronę Krzyżaków, zmuszając Gdańsk i Elbląg do wydzielenia części statków z Wisły i Nogatu do działań na Zatoce Świeżej i Zalewie Wiślanym[30]. Ponadto w 1455 r. Rada Miasta Gdańska zmuszona została do wystawienia listów kaperskich 13 kapitanom uzbrojonych statków morskich, zezwalając im na atakowanie statków zmierzających z i do Królewca, celem sparaliżowania krzyżackiego handlu i dowozu żywności i uzbrojenia dla Zakonu[31].

Sukces ten wywarł duże wrażenie na kapitule warmińskiej, która zgodziła się na opanowanie przez wielkiego mistrza posiadłości biskupich (Olsztyna i Fromborka) oraz na poszczególnych miastach Związku Pruskiego. Wśród przeciwników Zakonu zapanowało przygnębienie, pojawiły się głosy o bezcelowości kontynuowania wojny oraz o braku perspektyw odniesienia ostatecznego sukcesu militarnego. Próba inkorporacji Państwa Zakonnego do Królestwa Polskiego zakończyła się niepowodzeniem[16].

II etap wojny (1455–1458): wojna na wyniszczenie[edytuj]

1456 r. – lato 1457 r.: najemnicy panami położenia w Prusach[32][edytuj]

Kryzys stronie związkowej udało się przełamać na skutek nieugiętej postawy miasta pomorskich, które pod wodzą Gdańska oraz Jana i Ścibora Bażyńskich zdecydowane były na dalsze prowadzenie wojny.

Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Ludwig von Erlichshausen przekazujący twierdzę w Malborku najemnikom, 1457 r.

Serię krzyżackich sukcesów zahamował kryzys finansowy związany z koniecznością opłacania wojsk najemnych, którymi Zakon prowadził działania wojenne. Już w kwietniu 1455 r. dług wielkiego mistrza u własnych oddziałów przekroczył 400 000 złotych węgierskich (czyli 640 000 grzywien pruskich). Najemnicy nie zgodzili się na kolejną prolongatę spłaty i odmówili dalszego prowadzenia działań wojennych, a brak perspektyw na spłatę tej kwoty doprowadził w dniu 2 maja 1455 r. do buntu najemników krzyżackich. – czescy i niemieccy rotmistrzowie na czele wojsk przejęli twierdze w Malborku, Tczewie i Iławie pod zastaw niespłaconych zobowiązań i zatrzymali w krzyżackiej stolicy wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena w roli zakładnika[33][32][34].

W czerwcu 1455 r., po rozbiciu dolno pruskiego pospolitego ruszenia w bitwie pod Iławą Pruską najemnicy dysponowali największą operującą w Prusach siłą zbrojną i mogąc dyktować obu zbankrutowanym stronom konfliktu warunki zostali panami położenia, a nie spodziewając się odzyskać swych długów od wielkiego mistrza przywódca rotmistrzów Oldrzych (Urlyk) Czerwonka (Oldřich Červonka) złożył propozycję sprzedaży utrzymywanych przez najemników 21 miast i twierdz Polsce. Wobec wygórowanych żądań najemników i trwającej od września do października 1455 r. nieudanej wielkiej wyprawy pospolitego ruszenia pod Łasin negocjacje prowadzone były przewlekle[35]. Sytuacja negocjacyjna skomplikowała się, gdy w grudniu 1455 r. najemnicy krzyżaccy rozczarowani brakiem postępu w negocjacjach z przedstawicielami Związku Pruskiego i Królestwa Polskiego zagrozili złożeniem oferty kupna twierdz wszystkimi potencjalnie zainteresowanym stronom (poza Zakonem Krzyżackim i Królestwem Polskim były to Inflanty, Brandenburgia, księstwa pomorskie oraz wygnany król Szwecji Karol Knutsson i biskupi warmińscy) celem przekazania zajętych twierdz w zamian za zaspokojenie swoich wierzytelności[36].

W styczniu 1456 r. Krzyżacy odbili twierdzę w Rynie[37] oraz dokonali zemsty na zbuntowanych chłopach w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich, a następnie opanowali w lutym 1456 r. katedrę we Fromborku i podjęli nieudaną wyprawę do ziemi chełmińskiej, w trakcie której ponieśli porażki pod Brodnicą i Lubawą. Na wiosnę – wobec braku środków finansowych po obydwu stronach na dalsze prowadzenie wojny – działania zbrojne na lądzie zamarły[38]. Obydwie strony ograniczały się do niszczących wypadów uzbrojonych łodzi – 21 lutego 1456 r. Gdańszczanie wygrali potyczkę pod Tczewem (ok. 25 zabitych i wziętych do niewoli Krzyżaków), od sierpnia atakowali niezniszczone dotychczas przez działania wojenne Sambię i rejon Bałgi. 1 listopada 1456 r. gdański desant pod dowództwem Henryka von Stadena i Michała Ertmanna rabujący Sambię w rejonie Lőchstadt i Rybaków został rozbity przez krzyżacką załogę Królewca (ponad 250 zabitych i wziętych do niewoli, w tym dowódcy)[39].

W lutym 1456 r. Rada Miasta Gdańska, po uprzednim ostrzeżeniu Związku Hanzeatyckiego, wystawiła listy kaperskie 4 kolejnym kapitanom, zezwalając im na atakowanie statków krzyżackich, inflanckich i duńskich oraz napadania na krzyżackie wybrzeża. Gdański desant (1000 najemników) wespół z Litwinami Kieżgajły ponownie obsadził rejon Połągi, przecinając drogę lądową z Inflant do Prus. W dniu 21 marca 1456 r. v. Plauen nagłym atakiem zdobył litewskie umocnienia[40].

W czerwcu 1456 r. po raz kolejny nieopłacone w terminie związkowe załogi twierdz Nowe i Starogard odmówiły wykonywania rozkazów i rozpoczęły zdzieranie haraczu od przepływających Wisłą statków handlowych na poczet zaległego żołdu.

Wojsko Królestwa Polskiego 1447–1492
sprzedaż twierdz pruskich w 1457 r.[edytuj]

Po negocjacjach prowadzonych przez Bażyńskich oraz kanclerza Jana Gruszczyńskiego ze strony związkowej i polskiej zawarto z reprezentowanymi przez Czerwonkę najemnikami w dniu 29 lipca 1456 r. układ w Toruniu przewidujący przekazanie do 6 grudnia 1456 r. w trzech turach 21 miast i twierdz stronie polskiej w zamian za olbrzymią kwotę 436 000 złotych węgierskich[32].

W odpowiedzi krzyżaccy dowódcy Szumborski i v. Plauen wykorzystali rozbieżności zdania pomiędzy rotmistrzami czeskimi i niemieckimi i w dniu 14 sierpnia 1456 r. doprowadzili do wydania im przez najemników niemieckich 15 twierdz w zamian za doraźne zaliczki. W dniu 16 sierpnia 1456 r. Czerwonka zawarł z królem nowy układ, przewidujący przekazanie sześciu twierdz (Malborka, Tczewa, Iławy, Chojnic, Czarnego i Debrzna), ale załogi trzech ostatnich twierdz ostatecznie dały się przekonać do czekania na zapłatę przez Krzyżaków. Wielki Mistrz potrzebne na zaliczki środki pozyskał dzięki specjalnemu podatkowi pobieranemu w Sambii oraz pożyczce otrzymanej z Inflant (200 000 zł węgierskich)[41].

Latem 1456 r. Litwini pod dowództwem Kieżgajły raz jeszcze umocnili się w Połądze, a 5 sierpnia 1456 r. flota Gdańska uderzyła na Kłajpedę, spustoszyła okolice i rozpoczęła blokadę morską miasta.

We wrześniu 1456 r. na tle zbierania podatków koniecznych na spłatę najemników wybuchł w Toruniu anty-królewski bunt, stłumiony przez zbrojne załogi statków osłaniających konwoje wiślane[42].

Strona polska miała duży problem z zebraniem obiecanej najemnikom kwoty. Król Kazimierz IV zbierając fundusze wydał Gdańskowi tzw. Wielki Przywilej 15 i 25 maja 1457 r. nadający miastu duże uprawnienia handlowe i sądownicze na wybrzeżu Bałtyku, znacznie ograniczające władzę królewską[43][44] oraz pożyczył od Karola Knutsona 15 000 grzywien pod zastaw Pucka i Łeby i ostatecznie w dniu 6 czerwca 1457 r. nabył od najemników miasto i twierdzę w Malborku (do którego król wjechał uroczyście 8 czerwca[45]), a 13 czerwca Tczew i Iławę za łączna kwotę 190 000 złotych węgierskich. Starostą malborskim został Czerwonka, a wielki mistrz Ludwik von Erlichshausen uciekł do Chojnic.

Lato 1457 – jesień 1458 r.: walki o opanowanie dróg wodnych[edytuj]

Król Kazimierz IV w dniu 24 sierpnia 1457 r. nadał przywileje Elblągowi, a w dniu 26 sierpnia 1457 r. Toruniowi w zamian za zobowiązanie do dalszego finansowania działań wojennych[46]. Poza przywilejami Toruń uzyskał obietnicę likwidacji konkurencyjnego targu w Nieszawie.

Zamek krzyżacki w Gniewie nad Wisłą, jedna z twierdz o kluczowym znaczeniu dla przebiegu Wojny Trzynastoletniej

Chcąc rozszerzyć powodzenie król Kazimierz IV zorganizował wyprawę pospolitego ruszenia z Wielkopolski i najemników (ok. 1300 ludzi) wspieranych przez flotę gdańską (kilkanaście łodzi, ok. 350 najemników) pod dowództwem Prandoty Lubieszowskiego przeciwko ostatniej utrzymywanej przez Krzyżacków twierdzy nad Wisłą – Gniewowi (Mewe). Oblężenie rozpoczęte w dniu 30 lipca 1457 r. pomimo początkowych sukcesów (załodze brakowało zapasów i woli walki) skończyło się w dniu 22 września 1457 r. niepowodzeniem na skutek zdrady rycerza z pospolitego ruszenia (skazanego później na śmierć przez sąd królewski), który wszczął w polskim obozie bunt[47].

W trakcie trwania oblężenia Gniewu wielki mistrz v. Erlichshausen zdołał potajemnie przedostać się łodzią rybacka z Chojnic do Królewca, który uczynił w sierpniu 1457 r. nową stolicą Zakonu i stamtąd prowadził dalszą walkę przeciwko królowi i Związkowi. Pozyskał na ten cel ograniczone, lecz stałe środki z nowo uchwalonych opłat w Sambii, ponadto pod naciskiem Czerwonki Bernard Szumborski został ostatecznie zwolniony z królewskiej niewoli i mógł objąć dowództwo nad armią krzyżacką. Rozpoczął on ofensywę w dorzeczu Łyny, plądrując okolice Welawy i Sępolna oraz wygrywając bitwę pod Kinkajmami.

W nocy z 14 na 15 sierpnia 1457 r. uzbrojone statki Gdańskie pod dowództwem Jakuba Heine w I bitwie koło Bornholmu rozbiły i zmusiły do odwrotu konwój duński zmierzający z pomocą dla Krzyżaków (jeden statek zatopiono)[48][49].

bitwa o Malbork[edytuj]

Po rozpoznaniu sytuacji w Malborku oraz nawiązaniu kontaktu z przychylnymi Krzyżakom mieszkańcami miasta wielki mistrz v. Erlichshausen wyprawił się pod Malbork i w nocy z 27 na 28 września 1457 r. wkroczył do miasta zajmując je[45]. Podjęty natychmiast szturm na twierdzę (zamek) został odparty przez załogę twierdzy dowodzoną przez Czerwonkę. W następnych dniach Krzyżacy umocnili się w mieście i rozpoczęli blokadę twierdzy, a Czerwonka podjął nękający ostrzał miasta z murów zamku. Pozostawiając patową sytuację Szumborski rozpoczął wyprawę przez Żuławy Wiślane w kierunku Gdańska, zajmując mniejsze miejscowości, ale w dniu 1 października 1457 r. po potyczce pod Nowym Stawem marsz Krzyżaków został zatrzymany przez broniące się w wagenburgu oddziały gdańskie dowodzone przez Lubieszowskiego. Odwrót wojsk krzyżackich umożliwił wojskom związkowym z Elbląga i Gdańska nawiązanie współpracy z załogą twierdzy w Malborku i nadesłanie jej zaopatrzenia[50].

W drugiej połowie października Szumborski podjął wyprawę do ziemi chełmińskiej i uzyskawszy poparcie grupy niechętnych polityce królewskiej (brak nadania Chełmnu przywilejów na wzór Gdańska, Elbląga i Torunia) mieszkańców, którym przewodził najemnik Mikołaj Skalski, w dniu 24 października 1457 r. opanował Chełmno, jedno z głównych miast siedzib związku pruskiego[50].

Dolina Wisły w okolicach Torunia

Odwrót Krzyżaków do Królewca umożliwił podjęcie w dniu 7 listopada 1457 r. wyprawy 4000 zbrojnych z Torunia, osłanianych przez uzbrojone łodzie, celem zniesienia blokady twierdzy malborskiej. Wyprawa w dniu 20 listopada dotarła do Malborka i rozpoczęła oblężenie miasta.

Efektem konsekwentnie prowadzonej blokady było zrujnowanie miasta i spalenie młynów oraz upadek morale wygłodzonej załogi, która podjęła rokowania kapitulacyjne z oblegającymi. Sytuacja zmieniła się 13 stycznia 1458 r., gdy po dotarciu do Malborka i przełamaniu się do miasta konwoju z pomocą, dowodzonego przez Szumborskiego, krzyżacki garnizon został wzmocniony, dobrze wyekwipowany, otrzymał nowego dowódcę (Augustyna Trotzelera), a wypady krzyżackie zrujnowały Żuławy Wiślane. Intensywność walk o miasto zmalała, natomiast 18 marca 1458 r. oblegający odparli rajd 400 najemników inflanckich eskortujących konwój z żywnością, zmuszając ich do wycofania się do Tczewa.

Krzyżacy zdołali jednak dostarczyć do oblężonego Malborka część zaopatrzenia drogą wodną (przez Nogat) oraz – pod dowództwem Szumborskiego – spalić w dniu 23 marca 1458 r. przedmieścia Torunia. W dniu 24 kwietnia 1458 r. krzyżacka załoga Gniewa w potyczce pod Walichnowami zaskoczyła i pokonała eskortę wiślanego konwoju z Torunia zdobywając i plądrując wszystkie statki, co – pomimo odbicia części statków przez przybyłą z odsieczą flotę elbląską – zdezorganizowało ruch związkowych konwojów na Wiśle[51], a w dniu 27 maja 1458 r. do oblężonego Malborka dotarł kolejny krzyżacki konwój z żywnością.

Tabor warowny na widoku z ok. 1480 r.

W reakcji na te niepowodzenia dniu 20 lipca 1458 r. rozpoczęła się kolejna wyprawa pospolitego ruszenia (20 000 szlachty oraz 600 Tatarów z nadwornych chorągwi królewskich), dowodzona przez Piotra z Szamotuł. Po zdobyciu twierdzy w Papowie Biskupim wyprawa ruszyła pod Malbork, ale po dotarciu do oblężonego miasta nie zdecydowano się na szturm i przystąpiono do ponownego oblężenia miasta.

W nocy z dnia 15 na 16 sierpnia 1458 r. Krzyżacy zdobyli twierdzę w Nowem i rozpoczęli nękanie związkowej żeglugi handlowej z drugiej – obok Gniewa – pozycji nad dolną Wisłą[51].

Wobec patowej sytuacji pod Malborkiem – strona polska nie potrafiła zdobyć miasta, a krzyżacka twierdzy – obydwie wyczerpane strony konfliktu zgodziły się na 9-miesięczny rozejm, podpisany 14 października 1458 r. w Prabutach[52], w trakcie którego nastąpić miały rokowania pokojowe.

III etap wojny (1459 – wrzesień 1463): Kontrofensywa Zakonu Krzyżackiego[edytuj]

Na sejmie piotrkowskim w styczniu 1459 r. przewagę zdobyła frakcja zdecydowana na kontynuację działań wojennych i pertraktacje pokojowe zostały zerwane. Okres rozejmu wykorzystali kupcy dla wznowienia handlu na wodnego szlaku handlowym na Wiśle i Pregole, gdyż rada Gdańska dla uniknięcia zadrażnień czasowo zrezygnowała z systemu konwojowego. Umożliwiło to dostarczenie zaopatrzenia do związkowych twierdz nad Łyną, ale na wiosnę 1459 r. wybuchły konflikty na tle pobierania haraczu od kupców przez krzyżackie załogi twierdz w Nowem i Gniewie oraz Tapiawie i Królewcu, jak i związkową w Świeciu. Król Kazimierz IV Jagiellończyk zabronił nabywania glejtów bezpieczeństwa od najemników obydwu stron i w letnim sezonie handel rzeczny załamał się[53]. W czerwcu 1459 r, zmarł książę Pomorza Eryk.

1459 r.: wznowienie działań wojennych[edytuj]

Działania zbrojne zostały wznowione 13 lipca 1459 r., lecz ograniczyły się do potyczek niewielkich oddziałów na Żuławach (pod Malborkiem) i Pomorzu (pod Lęborkiem) – obydwie strony, wyczerpane przedłużającą się wojną, nie mogły zmobilizować większych sił. Kolejny rozejm, nie obejmujący Pomorza Gdańskiego, stany pruskie zawarły w Elblągu listopadzie 1459 r.[54]

Rada Miasta Gdańska przystąpiła do reorganizacji systemu konwojowego na Wiśle, narzucając stałą opłatę na najemników po 1 grzywnie pruskiej od łasztu towaru i ustanawiając komisję egzekwującą opłaty. Sejm piotrkowski w 18 grudnia 1459 r. uchwalił zakaz odsprzedawania towarów krzyżackim załogom twierdz i podatek od towarów oraz od dochodów kleru na cele wojny, a wojewoda kujawski i Rada Miasta Torunia uzyskały prawo konfiskaty towarów od tych kupców, którzy wchodzili w układy z krzyżackimi najemnikami. Osłona październikowego konwoju do Gdańska odparła krzyżacki atak na statki i w odwecie spaliła przedmieścia Nowego[55].

Dolna Łyna w okolicach ujścia do Pregoły

kampania 1460 r. – walki na Pomorzu Gdańskim[edytuj]

Nowym gubernatorem Prus po śmierci Jana Bażyńskiego został jego brat Ścibor Bażyński. Z początkiem 1460 r. Krzyżacy jako pierwsi rozpoczęli działania zbrojne: oddział pod dowództwem Kaspera Nostyca wkroczył na teren Królestwa Polskiego i zdobył twierdzę w Wałczu, a oddział dowodzony przez wielkiego mistrza ruszył w górę Pregoły pod Welawę[56]. 24 okręty związkowe pod dowództwem Jana Skalskiego zaatakowały pozbawione osłony wybrzeża Sambii i Zalewu Wiślanego, dokonując zniszczeń i rabunków, lecz nie były w stanie poważnie zagrozić tyłom armii krzyżackiej[57].

W marcu 1460 r. przed sądem królewskim w Pradze stawił się Oldrzych Czerwonka, oskarżony przez Bernarda Szumborskiego o złamanie zasad honoru poprzez sprzedaż zamków Polsce. Jerzy z Podiebradów rozstrzygnął spór pomiędzy najemnikami, będącymi poddanymi czeskimi na korzyść dowódcy krzyżackiego i Czerwonka został wtrącony do więzienia. Szumborski za uzyskaną pożyczkę zaciągnął 3000 najemników, na czele których wkroczył na Pomorze. Dołączyła do niego załoga Wałcza, która spaliła twierdzę po jej opuszczeniu[58].

Oblężenie Malborka 1460 r.

Zanim Szumborski zdołał dotrzeć z odsieczą do Malborka miasto skapitulowało przed wojskami królewskimi 6 sierpnia 1460 r. W reakcji Szumborski podzielił swoje siły: oddział dowodzony przez Rawenecka zaatakował Pruszcz Gdański i spalił przedmieścia Gdańska biorąc ponad 300 Gdańszczan do niewoli, a następnie przeprowadził rajd wybrzeżem Zatoki Gdańskiej, 10 października 1460 r. zajął Lębork i Bytów, a 13 października 1460 r. Puck. Siły dowodzone przez Szumborskiego przekroczyły Wisłę i w oparciu o bazę w Chełmnie zdobyły Golub nad Drwęcą (przed 19 września 1460 r.) blokując zamek, a w nocy z 10 na 11 listopada jego siły zajęły twierdzę w Świeciu. W konsekwencji z końcem 1460 r. większość twierdz Pomorza Gdańskiego zostało opanowanych przez Krzyżaków, a główne siedziby związku pruskiego – Gdańsk i Toruń – zostały bezpośrednio zagrożone[59].

Przeciwdziałanie Kazimierza IV ograniczyło się do zdobycia funduszy na zaciągnięcie 800 najemników, którzy zostali wysłani do obsadzenia Gdańska. Dowództwo nad tym oddziałem objął burgrabia krakowski Piotr Dunin. Pomimo krzyżackich sukcesów system konwojowy pozwolił związkowcom utrzymać transport na Wiśle[60][61].

konflikt o Warmię i Dolne Prusy 1460 r. -1461 r.[edytuj]

Paweł Legendorf, biskup warmiński

19 sierpnia 1458 r. nominalny biskup warmiński Eneasz Sylwiusz Piccolomini (Enea Silvio de Piccolomini) wybrany został papieżem i przyjął imię Pius II. Skonfliktowany z Kazimierzem IV Jagiellończykiem[62] mianował swoim następcą Pawła Lagendorfa. Biskup Lagendorf w październiku 1460 r. porozumiał się z wielkim mistrzem von Erlichshausenem co do neutralności Warmii. Związkowe załogi Pasłęka (Hollandt), Ornety (Wormditt) i Mikołowa (Liebstadt) w Północnej Warmii wobec braku otrzymania żołdu zawarły rozejm z Krzyżakami[63]. 27 października 1460 r. przed wojskami Zakonu Krzyżackiego skapitulowała Welawa[64][65]. Lagendorf pomiędzy styczniem a sierpniem opanował Dobre Miasto (Guttstadt), Jeziorany (Seeburg) i Lidzbark (Lautenburg). Przeciwdziałanie floty związkowej pod dowództwem Jana Skalskiego uniemożliwiło opanowania nadbrzeżnego Braniewa w kwietniu 1460 r., oraz doprowadziło do ponownego ograbienia wybrzeży Sambii, lecz nie zapobiegło to kolejnym sukcesom krzyżackim w dorzeczu Łyny.

Pospolite ruszenie Wielkopolski i Małopolski wsparte kontyngentami mazowieckimi, zwołane przez króla Kazimierza IV na Kujawy zamiast – zgodnie z początkowym planem – do Dolnych Prus zostało skierowane na zachodnie Pomorze Gdańskie[66].

W nocy z 10 na 11 września 1461 r. przeciwne dalszemu bazowaniu floty Skalskiego w mieście Braniewo przeszło na stronę Lagendorfa, który natychmiast po tym sukcesie zaatakował Frombork i obległ utrzymywaną przez związkowców katedrę[67][68].

Katedra we Fromborku

W nocy z 15 na 16 września 1461 r. wielki mistrz von Erlichshausen zdobył Frydland, 18 października Sępopol (Schippenbeil) nad Łyną i Kętrzyn (Rastenburg), a 27 października 1461 r. – Morag (Mohrungen)[69]. W efekcie kampanii 1461 r. Dolne Prusy znalazły się ponownie pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego, a Warmia została opanowana przez biskupa Pawła Lagendorfa.

Związkowcy wsparci najemnikami królewskimi kontratakowali nad Zalewem Wiślanym, zmuszając  w październiku 1461 r. Lagendorfa i Krzyżaków do odwrotu spod Fromborka, a w nocy z 29 na 30 listopada 1461 r. bezskutecznie atakując Braniewo, gdzie Skalski został ranny[70].

Kampania 1461 r. – ostatnia wyprawa pospolitego ruszenia[edytuj]

Ruiny murów miejskich Debrzna

Początkowo zamiarem króla Kazimierza IV było skierowanie wyprawy zwołanego wczesnym latem 1461 r. na Kujawy pospolitego ruszenia nad Łynę, na pomoc załogom twierdz oblężonych przez Krzyżaków i biskupa Lagendorfa. W tym celu zaczęto przygotowywać most po którym wyprawa miała przekroczyć Wisłę. Ostatecznie doradcy królewscy wymogli zmianę celu wyprawy na zachodnie Pomorze Gdańskie, aby przeprowadzić zbrojną demonstrację na granicy pogrążonego w chaosie po śmierci Eryka Pomorskiego Księstwa Słupskiego i zaatakować twierdzę w Chojnicach, przez którą Krzyżacy sprowadzali posiłki drogą lądową.

16 lipca 1461 r. Krakowie w trakcie wywołanych swoją postawą rozruchów z ręki mieszczan zginął starosta chełmski Andrzej Tęczyński, brat kasztelana krakowskiego Jana. Na wieść o śmierci i zbezczeszczeniu ciała przedstawiciela najpotężniejszego rodu możnowładzkiego zebrane rycerstwo wysunęło żądania ukarania miasta i zagroziło, że w przeciwnym przypadku samo ruszy pod Kraków zbrojnie wymierzyć sprawiedliwość[71]. Król Kazimierz IV stanął po stronie szlachty obiecując spełnienie żądań i wyprawa 25 sierpnia 1461 r. przekroczyła przedwojenną granicę Prus, 1 września 1461 r. zdobyła twierdzę w Debrznie i przystąpiła do blokady utrzymywanych przez Nostyca Chojnic. Jednocześnie karna ekspedycja na teren Księstwa Słupskiego splądrowała Szczecinek[72][73].

Zamek Krzyżacki w Świeciu

Brak postępu blokady Chojnic, polityczne walki frakcyjne i pogarszające się warunki atmosferyczne wpłynęły na podjęcie we wrześniu dwóch istotnych decyzji: o demobilizacji pospolitego ruszenia oraz o uchwaleniu podatku na dalsze prowadzenie wojny za pomocą najemników, za czym orędował kasztelana Jan Tęczyński. Kazimierz IV wycofał się spod Chojnic i 25 września 1461 r. na zjeździe stanów pruskich w Bydgoszczy przeprosił za dotychczasowe niepowodzenie i przedstawił zmienioną strategię działania, która została przyjęta przez związkowców[74].

Brama Chełmińska (Kamienna) w Brodnicy

16 października 1461 r. Związek Pruski odbił twierdzę w Świeciu, a 31 października 1461 r. przybyłe na Pomorze siły pod dowództwem awansowanego na marszałka nadwornego Piotra Dunina, liczące 2000 najemników, zdobyły szturmem twierdzę w Łasiniu i – po przeniesieniu łodzi z Nogatu – twierdzę w Sztumie. W nocy z 11 na 12 listopada 1461 r. Dunin i Szymborski starli się pod Brodnicą: Krzyżacy współpracując z mieszkańcami zajęli miasto, ale nie zdołali zdobyć twierdzy. Wyprawa Dunina z Łasina dostarczyła na zamek zaopatrzenie i zadała oblegającym go Krzyżakom dotkliwe straty[75][76]. Związkowcom udało się wśród zaciętych walk eksporty z wypadami krzyżackimi z Nowego i Gniewa utrzymać niezakłócony ruch konwojów na Wiśle.

8 grudnia 1461 r. Raweneck opanował Stargard, 6 stycznia 1462 r. Krzyżacy pod wodzą Nostyca odbili Debrzno, a 5 marca 1462 r. skapitulował twierdza w Brodnicy[77].

Ostateczna zmiana ustroju Królestwa Polskiego i polskiej strategii prowadzenia wojny, ustalone podczas negocjacji w obozie pospolitego ruszenia pod Chojnicami dokonały się w grudniu 1461 r. na sejmie w Nowym Mieście Korczyniu. Realizując złożoną rycerstwu obietnicę, król Kazimierz IV zwołał szlachecki sąd do rozpatrzenia sprawy zabójców Andrzeja Tęczyńskiego, wbrew Statutom piotrkowsko-wiślickim i przywilejem Kazimierza Wielkiego z 1358 r. nakazującym szlachcicowi pozywać mieszczanina przed trybunał miejski. Sąd działając w oparciu o przywileje cerekwicko-nieszawskie skazał na śmierć burmistrza Krakowa Stanisława Leitmitera oraz pięciu mieszczan odpowiedzialnych za utrzymanie spokoju w Krakowie. 15 stycznia 1462 r. ścięto ich na Wawelu[71]. Jednocześnie sejm nowokorczyński uchwalił wysokie podatki na zaciągnięcie najemników i kontynuację wojny z Zakonem Krzyżackim[78].

Polacy w połowie 1462 roku posiadali już tylko Żuławy z Gdańskiem, Elbląg, Frombork, połowę Ziemi chełmińskiej, południowe Pomorze i Nidzicę. Piotr Dunin przeprowadził od strony morza desant na Sambię, a następnie odblokował oblężony Frombork i przez Gdańsk ruszył w kierunku Pucka, zaś pod Świecinem 17 września 1462 roku pokonał w bitwie przeważające siły krzyżackie. Bitwa pod Świecinem uważana jest przez historyków za punkt zwrotny w działaniach wojny trzynastoletniej.

IV etap wojny – ofensywa polska (1463–1466)[edytuj]

Portret imaginacyjny Piotra Dunina, wykonany w XVIII wieku

W lipcu 1463 roku Dunin rozpoczął oblężenie Gniewu, którego załoga utrudniała komunikację Królestwa z Gdańskiem. Na odsiecz oblężonym ruszyli Krzyżacy, czego efektem była również wygrana dla Polski Bitwa na Zalewie Wiślanym, w której 15 września 1463 roku połączone floty Gdańska i Elbląga rozbiły flotę krzyżacką. Bitwa ta przypieczętowała klęskę Zakonu. Polacy uzyskali olbrzymią przewagę w działaniach lądowych oraz absolutną dominację w żegludze wiślanej i bałtyckiej. 1 stycznia 1464 roku poddał się Gniew i połączenie Krzyżaków z zachodem zostało przerwane. 13 grudnia 1463 roku dowódca krzyżacki Bernard Szumborski zdradził Krzyżaków i wszedł w porozumienie z królem. 18 marca 1464 roku zwierzchnictwo polskie uznał biskup warmiński Paweł Legendorf. W tym czasie Piotr Dunin zdobył na Pomorzu m.in. Puck, Nowe, Starogard i 21 września 1466 roku w obecności króla zdobył Chojnice, pod którymi wojna się rozpoczęła.

Zakończenie wojny i II pokój toruński[edytuj]

Od roku 1464 trwały przerywane co jakiś czas rokowania, zakończone podpisaniem w 1466 II pokoju toruńskiego. Po raz kolejny wyniki rokowań nie odzwierciedlały faktycznej przewagi Polaków nad Krzyżakami, jednakże wystarczyło to do wyeliminowania Zakonu z grupy liczących się w ówczesnej Europie potęg. Polska zaś wchodziła powoli w swój złoty wiek. Poniżej przedstawione są najważniejsze postanowienia II pokoju toruńskiego:

Państwo zakonu krzyżackiego w 1466 roku
  • państwo zakonne ze stolicą w Królewcu stało się lennem Polski, zaś każdy wielki mistrz zobowiązany był do składania władcy polskiemu hołdu;
  • Polska odzyskała (po 158 latach) Pomorze Gdańskie z Gdańskiem;
  • do Polski wróciła ziemia chełmińska z Toruniem;
  • Krzyżacy zrzekli się ziemi michałowskiej, biskupstwa warmińskiego i biskupstwa chełmińskiego;
  • Polska uzyskała Malbork, Sztum, Elbląg, Dzierzgoń oraz Warmię;
  • zostało utworzone dominium warmińskie – były to ziemie biskupstwa warmińskiego, podlegającego wcześniej Zakonowi; w efekcie doszło z czasem do sekularyzacji pozostałych Prus Zakonnych;
  • Krzyżacy zachowali biskupstwo sambijskie i biskupstwo pomezańskie.

Pokój ten nie został uznany przez papieża oraz cesarza (formalnie będących władzami zwierzchnimi Zakonu), co pomniejszało jego znaczenie w stosunkach międzynarodowych. Jednakże na II Pokoju toruńskim widniał podpis legata papieskiego, biskupa lewantyńskiego Rudolfa. Nowe ziemie podzielono na trzy województwa: chełmińskie, pomorskie i elbląskie (później malborskie). W 1469 wprowadzono sądy grodzkie i ziemskie, upodabniając ustrój Prus do Korony.

Finansowanie wojny[edytuj]

Ocenia się, że po stronie polskiej wojnę sfinansowały w równych częściach po pół miliona dukatów: Związek Pruski (w tym wielkie miasta pruskie: Gdańsk i Toruń), król Kazimierz Jagiellończyk oraz społeczeństwo Królestwa (głównie Wielkopolska, w mniejszym stopniu Małopolska).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. WOJNA TRZYNASTOLETNIA – Encyklopedia Gdańska, www.gedanopedia.pl [dostęp 2016-10-10].
  2. Wysłannicy związku ziem pruskich poddają swe ziemie królowi Kazimierzowi i koronie polskiej AGAD, Zb. dok. per. sygn. 533.
  3. K.K. Baczkowski K.K., Wielka historia Polski – Dzieje Polski Późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 212.
  4. JW WebJ. W. Development JW WebJ. W., Toruń, Atrakcje Torunia, Przewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z przewodnikiem, Przewodnicy miejscy Toruń przewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toruń, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2016-10-05].
  5. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 94.
  6. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 99.
  7. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 100.
  8. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 102.
  9. K.K. Baczkowski K.K., Wielka historia Polski – Dzieje Polski Późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 213.
  10. K.K. Baczkowski K.K., Wielka historia Polski – Dzieje Polski Późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 152–153.
  11. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 102.
  12. Kalendarium – Instytut Historyczny, www.instytuthistoryczny.pl [dostęp 2016-10-05].
  13. a b c J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 95.
  14. a b c d K.K. Baczkowski K.K., Wielka historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 215.
  15. P.P. Jasienica P.P., Polska Jagiellonów, s. 190.
  16. a b K.K. Baczkowski K.K., Wielka historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 215.
  17. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2016-10-09].
  18. a b J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 104.
  19. a b J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 143.
  20. JW WebJ. W. Development JW WebJ. W., Toruń, Atrakcje Torunia, Przewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z przewodnikiem, Przewodnicy miejscy Toruń przewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toruń, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2016-10-05].
  21. a b J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 105.
  22. WOJNA TRZYNASTOLETNIA – Encyklopedia Gdańska, www.gedanopedia.pl [dostęp 2016-10-10].
  23. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 106.
  24. a b J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 106–107.
  25. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 108.
  26. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-11].
  27. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 146.
  28. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 110–111.
  29. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 191.
  30. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-11].
  31. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 144–145.
  32. a b c K.K. Baczkowski K.K., Wielka Historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 218.
  33. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 111.
  34. Jak Polak Czecha na niemiecką szkodę korumpował – www.Focus.pl – Poznać i zrozumieć świat, Historia.Focus.pl [dostęp 2016-10-09] (pol.).
  35. Nasi przez lata nie mogli zdobyć zamku, więc... przekupili załogę. Potęga pieniądza dała Polsce Malbork, „naTemat.pl” [dostęp 2016-10-09].
  36. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 111–14.
  37. Historia | Miasto i Gmina Ryn, www.miastoryn.pl [dostęp 2016-10-05].
  38. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-11].
  39. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 113.
  40. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 149.
  41. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 115.
  42. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 115.
  43. P.P. Jasienica P.P., Polska Jagiellonów, s. 191.
  44. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 151.
  45. a b P.P. Jasienica P.P., Polska Jagiellonów, s. 194.
  46. JW WebJ. W. Development JW WebJ. W., Toruń, Atrakcje Torunia, Przewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z przewodnikiem, Przewodnicy miejscy Toruń przewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toruń, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2016-10-05].
  47. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 116–117.
  48. K.K. Baczkowski K.K., Wielka Historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 217.
  49. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 152–153.
  50. a b J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 119.
  51. a b J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 121.
  52. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 122.
  53. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 122–123.
  54. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 124–125.
  55. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 125–126.
  56. K.K. Baczkowski K.K., Wielka historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 222.
  57. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-12].
  58. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 128.
  59. WOJNA TRZYNASTOLETNIA – Encyklopedia Gdańska, www.gedanopedia.pl [dostęp 2016-10-15].
  60. WOJNA TRZYNASTOLETNIA – Encyklopedia Gdańska, www.gedanopedia.pl [dostęp 2016-10-12].
  61. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 129–132.
  62. K.K. Baczkowski K.K., Wielka Historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 218.
  63. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 129.
  64. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 130.
  65. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-15].
  66. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 134.
  67. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 131, 134.
  68. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-15].
  69. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 136.
  70. SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydarzenia – BRANIEWSKA i FROMBORSKA FLOTA KAPERSKA w WOJNIE 1454-1466, www.historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-15].
  71. a b P.P. Jasienica P.P., Polska Jagiellonów, s. 194-195.
  72. K.K. Baczkowski K.K., Wielka Historia Polski – Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 222.
  73. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 133-134.
  74. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 135-137.
  75. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 139.
  76. Herr von Donen z Polski – www.Focus.pl – Poznać i zrozumieć świat, Historia.Focus.pl [dostęp 2016-10-16] (pol.).
  77. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 137-140.
  78. J.W.J. Dyskant J.W.J., Zatoka Świeża 1463, s. 139.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]