Związek Pruski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Akt erekcyjny Związku Pruskiego, 1440

Związek Pruski (niem. Preußischer Bund lub Bund vor Gewalt) – organizacja, o powołaniu której zadecydowano na zjeździe ziem i miast pruskich w Elblągu 21 lutego 1440 r.

Na kolejnym zjeździe w Kwidzynie pełnomocnicy większości okręgów i miast, opieczętowawszy formalny akt utworzenia Związku Pruskiego (Preussischer Bund), powołali go jako konfederację szlachty i miast pruskich skierowaną przeciw Krzyżakom. W jego utworzenie zaangażowaniu byli również członkowie Związku Jaszczurczego[1]. Związek dążył do uzyskania wpływu na rządy w państwie krzyżackim i przywilejów stanowych, podobnych do posiadanych przez szlachtę i mieszczaństwo w krajach sąsiednich. Sprzeciwiał się dotychczasowemu monopolowi zakonu krzyżackiego w życiu politycznym i gospodarczym. Główną rolę odgrywały w nim Stare Miasto Toruń (a zwłaszcza burmistrzowie Johan Huxer i Hermann Rusop), Chełmno i Gdańsk oraz średniozamożne rycerstwo ziemi chełmińskiej, Pomorza Gdańskiego, Powiśla i Warmii. Do przywódców Związku Pruskiego należeli m.in.: Gabriel, Jan Bażyński i Ścibor Bażyński, Jan Cegenberg.

Początek działalności[edytuj]

Po pokoju brzeskim w 1435 roku wcześniejszy konflikt zaczął się zaogniać. Zaczęły się także niesnaski między różnymi frakcjami Krzyżaków, w które zaczęły wtrącać się stany, chcące powołać do życia stałą organizację służącą reprezentacji i naradą. Podstawą aktu erekcyjnego Związku stał się koncept przygotowany przez Radę Starego Miasta Torunia. 14 marca 1440 roku pod aktem związkowym przycisnęło pieczęcie 53 przedstawicieli szlachty, 7 miast hanzeatyckich (Chełmno, Stare Miasto Toruń, Nowe Miasto Toruń, Elbląg, Gdańsk, Braniewo, Stare Miasto Królewiec, Knipawa) oraz 12 mniejszych miast. W ciągu lata do Związku przystąpiły prawie wszystkie miasta i znaczna część szlachty. Od 1453 roku w Toruniu mieściła się siedziba powołanej w tymże roku Tajnej Rady, stałej reprezentacji Związku Pruskiego, składającej się z 8-10 przedstawicieli rycerstwa i wielkich miast. Największym oparciem Związku była ziemia chełmińska, Gdańsk, Toruń i tereny przyległe do Wisły.

Proces z Krzyżakami[edytuj]

Stany pruskie oddają swe ziemie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi i koronie polskiej, 1454

Krzyżacy, odwołując się do sądu papieskiego i cesarskiego, dążyli do osłabienia i rozbicia Związku. Przeciągnęli na swoją stronę Dolne Prusy (na północ od biskupstwa warmińskiego z Królewcem) i oddali część ceł Gdańskowi. W 1451 roku Związek zastanawiał się czy nie dokonać samorozwiązania na tle gróźb cesarza i legata papieskiego biskupa Ludwika de Silves, co mogło zaszkodzić interesom handlowym, jednakże Związek podjął decyzję o dalszej działalności. W związku z naciskiem z zewnątrz Związek Pruski zaczął szukać pomocy w Polsce. W dniu 5 grudnia 1453 roku w Wiedniu został ogłoszony wyrok cesarza Fryderyka III Habsburga, który rozkazał rozwiązanie Związku Pruskiego, nałożył na niego kary pieniężne oraz wydał wyrok śmierci na 300 członków Związku bez podania konkretnych nazwisk. Wydana też została ekskomunika, nałożona na Związek Pruski na podstawie sfałszowanej bulli papieskiej. Dolne Prusy chciały się podporządkować wyrokowi, jednak Gdańsk, Toruń i rycerstwo chełmińskie postanowiły poddać się Polsce. W styczniu 1454 roku przybyło do króla Kazimierza IV w Sandomierzu delegacja Związku ofiarując mu poddanie Prus. Król oficjalnie nie poparł tego pomysłu, ponieważ nie mógł poprzeć buntu poddanych przeciwko władzy, jednakże szybko rozpoczęte przygotowania do powstania oznaczały, że Polska nieoficjalnie zadeklarowała Związkowi pomoc przeciwko Krzyżakom.

Wojna trzynastoletnia[edytuj]

W dniu 4 lutego 1454 Tajna Rada wysłała z Torunia do Malborka poselstwo z listem, w którym formalnie wypowiedziała wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu posłuszeństwo. Akt ten, który opieczętował Jan Bażyński (jako reprezentant rycerstwa pruskiego) oraz Stare Miasto Toruń (jako reprezentant miast pruskich), dotarł przez posłańca toruńskiego do rąk wielkiego mistrza rano 6 lutego. Tego samego dnia atakiem na zamek krzyżacki w Toruniu wybuchło powstanie przeciw Krzyżakom. W tym samym miesiącu gdańszczanie zaatakowali krzyżacki Wielki Młyn i 11 lutego opanowali zamek krzyżacki, który następnie zniszczyli. Po upływie miesiąca Krzyżacy kontrolowali już tylko Malbork, Sztum i Chojnice. Wkrótce do Krakowa udał się z poselstwem Jan Bażyński, który w imieniu Związku Pruskiego zwrócił się do króla Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie Prus do Polski. W dniu 21 lutego 1454 roku Bażyński został przyjęty na posiedzeniu rady koronnej i wygłosił mowę z prośbą o inkorporację. Rada przegłosowała prośbę i król się do niej przychylił. Następnego dnia król wypowiedział Zakonowi wojnę. Akt inkorporacji wystawiony 6 marca 1454 r. oznaczał równocześnie początek wojny trzynastoletniej, finansowanej głównie przez Związek Pruski (pół miliona dukatów), w tym wielkie miasta pruskie: Gdańsk (470 tys. florenów węgierskich) i Toruń (124 tys. florenów węgierskich), króla Kazimierza (pół miliona dukatów) i społeczeństwo Królestwa Polskiego (pół miliona dukatów). W maju król odebrał hołd w Toruniu od ziemi chełmińskiej, 11 czerwca w Elblągu od Gdańska i ziemi elbląskiej oraz od trzech biskupów pruskich. W Królewcu hołd odebrał kanclerz Jan z Koniecpola.

Członkowie[edytuj]

Miasta będące członkami założycielami Związku Pruskiego z dnia 14 marca 1440 roku[2]

Niemiecka nazwa Polska nazwa Rosyjska nazwa (po 1945)
Thorn Toruń – Stare Miasto
Thorner Neustadt Toruń – Nowe Miasto
Culm Chełmno
Elbing Elbląg – Stare Miasto
Neustadt Elbing Elbląg – Nowe Miasto
Rechtstadt Danzig Gdańsk – Główne Miasto
Braunsberg Braniewo
Altstadt Königsberg Królewiec – Stare Miasto Kaliningrad
Kneiphof Królewiec Knipawa Kaliningrad
Löbenicht Królewiec Lipnik Kaliningrad
Graudenz Grudziądz
Strasburg Brodnica
Neumark Nowe Miasto Lubawskie
Löbau in Westpreußen Lubawa
Rehden Radzyń Chełmiński
Wehlau Welawa Znamensk
Allenburg Alembork Drużba
Zinten Cynty Kornewo
Heiligenbeil Święta Siekierka Mamonowo
Landsberg Górowo Iławeckie

Członkowie z dnia 3 kwietnia 1440 r.

Niemiecka nazwa Polska nazwa
Mewe Gniew
Altstadt Danzig Gdańsk – Stare Miasto
Neuenburg Nowe
Lauenburg Lębork
Leba Łeba
Hela Hel
Putzig Puck

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]